Deyimler ve Atasözleri

1. Okuma kültürü panosuna asılan yukarıdaki metin, bir köy kütüphanesinin kuruluşunu anlatmaktadır. Metinde geçen “burun kıvırmak” deyimi, metne göre hangi davranışı karşılamaktadır?

• A) Kitapları koklayıp incelemeyi
• B) Beğenmediğini belli edip küçümsemeyi
• C) Çok sayıda kitap bağışlamayı
• D) Kütüphaneye üye olmayı

Doğru cevap: B — Metinde iki farklı tepki karşılaştırılıyor: “kimi bir çuval kitap verdi, kimi burun kıvırdı”. İlk grup yardım ederken ikinci grup isteksiz davranmıştır. “Burun kıvırmak” beğenmeyip küçümsemek demektir.

1. Deyimin geçtiği cümleyi bul: “kimi bir çuval kitap verdi, kimi burun kıvırdı”.
2. Cümlede iki karşıt davranış yan yana verilmiş.
3. Bir tarafta yardım varsa öteki tarafta isteksizlik, küçümseme vardır.
4. Bu anlamı veren seçenek B’dir.

2. Duru, panoya asmak için hazırladığı dört kartın yalnızca birinde atasözü, ötekilerinde deyim bulunduğunu fark etti. Duru’nun atasözü yazdığı kart hangisidir?

• A) A kartındaki söz
• B) B kartındaki söz
• C) C kartındaki söz
• D) D kartındaki söz

Doğru cevap: D — Deyimler bir durumu anlatır, çekimli bir yargı bildirmez; atasözleri ise tam bir yargı kurar ve öğüt verir. “Sakla samanı, gelir zamanı.” bir öğüt cümlesidir; ötekiler mastar hâlinde deyimlerdir.

1. A, B ve C’deki sözler “-mak/-mek” ile biten kalıplardır: bunlar deyimdir.
2. Deyimler tek başına yargı bildirmez, cümlede kullanılmayı bekler.
3. D’deki söz kurulmuş bir cümledir ve öğüt verir.
4. Öğüt veren, yargı bildiren kalıplaşmış söz atasözüdür → D kartı.

3. Okuma kulübü, panoya astığı atasözlerinin altına iletilerini de yazacaktır; ancak kartlar karışmıştır. Numaralı atasözleri ile harfli iletiler hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?

• A) 1-c, 2-a, 3-b
• B) 1-a, 2-b, 3-c
• C) 1-b, 2-c, 3-a
• D) 1-c, 2-b, 3-a

Doğru cevap: A — Ağacın yaşken eğilmesi, alışkanlıkların küçük yaşta kazandırılmasıdır (c). Damlaların gölü oluşturması, küçük birikimlerin büyümesidir (a). İki elin ses çıkarması ise birlikte çalışmanın gücüdür (b).

1. 1. atasözü küçük yaşta verilen eğitimi anlatır → c.
2. 2. atasözü küçük ama sürekli birikimi anlatır → a.
3. 3. atasözü iş birliğinin gücünü anlatır → b.
4. Sıralama 1-c, 2-a, 3-b olur → A.

4. Yukarıdaki konuşmada üç deyim art arda kullanılmıştır. Konuşmanın akışına bakıldığında “gönlünü almak” deyimi hangi davranışı anlatmaktadır?

• A) Birinin sözünü yarıda kesmeyi
• B) Birine uzun uzun öğüt vermeyi
• C) Üzülen birini hoş bir davranışla yatıştırmayı
• D) Yapılan bir hatadan dolayı özür dilemeyi

Doğru cevap: C — Tuna sunumda konuşamadığı için üzgündür. Öğretmen su verip güzel sözler söyleyerek onu rahatlatmıştır. “Gönlünü almak”, kırılan ya da üzülen birini hoş bir davranışla yatıştırmaktır.

