Fiiller

1. Millî Mücadele yıllarını anlatan yukarıdaki metinde bütün olaylar aynı kiple aktarılmıştır. Metinde kullanılan kip ve bu kipin anlatıma kattığı özellik hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Duyulan geçmiş zaman — olaylar başkasından aktarılmıştır
• B) Görülen geçmiş zaman — olaylar tanık olunmuş gibi kesinlikle anlatılmıştır
• C) Geniş zaman — olaylar her zaman yinelenen bir durum gibi verilmiştir
• D) Şimdiki zaman — olaylar okuma anında sürüyormuş gibi anlatılmıştır

Doğru cevap: B — Metindeki “koptu, çıktı, buldu, düğümledi, ulaştı” yüklemleri “-dı/-di” ekiyle çekimlenmiştir. Bu ek görülen geçmiş zaman ekidir ve olayın kesin biçimde, tanık olunmuşçasına anlatıldığını gösterir.

1. Metindeki yüklemleri sırayla belirle: koptu, çıktı, buldu, ulaştı.
2. Hepsi “-tu/-tı/-du/-dı” ekini almış.
3. Bu ek görülen geçmiş zaman ekidir.
4. Görülen geçmiş zaman olayı kesinlikle aktarır → B.

2. Fiil çekim tablosunun son satırındaki bir hücre boş bırakılmıştır. Tablodaki kip ve kişi eklerinin düzeni göz önüne alındığında bu hücreye hangi biçim yazılmalıdır?

• A) yazarsınız
• B) yazmışsınız
• C) yazdınız
• D) yazacaksınız

Doğru cevap: D — Satırın kipi gelecek zamandır; sütun ise ikinci çoğul kişiyi ister. Fiile önce gelecek zaman eki “-acak”, sonra ikinci çoğul kişi eki “-sınız” getirilir: yazacaksınız.

1. Satırın kipini oku: gelecek zaman.
2. Sütunun istediği kişiyi oku: 2. çoğul kişi (siz).
3. Fiile önce kip eki gelir: yaz + acak.
4. Sonra kişi eki eklenir: yazacak + sınız → D.

3. Fiiller anlamlarına göre iş, oluş ve durum fiili olarak ayrılır. Yukarıdaki cümlelerin yüklemleri bu ölçüte göre incelendiğinde oluş bildiren fiil kaç numaralı cümlededir?

• A) 2. cümlede — nesne kendiliğinden bir değişime uğramıştır
• B) 1. cümlede — özne bir nesneyi etkilemiştir
• C) 3. cümlede — öznenin içinde bulunduğu durum bildirilmiştir
• D) 4. cümlede — özne bir işi yapıp bitirmiştir

Doğru cevap: A — Oluş fiilleri, öznenin kendi iradesi dışında zamanla geçirdiği değişimi anlatır. Tabağın soğuması kimsenin yaptığı bir iş değildir, kendiliğinden olur.

1. 1 ve 4. cümlelerde özne bir nesneye yönelik iş yapıyor: iş fiili.
2. 3. cümlede öznenin içinde bulunduğu hâl bildiriliyor: durum fiili.
3. 2. cümlede tabak kendiliğinden değişiyor, kimse soğutmuyor.
4. Kendiliğinden gerçekleşen değişim oluştur → A.

4. Selin’in cümlesinde şimdiki zaman eki kullanılmıştır; oysa anlatılan olay henüz gerçekleşmemiş, gelecekte yaşanacaktır. Selin’in cümlesindeki bu kullanım nasıl adlandırılır?

• A) Olumsuzluk ekinin düşmesi
• B) Kişi ekinin gizlenmesi
• C) Kip (zaman) kayması
• D) Ek fiilin gizli kullanımı

Doğru cevap: C — Bir kip eki kendi anlamı dışında başka bir zamanı karşılayacak biçimde kullanıldığında kip kayması olur. Burada şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamı vermektedir.

