Metin Türleri

1. Yukarıdaki metin, yazarın geçmişte yaşadıklarını uzun yıllar sonra kaleme almasıyla oluşmuştur. Metnin türü ve bu türü belirleyen özellik hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Anı — yaşanmış olaylar aradan zaman geçtikten sonra anlatılmıştır
• B) Masal — olaylar bütünüyle hayal ürünüdür
• C) Makale — bir düşünce kanıtlarla savunulmuştur
• D) Fabl — kahramanlar hayvanlardan seçilmiştir

Doğru cevap: A — Metinde yazar kendi yaşadıklarını anlatmakta ve “aradan otuz yıl geçti” diyerek olayın üzerinden uzun süre geçtiğini belirtmektedir. Yaşanmışın zaman geçtikten sonra anlatılması anı türünün temel özelliğidir.

1. Anlatılanlar gerçek mi hayal ürünü mü, belirle: gerçek yaşantı.
2. Anlatan kişi kim? Olayı yaşayan kişinin kendisi.
3. “Aradan otuz yıl geçti” sözü zaman aralığını gösteriyor.
4. Yaşanmışın sonradan anlatılması anıdır → A.

2. Bir öğrencinin defterinden alınan yukarıdaki metin belli bir türün özelliklerini taşımaktadır. Metnin türünü hangi özelliğinden anlarız?

• A) Öykü — kurmaca kişiler ve olay örgüsü bulunmasından
• B) Mektup — belli bir kişiye seslenilmesinden
• C) Günlük — tarih atılarak o gün yaşananların sıcağı sıcağına yazılmasından
• D) Deneme — bir konunun serbestçe tartışılmasından

Doğru cevap: C — Metin “12 Mart Salı” tarihiyle başlamış, o gün yaşananlar aynı gün içinde yazılmıştır. Tarih atılması ve olayların üzerinden zaman geçmeden aktarılması günlük türünün belirleyici özelliğidir.

1. Metnin başındaki tarihe dikkat et: 12 Mart Salı.
2. “Bugün” ve “yarın” sözcükleri yazının o gün yazıldığını gösteriyor.
3. Anıda olaylar yıllar sonra anlatılır, burada ise aynı gün yazılmış.
4. Tarih atılıp günü gününe yazılan tür günlüktür → C.

3. Türkçe panosunda metin türleri ve özellikleri ayrı sütunlara asılmıştır. Numaralı türler ile harfli özellikler hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-b, 2-c, 3-a
• C) 1-c, 2-a, 3-b
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: B — Fabl kahramanları hayvan olan ve ders veren türdür (b). Biyografi bir kişinin hayatını başkasının anlatmasıdır (c). Tiyatro ise sahnelenmek için yazılır (a).

1. Fablın belirleyici özelliği hayvan kahramanlar ve derstir → b.
2. Biyografide hayatı anlatılan kişi ile yazan kişi ayrıdır → c.
3. Tiyatro metni sahne için yazılır, konuşmalardan oluşur → a.
4. Sıralama 1-b, 2-c, 3-a olur → B.

4. Metin türlerini karşılaştıran yukarıdaki tabloda son satırdaki bir hücre boş bırakılmıştır. Tablodaki ölçütler göz önüne alındığında bu hücreye ne yazılmalıdır?

• A) bir araştırmacı
• B) kurmaca bir kişi
• C) okuyucu
• D) yazarın kendisi

Doğru cevap: D — Otobiyografi, kişinin kendi hayatını yine kendisinin anlatmasıdır. Bu yüzden “anlatan” sütununa “yazarın kendisi” yazılmalıdır. Anlatan bir başkası olsaydı tür biyografi olurdu.

1. Tablodaki sütunları oku: tür, gerçeklik, anlatan.
2. Otobiyografide olaylar yaşanmıştır, bu bilgi zaten yazılmış.
3. Otobiyografide hayatı anlatılan kişi ile yazan kişi aynıdır.
4. Öyleyse boş hücreye “yazarın kendisi” yazılır → D.

5. Yukarıdaki kartlardan yalnızca biri, kahramanları hayvanlardan seçilen ve sonunda ders vermeyi amaçlayan bir metinden alınmıştır. Bu kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: B — B kartındaki cümlede kahraman bir hayvandır ve tilkinin sözü, elde edemediğini küçümseme davranışına ders niteliğinde bir gönderme yapar. Bu, fabl türünün belirgin özelliğidir.

1. A ve D’de kahramanlar insan ya da nesnedir.
2. C’de bir sanat tanımlanmakta, bilgi verilmektedir.
3. B’de kahraman tilkidir ve insan gibi konuşmaktadır.
4. Hayvan kahramanlı, ders veren tür fabldır → B kartı.