1. Deyimden önceki cümlelerde Tuna’nın üzüldüğü anlatılıyor.
2. Öğretmenin yaptığı davranış su vermek ve güzel söz söylemek.
3. Bu davranışın amacı üzgün öğrenciyi rahatlatmaktır.
4. Öyleyse deyim, üzülen birini yatıştırmayı anlatır → C.

5. Sıfır Atık Kulübü’nün okul girişine astığı yukarıdaki afişte bir atasözüne yer verilmiştir. Afişin bütünü göz önüne alındığında bu atasözüyle okura verilmek istenen ileti nedir?

• A) Bugün biriktirilen şey zor günde işe yarar.
• B) Para harcamaktan çekinmemek gerekir.
• C) Herkesin sorumluluğu birbirinden farklıdır.
• D) Eskiyen eşyalar hemen atılmalıdır.

Doğru cevap: A — “Ak akçe kara gün içindir.” atasözü, bolluk zamanında biriktirilenin darlık zamanında işe yarayacağını anlatır. Afişteki “Bugün attığın, yarın aradığın olabilir.” cümlesi de bu iletiyi destekler.

1. Afişteki ilk cümle bugün atılanın yarın aranabileceğini söylüyor.
2. Atasözündeki “ak akçe” birikimi, “kara gün” ise zor zamanı anlatır.
3. İki cümle de biriktirmenin değerini vurguluyor.
4. Öyleyse ileti “bugün biriktirilen zor günde işe yarar”dır → A.

6. Kerem, deyim defterindeki tablonun son satırındaki açıklamayı boş bırakmıştır. Tabloda izlenen düzene göre bu boşluğa hangi açıklama yazılmalıdır?

• A) Birini uzun süre beklemek
• B) Başlanan bir işten hemen vazgeçmek
• C) Beğenilip değer verilir duruma gelmek
• D) Kalabalıkta kaybolup görünmez olmak

Doğru cevap: C — Tabloda her deyimin karşısına anlamı yazılmıştır. “Göze girmek”, davranışlarıyla beğeni kazanıp değerli görülmektir.

1. Tablonun düzenini bul: solda deyim, sağda anlamı.
2. “Göze girmek” sözünde “göz” beğeni ve değerlendirmeyi simgeler.
3. Bir kişi göze girdiğinde beğenilmiş, değer verilir olmuştur.
4. Bu anlamı veren açıklama C’dedir.

7. Deyimler, cümlede kendi anlamına uygun bir yere yerleştirilmelidir. Yukarıdaki numaralı cümlelerin birinde deyim, anlamıyla bağdaşmayan bir durumda kullanılmıştır. Bu kullanım kaç numaralı cümledededir?

• A) 1. cümlede
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede
• D) 4. cümlede

Doğru cevap: D — “Burnu havada olmak” kibirli davranmak demektir; açlıkla hiçbir ilgisi yoktur. Öteki cümlelerde deyimler anlamlarına uygun kullanılmıştır.

1. 1’de sevinç var, “ağzı kulaklarına varmak” sevinmektir: uygun.
2. 2’de heyecandan şaşırma var, “eli ayağına dolaşmak” bunu anlatır: uygun.
3. 3’te hızlıca bakma var, “göz gezdirmek” bunu karşılar: uygun.
4. 4’te açlık anlatılıyor ama deyim kibri anlatır: uyumsuz → 4. cümle.

8. Yukarıdaki haberin altına, haberde anlatılanı özetleyen bir atasözü yorum olarak eklenecektir. Habere en çok yakışan atasözü hangisidir?

• A) Sona kalan dona kalır.
• B) Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
• C) Ayağını yorganına göre uzat.
• D) Rüzgâr eken fırtına biçer.

Doğru cevap: B — Haberde mahallelinin birbirine destek olarak ortak bir işi tamamlaması anlatılıyor. “Komşu komşunun külüne muhtaçtır.” atasözü, insanların birbirine ihtiyaç duyduğunu ve dayanışmanın gerekliliğini anlatır.