1. Cümledeki “buluşuyoruz” yükleminin ekine bak: şimdiki zaman.
2. Cümledeki “yarın sabah” sözü olayın gelecekte olduğunu gösteriyor.
3. Ek ile anlatılan zaman birbirini tutmuyor.
4. Bu duruma kip kayması denir → C.

5. Kipler haber kipleri ve dilek kipleri olarak ikiye ayrılır. Kaan, kartlardan yalnızca birinde dilek kipiyle çekimlenmiş bir yüklem bulunduğunu söylüyor. Kaan’ın işaret ettiği kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: A — “Geçirmeliyiz” yüklemi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir; gereklilik bir dilek kipidir. B’de görülen geçmiş, C’de geniş zaman, D’de gelecek zaman vardır; bunların üçü de haber kipidir.

1. B, C ve D’deki yüklemler bir zamanı haber veriyor.
2. Zaman bildiren kipler haber kipidir.
3. A’daki “-malı” eki zorunluluk bildirir, zaman bildirmez.
4. Gereklilik bir dilek kipidir → A kartı.

6. Yukarıdaki şemada kipler iki ana gruba ayrılmış ve her grubun alt başlıkları verilmiştir. Şemadaki bu ayrımın dayandığı ölçüt nedir?

• A) Fiilin olumlu ya da olumsuz çekimlenmesi
• B) Fiilin kaç kişiye göre çekimlenebildiği
• C) Fiilin zaman mı yoksa dilek, istek gibi bir anlam mı bildirdiği
• D) Fiilin iş, oluş ya da durum bildirmesi

Doğru cevap: C — Haber kipleri eylemin gerçekleştiği zamanı bildirir. Dilek kipleri ise zaman bildirmez; istek, gereklilik, şart ve emir gibi anlamlar taşır. Ayrımın ölçütü budur.

1. Haber kiplerinin alt başlıklarına bak: hepsi bir zaman adı.
2. Dilek kiplerinin alt başlıklarına bak: hiçbiri zaman bildirmiyor.
3. Olumsuzluk ve kişi her iki grupta da bulunabilir.
4. Öyleyse ölçüt zaman-dilek ayrımıdır → C.

7. Dil bilgisi panosunda çekimli fiiller ve kip adları ayrı sütunlara asılmıştır. Numaralı fiiller ile harfli kip adları hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-b, 2-c, 3-a
• C) 1-c, 2-b, 3-a
• D) 1-c, 2-a, 3-b

Doğru cevap: D — “Okusun” üçüncü kişiye verilen bir buyruktur: emir kipi (c). “Okuyalım” istek kipidir (a). “Okumalıyım” ise “-malı” ekiyle gereklilik bildirir (b).

1. “Okusun” bir buyruk bildirir → emir kipi, yani c.
2. “Okuyalım” içten gelen bir dilek bildirir → istek kipi, yani a.
3. “Okumalıyım” zorunluluk bildirir → gereklilik kipi, yani b.
4. Sıralama 1-c, 2-a, 3-b olur → D.

8. Kütüphane girişindeki yukarıdaki afişte bütün yüklemler aynı kiple çekimlenmiştir. Bu kipin adı ve afişte tercih edilme sebebi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) İstek kipi — okurdan nazik bir dilek dile getirilmiştir
• B) Emir kipi — okurdan doğrudan bir davranış istenmiştir
• C) Geniş zaman — kuralların her zaman geçerli olduğu bildirilmiştir
• D) Gereklilik kipi — kuralların zorunlu olduğu vurgulanmıştır

Doğru cevap: B — “Ol, düşün, koy, girme” yüklemleri hiçbir kip eki almamış, doğrudan ikinci tekil kişiye buyruk olarak yöneltilmiştir. Bu, emir kipidir; kural metinlerinde kısalık ve kesinlik sağladığı için yeğlenir.

