7. Sınıf Deyimler ve Atasözleri — Konu Anlatımı

Beş Kartı İki Kutuya Ayıralım

Sınıf panosuna iki kutu çizildi: "Deyim" ve "Atasözü". Masada 5 kart var:

(1) göz atmak
(2) Damlaya damlaya göl olur.
(3) eli ayağına dolaşmak
(4) Atı alan Üsküdar'ı geçti.
(5) Ağaç yaşken eğilir.

Hangisi hangi kutuya gider? Çoğu öğrenci ilk bakışta şöyle düşünür: "Mastarla biten (-mak/-mek) deyimdir, cümle hâlinde olan atasözüdür." Bu kural 5 kartın 4'ünde doğru sonuç verir ama birinde yanıltır. Hangisinde? Cevabı iki bölüm sonra vereceğiz; önce ölçütleri kuralım.

Deyimi Tanıtan İzler

Deyim, bir kavramı ya da durumu çekici bir biçimde anlatan kalıplaşmış söz grubudur.

(1) Sözcükleri çoğunlukla gerçek anlamından uzaklaşmıştır. "Eli ayağına dolaşmak" diyen kimse, gerçekten elinin ayağına sarıldığını söylemez; heyecandan ne yapacağını şaşırdığını anlatır.
(2) Sözlükte genellikle mastar biçimindedir, cümlede çekimlenir: "Sahneye çıkınca elim ayağıma dolaştı."
(3) Tek başına bir öğüt ya da genel yargı bildirmez; bir durumu adlandırır.

Atasözünü Tanıtan İzler

Atasözü, uzun deneyimlerden süzülmüş, öğüt veren ya da genel bir kural bildiren kalıp cümledir.

(1) Yargı bildirir: "Damlaya damlaya göl olur." Küçük birikimlerin zamanla büyük sonuç verdiğini söyler; bu, herkes için geçerli bir kuraldır.
(2) Söyleyeni belli değildir, halkındır.
(3) Mecaz olmak zorunda değildir. "Bugünün işini yarına bırakma." atasözü baştan sona gerçek anlamlıdır.

Yanılgı buradan doğar: öğrenciler "Mecazlıysa deyim, düz anlamlıysa atasözü" diye karar veriyor. Oysa asıl ölçüt anlam değil, genel bir yargı ya da öğüt olup olmadığıdır.

Kutuların Cevabı ve Tuzak Kart

(1) ve (3) numaralı kartlar deyimdir. (2) ve (5) numaralı kartlar atasözüdür; ikisi de herkes için geçerli bir öğüt verir.

Tuzak (4) numaralı karttadır: "Atı alan Üsküdar'ı geçti." Cümle biçiminde olduğu için atasözü sanılır, ama bir deyimdir. Ne öğüt veriyor ne de genel bir kural söylüyor; yalnızca "iş işten geçti, artık yapılacak bir şey yok" durumunu anlatıyor. Sınavlarda cümle biçimindeki deyimler bu yüzden sık sorulur.

Tek soruluk test: Karta "Bu herkes için her zaman geçerli bir öğüt mü?" diye sorun. Evet ise atasözü, hayır ise deyimdir.

Deyimde Sözcük Neden Değiştirilmez?

Deyim kalıplaşmıştır; sözcükleri eş anlamlısıyla bile değiştirilemez.

(1) "etekleri zil çalmak" → "etekleri çan çalmak" olmaz.
(2) "gözden düşmek" → "gözden yere düşmek" olmaz.
(3) "kulak kabartmak" → "kulak büyütmek" olmaz.

Aynı sözcükle kurulan deyimler ise birbirinden çok farklı anlamlar taşıyabilir. "Göz" sözcüğüyle kurulan 4 deyime bakalım: göze girmek (beğenilmek), göz doldurmak (beğeni kazanmak), göze çarpmak (fark edilmek), gözden düşmek (değerini yitirmek). İlk üçü olumlu bir durum anlatırken sonuncusu olumsuzdur.

Sınır Durum: Söyleyeni Belli Olan Söz

"Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." Bu cümle de öğüt veriyor ve genel bir yargı bildiriyor. Peki bir atasözü mü?

Hayır. Bu sözün sahibi bellidir: Mustafa Kemal Atatürk. Söyleyeni bilinen, düşünce yüklü, kısa ve etkili sözlere özdeyiş (vecize) denir. Atasözünün ise sahibi yoktur; yüzlerce yıl boyunca halkın ağzında olgunlaşmıştır.

Demek ki bir sözün atasözü sayılması için 3 koşul birlikte aranır: (1) kalıplaşmış olmak, (2) genel bir yargı ya da öğüt bildirmek, (3) söyleyeninin belli olmaması. Üçünden biri eksikse o söz atasözü değildir.

Bir Öyküde Deyim Avı

Aşağıdaki özgün paragrafta 4 deyim var. Bulabilir misiniz?

"Bilgi yarışmasının ilk turunda Emre'nin eli ayağına dolaştı ve eli boş döndü. Ama pes etmedi; kolları sıvadı ve 6 ay boyunca her akşam 2 saat çalıştı. İkinci yıl sahneye çıktığında salondaki herkes kulak kabarttı. Emre bu kez 20 sorunun 18'ini bildi."

Cevaplar: eli ayağına dolaşmak (heyecandan şaşırmak), eli boş dönmek (bir şey elde edemeden dönmek), kolları sıvamak (bir işe istekle girişmek) ve kulak kabartmak (dikkatle dinlemek). Bu paragrafın anlatmak istediğini hangi atasözü karşılar? "Damlaya damlaya göl olur." ya da "Sabreden derviş muradına ermiş." İkisi de sabırlı ve düzenli çalışmanın sonuç verdiğini söyler.

Sınavda Bu Konu

İki soru kalıbı öne çıkar. Birincisi: "Bu cümlede hangi deyim anlamca yanlış kullanılmıştır?" Örneğin "Sınavı kazandığını duyunca burnu havada oldu." cümlesi yanlıştır; "burnu havada olmak" kibirli olmak demektir. Sevinci anlatmak için "ağzı kulaklarına varmak" gerekir.

İkincisi: bir durum anlatılır ve "Bu durumu en iyi hangi atasözü anlatır?" diye sorulur. İpucu: önce durumu tek cümleyle özetleyin ("Küçük birikim büyük sonuç verdi."), sonra bu özete en yakın öğüdü seçin. Şıklardaki atasözlerinin hepsi doğru sözlerdir; aradığınız, bu duruma uyanıdır.

Sık sorulanlar