1. Haberin ana düşüncesini bul: birlikte hareket eden bir mahalle.
2. A tembelliği, C ölçülü harcamayı, D kötülüğün karşılığını anlatır.
3. Bunların hiçbiri dayanışmayla ilgili değildir.
4. Dayanışmayı anlatan atasözü B’dedir.

9. Kütüphane panosuna asılan yukarıdaki dörtlükte birden çok kalıplaşmış söz kullanılmıştır. Dörtlükte geçen “göz atmak” deyimi hangi anlamı taşır?

• A) Bir şeyi uzun uzun ve dikkatle incelemek
• B) Birini gizlice izleyip gözetlemek
• C) Birini gözünün önünden hiç ayırmamak
• D) Kısa bir süre bakıp geçmek

Doğru cevap: D — Dörtlükte “sayfaya dalmak” ile “göz atmak” karşılaştırılıyor. Dalmak derinlemesine okumaksa göz atmak onun karşıtı, yani şöyle bir bakıp geçmektir.

1. Dizede iki davranış “kimi… kimi…” diye karşılaştırılmış.
2. Birincisi “sayfaya dalmak”, yani derinlemesine okumak.
3. İkincisi bunun karşıtı olmalı: yüzeysel, kısa bir bakış.
4. Bu anlamı veren seçenek D’dir.

10. Türkçe öğretmeni tahtaya iki kalıplaşmış söz yazdı ve öğrencilerden bunlar arasındaki temel farkı bulmalarını istedi. Öğrencilerin bulması gereken en belirgin fark nedir?

• A) 1. söz mecazlı, 2. söz gerçek anlamlıdır.
• B) 1. söz bir yargı bildirip öğüt verir, 2. söz yalnızca bir durumu anlatır.
• C) 1. söz kalıplaşmamış, 2. söz kalıplaşmıştır.
• D) 1. söz bir kişiye, 2. söz bir topluluğa seslenir.

Doğru cevap: B — Atasözleri tam bir cümle kurar, genel bir yargı ve öğüt bildirir. Deyimler ise çoğunlukla mastar hâlindedir, tek başına yargı bildirmez; bir durumu, davranışı anlatmak için cümlede kullanılır.

1. 1. söz kurulmuş bir cümledir ve “çalışan gelişir” öğüdünü verir.
2. 2. söz mastar hâlindedir, tek başına bir yargı kurmaz.
3. İki söz de mecazlıdır; bu yüzden A yanlıştır.
4. İkisi de kalıplaşmıştır; C de yanlıştır. Doğru fark B’dedir.

11. Melis, şemadaki dört deyimden üçünün beğenilmek ya da fark edilmekle ilgili olduğunu, birininse bunun tersini anlattığını fark etti. Melis’in ötekilerden ayırdığı deyim hangisidir?

• A) göze girmek
• B) göz doldurmak
• C) gözden düşmek
• D) göze çarpmak

Doğru cevap: C — “Göze girmek” beğeni kazanmak, “göz doldurmak” beğenilecek kadar iyi olmak, “göze çarpmak” fark edilmektir. “Gözden düşmek” ise daha önce kazanılmış değeri yitirmektir; olumsuz anlamıyla ötekilerden ayrılır.

1. “Göze girmek”: beğenilir duruma gelmek, olumlu.
2. “Göz doldurmak”: beğeni uyandıracak nitelikte olmak, olumlu.
3. “Göze çarpmak”: dikkat çekmek, fark edilmek.
4. “Gözden düşmek”: değerini yitirmek, olumsuz → C.

12. Yukarıdaki cümlede iki deyim bir arada kullanılmıştır. Bu deyimlerle ilgili aşağıda verilen açıklamalardan hangisi doğru değildir?