6. Yukarıdaki metin bir gazete haberidir. Haber metinlerini öteki metin türlerinden ayıran temel özellik hangisidir?

• A) Kahramanların iç dünyası ayrıntılı biçimde anlatılır.
• B) Olaylar tümüyle hayal gücüyle kurgulanır.
• C) Yazarın kişisel duyguları öne çıkarılır.
• D) Güncel bir olay; ne, nerede, ne zaman sorularına cevap verecek biçimde aktarılır.

Doğru cevap: D — Haber metinleri güncel bir olayı nesnel biçimde duyurur. Metinde olayın ne olduğu (müzenin açılışı), nerede olduğu (Kütahya) ve ne zaman olduğu (dün) açıkça verilmiştir.

1. Metinde kişisel duygu ya da iç dünya anlatımı var mı? Yok.
2. Olay kurmaca mı? Hayır, gerçek bir açılış duyuruluyor.
3. Metinde yer, zaman ve olay bilgisi eksiksiz veriliyor.
4. Bu özellik haber metnine aittir → D.

7. Yukarıdaki dizelerde bir dönemin kahramanlığı ve çekilen sıkıntılar yüceltilerek anlatılmaktadır. Bu özellikleriyle dizeler hangi şiir türüne örnek gösterilir?

• A) Epik (destansı) şiir
• B) Pastoral şiir
• C) Didaktik şiir
• D) Satirik şiir

Doğru cevap: A — Kahramanlık, savaş ve yiğitlik konularını coşkulu bir dille işleyen şiirlere epik şiir denir. Pastoral doğayı, didaktik öğretmeyi, satirik ise eleştiri ve yergiyi amaçlar.

1. Dizelerin konusunu belirle: bir dönemin kahramanlığı ve çilesi.
2. Doğa güzelliği anlatılmıyor, öyleyse pastoral değil.
3. Bilgi öğretme ya da alay etme amacı yok.
4. Kahramanlığı yücelten şiir epiktir → A.

8. Yukarıdaki şemada öyküleyici metinlerin dört temel ögesi verilmiştir. Buna göre “Köy okulunun kapısında öğretmenini bekleyen çocuk, elleri cebinde bir aşağı bir yukarı yürüyordu.” cümlesinde bu ögelerden hangisi belirtilmemiştir?

• A) Olay
• B) Kişiler
• C) Zaman
• D) Yer

Doğru cevap: C — Cümlede olay (beklemek ve yürümek), kişi (çocuk ve öğretmen) ve yer (köy okulunun kapısı) verilmiştir. Ancak olayın hangi zamanda geçtiğine dair hiçbir bilgi yoktur.

1. Olay nedir? Çocuğun beklemesi ve yürümesi.
2. Kişiler kimlerdir? Çocuk ve beklenen öğretmen.
3. Yer neresidir? Köy okulunun kapısı.
4. Cümlede saat, gün, mevsim bildiren hiçbir söz yok → zaman eksiktir, cevap C.

9. Yukarıdaki iki metin aynı konuyu işlemekte, ancak ayrı türlere ait bulunmaktadır. Bu iki metnin türleri sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Anı - günlük
• B) Öykü - deneme
• C) Günlük - anı
• D) Mektup - biyografi

Doğru cevap: C — Birinci metinde “dün akşam” ve “yarın” sözcükleri yazının o güne ait olduğunu gösterir: günlük. İkinci metinde “o yıllarda” ve “şimdi düşünüyorum da” sözleri uzun bir zaman aralığını işaret eder: anı.

1. 1. metindeki zaman sözcükleri güne bağlı: dün, yarın.
2. Güne bağlı yazılan tür günlüktür.
3. 2. metinde “o yıllarda” denerek geçmişe dönülüyor.
4. Yıllar sonra anlatılan tür anıdır → sıra günlük-anı, cevap C.

10. Halk eğitim merkezinin hazırladığı yukarıdaki afiş metninin türüyle ilgili hangi değerlendirme yapılabilir?

• A) Okuru bilgilendirmeyi amaçlayan, açık ve nesnel anlatımlı bir bilgilendirici metindir.
• B) Kurmaca kişiler ve olay örgüsü içeren sanatsal bir metindir.
• C) Yazarın iç dünyasını serbestçe anlattığı bir denemedir.
• D) Sahnede oynanmak üzere yazılmış bir tiyatro metnidir.

Doğru cevap: A — Afiş metninde bir sanat tanıtılmakta, atölyenin günü ve saati bildirilmektedir. Kurmaca kişi, olay örgüsü ya da kişisel duygu yoktur; amaç bilgi vermektir.

1. Metinde kurmaca bir olay ya da kişi var mı? Yok.
2. Yazarın duyguları anlatılıyor mu? Hayır, tanım ve saat verilmiş.
3. Konuşma bölümleri ve sahne bilgisi de yok.
4. Amaç bilgi vermektir → bilgilendirici metin, cevap A.