• A) “Eli boş dönmek”, elindeki eşyaları kaybetmek demektir.
• B) “Eli boş dönmek”, istediğini elde edemeden geri gelmek demektir.
• C) “Pes etmek”, yenilgiyi kabul edip vazgeçmek demektir.
• D) Her iki söz de kalıplaşmış olduğu için sözcükleri gelişigüzel değiştirilemez.

Doğru cevap: A — “Eli boş dönmek” eşya kaybetmekle ilgili değildir; bir yere gidip istediğini elde edemeden geri gelmeyi anlatır. Cümlede de yarışmadan derece alamadan dönme durumu vardır.

1. Cümlede deyimin geçtiği bağlama bak: dereceye girememe.
2. Öyleyse deyim, amaçlanana ulaşamadan dönmeyi anlatıyor.
3. B bu anlamı doğru veriyor, C ve D de doğru bilgilerdir.
4. Eşya kaybetmeyle ilgili açıklama yanlıştır → A.

13. Hayat boyu öğrenme haftasında okunan yukarıdaki metnin sonunda Hatice Nine bir atasözü kullanmaktadır. Bu atasözü, metnin bütünü içinde hangi işlevi üstlenmiştir?

• A) Kursun kaç ay sürdüğünü açıklamak
• B) Torunlarının şaşkınlığını eleştirmek
• C) Öğrenmeye geç başlamanın engel olmadığını vurgulamak
• D) Halk eğitim merkezini okurlara tanıtmak

Doğru cevap: C — Metin, ileri yaşta okuma yazma öğrenen bir kadını anlatır. “Geç olsun güç olmasın.” sözü, geç kalınmış olsa da işin sağlam yapılmasının değerli olduğunu bildirir; burada öğrenmenin yaşı olmadığı vurgusunu taşır.

1. Metnin ana düşüncesini bul: öğrenmenin yaşı yoktur.
2. Nine, atasözünü belgesini asarken söylüyor; yani başarıyı anlatırken.
3. Atasözü “zamanında olmasa da oldu” anlamını taşıyor.
4. Bu da geç başlamanın engel olmadığı iletisini pekiştirir → C.

14. Yukarıdaki kartlarda bir deyimin sözcükleri sırayla verilmiş, son kart boş bırakılmıştır. “Bir işi yapmamak için sürekli bahane üretmek” anlamına gelen bu deyim, boş karta hangi sözcük yazılırsa tamamlanır?

• A) sermek
• B) çekmek
• C) atmak
• D) katmak

Doğru cevap: A — Deyimin tam biçimi “ipe un sermek”tir. Bir işi yapmak istemeyen kişinin durmadan bahane bulmasını anlatır.

1. İlk iki sözcük “ipe” ve “un”: kalıp buradan tanınabilir.
2. Deyimin anlamı bahane üretmektir.
3. Türkçede bu anlamı taşıyan kalıp “ipe un sermek”tir.
4. Öyleyse boş karta “sermek” yazılır → A.

15. Yukarıda anlatılan durumu tek bir sözle özetlemek isteyen öğretmen, sergi panosuna bir atasözü asacaktır. Doruk’un yaşadıklarını en iyi karşılayan atasözü hangi seçenektedir?

• A) Ayağını yorganına göre uzat.
• B) Sabreden derviş muradına ermiş.
• C) Su testisi su yolunda kırılır.
• D) Öfkeyle kalkan zararla oturur.

Doğru cevap: B — Doruk uzun süre ilerleyemediği hâlde vazgeçmemiş, sabırla çalışıp sonunda başarıya ulaşmıştır. “Sabreden derviş muradına ermiş.” tam olarak bunu anlatır.

1. Durumun özünü bul: zorlanma, sabır, sonunda başarı.
2. A ölçülü harcamayı, C bir işin doğal riskini anlatır.
3. D öfkeyle verilen kararların zararını anlatır.
4. Sabrın ödülünü anlatan atasözü B’dedir.