11. Yukarıdaki bölümde kişilerin adları büyük harfle yazılmış, parantez içinde davranışları belirtilmiştir. Bu biçim özellikleri metnin hangi türe ait olduğunu gösterir?

• A) Makale
• B) Anı
• C) Biyografi
• D) Tiyatro

Doğru cevap: D — Tiyatro metinlerinde konuşacak kişinin adı yazılır, parantez içinde oyuncuya yönelik davranış açıklamaları verilir. Metin baştan sona konuşmalardan oluşur.

1. Metin baştan sona konuşmalardan oluşuyor.
2. Her konuşmanın başında kişinin adı büyük harfle yazılmış.
3. Parantez içindeki bilgiler oyuncuya yönerge veriyor.
4. Bu düzen tiyatro metnine özgüdür → D.

12. Yukarıdaki şemada metin türleri genelden özele doğru sıralanmıştır. Şemadaki bu sıralamaya göre hangi yargıya ulaşılır?

• A) Fabl, öyküleyici metinlerin dışında ayrı bir gruptur.
• B) Her fabl aynı zamanda öyküleyici ve edebî bir metindir.
• C) Bütün edebî metinler fabl sayılır.
• D) Öyküleyici metinler edebî metinlerin dışında kalır.

Doğru cevap: B — Şemada her basamak bir üsttekinin içinde yer alır. Fabl öyküleyici metinlerin, öyküleyici metinler de edebî metinlerin alt grubudur. Öyleyse her fabl hem öyküleyici hem edebî bir metindir.

1. Şemanın yönü genelden özele doğrudur.
2. Alttaki her basamak üsttekinin bir alt türüdür.
3. Fabl, öyküleyici metinlerin içinde yer alıyor.
4. Öyküleyici metinler de edebî metinlerin içinde → doğru yargı B.

13. Şemadaki ayrım göz önüne alındığında “Ben 1958’de Kütahya’da doğdum; çiniyle ilk kez babamın atölyesinde tanıştım.” cümlesiyle başlayan bir kitabın türü ve gerekçesi hangisidir?

• A) Biyografi — kişinin hayatı bir araştırmacı tarafından anlatılmıştır
• B) Anı — yalnızca tek bir olay anlatılmıştır
• C) Roman — kişiler ve olaylar kurmacadır
• D) Otobiyografi — kişi kendi hayatını kendi ağzından anlatmaktadır

Doğru cevap: D — Cümle “Ben … doğdum” diye başlamaktadır; yani anlatan kişi ile hayatı anlatılan kişi aynıdır. Şemaya göre bu tür otobiyografidir.

1. Cümlenin öznesini bul: “ben”.
2. Anlatan kişi ile hayatı anlatılan kişi aynı mı? Evet.
3. Şemada bu duruma karşılık gelen tür otobiyografidir.
4. Biyografide anlatan bir başkası olurdu → cevap D.

14. Yukarıdaki metin, yazarın gezip gördüğü bir yeri okura tanıtmasıyla oluşmuştur. Metnin türü ve bu türün temel amacı hangisidir?

• A) Deneme — yazar bir konuyu serbestçe düşünüp tartışır
• B) Gezi yazısı — gezilip görülen yerler okura tanıtılır
• C) Makale — bir görüş kanıtlarla savunulur
• D) Masal — olağanüstü olaylar anlatılır

Doğru cevap: B — Yazar gittiği şehri, sokağı ve orada gördüklerini okura aktarmaktadır. Gezilip görülen yerlerin izlenimlerle tanıtıldığı türe gezi yazısı denir.

1. Metinde bir yere gidiliyor ve orası anlatılıyor.
2. Yazar gözlemlerini kendi ağzından aktarıyor.
3. Bir görüş savunulmuyor, olağanüstü olay da yok.
4. Gezilen yerin tanıtıldığı tür gezi yazısıdır → B.

15. Türkçe panosuna asılan yukarıdaki kartlardan birinde tür ile özellik yanlış eşleştirilmiştir. Bu yanlış eşleştirmenin bulunduğu kart kaç numaralıdır?

• A) 1. kart
• B) 2. kart
• C) 3. kart
• D) 4. kart

Doğru cevap: A — Makale, bir düşüncenin kanıtlarla, belgelerle savunulduğu türdür. Kanıt göstermeden sezdirmek denemenin özelliğidir. Öteki kartlardaki eşleştirmeler doğrudur.

1. 2. kartta mektubun tanımı doğru verilmiş.
2. 3. kartta masalın olağanüstülük özelliği doğru verilmiş.
3. 4. kartta röportajın araştırma ve görüşme yönü doğru verilmiş.
4. 1. kartta makaleye denemenin özelliği yazılmış → yanlış olan 1. karttır.