1. Yüklemlere bak: “ol”, “koy”, “girme”. Ekleri var mı? Yok.
2. Ek almadan doğrudan buyruk bildiren kip emir kipidir.
3. İstek kipi olsaydı “olalım, koyalım” biçiminde çekimlenirdi.
4. Kurallarda kesin ve kısa anlatım için emir kipi seçilir → B.

9. Yukarıdaki haber metninde yüklemler “-mış” ekiyle çekimlenmiştir. Bu tercihin habere kattığı anlam nedir?

• A) Olayın gelecekte yaşanacağını bildirir.
• B) Olayın her zaman yinelendiğini gösterir.
• C) Olayın yazarın gözü önünde geçtiğini vurgular.
• D) Olayın başkasından duyularak aktarıldığını gösterir.

Doğru cevap: D — “-mış” duyulan geçmiş zaman ekidir. Konuşan kişi olaya tanık olmamış, başkasından öğrendiğini aktarmaktadır. Haber dilinde bu ek, bilginin doğrulanmadığını sezdirmek için kullanılır.

1. Yüklemlerdeki eki belirle: “-mış”.
2. Bu ek duyulan geçmiş zaman ekidir.
3. Duyulan geçmiş zamanda konuşan olaya tanık olmamıştır.
4. Öyleyse bilgi aktarılmıştır → D.

10. Yukarıdaki cümlelerin yüklemlerinde kip ekinden sonra kişi ekleri gelmiştir. Bu cümlelerden hangisinin yüklemi ikinci tekil kişiye göre çekimlenmiştir?

• A) I. cümlenin
• B) II. cümlenin
• C) III. cümlenin
• D) IV. cümlenin

Doğru cevap: B — II. cümledeki “dağıttın” yükleminde “-n” eki ikinci tekil kişiyi (sen) gösterir. I’de birinci çoğul (biz), III’te üçüncü tekil (o), IV’te birinci tekil (ben) kişi vardır.

1. Her yüklemin sonundaki kişi ekini ayır.
2. “Gideceğiz” → “-iz”, birinci çoğul kişi.
3. “Hazırlamış” → eksiz, üçüncü tekil kişi; “üstlendim” → “-m”, birinci tekil.
4. “Dağıttın” → “-n”, ikinci tekil kişi → B.

11. Türk sanatını konu alan yukarıdaki dörtlükte yüklemler ağırlıklı olarak geniş zamanla çekimlenmiştir. Bu tercihin şiire kattığı anlam nedir?

• A) Olayların yalnızca bir kez yaşanıp bittiğini bildirir.
• B) Şairin olaya hiç tanık olmadığını sezdirir.
• C) Anlatılanların her zaman geçerli bir kural gibi sürdüğünü bildirir.
• D) Olayların ileride gerçekleşeceğini haber verir.

Doğru cevap: C — Geniş zaman, her zaman geçerli olan durumları ve alışkanlıkları anlatır. Şiirde ebru sanatının değişmez kuralı verildiği için geniş zaman seçilmiştir.

1. Yüklemlere bak: bekler, yayılır, vurur, açar, bilmez.
2. Hepsi “-r/-ır” ekiyle çekimlenmiş: geniş zaman.
3. Geniş zaman belli bir ana bağlı değildir.
4. Her zaman geçerli kuralları bildirir → C.

12. Şemada bir fiilin olumlu ve olumsuz dört ayrı çekimi verilmiştir. Bu çekimleri karşılaştıran bir öğrenci olumsuzluk ekiyle ilgili hangi sonuca ulaşır?

• A) Olumsuzluk eki, fiil kök ya da gövdesinden hemen sonra, kip ekinden önce gelir.
• B) Olumsuzluk eki her zaman kip ekinden sonra gelir.
• C) Olumsuzluk eki kişi ekinden sonra gelir.
• D) Olumsuzluk eki yalnızca geçmiş zamanda kullanılabilir.

Doğru cevap: A — “Gel-me-di” ve “gel-me-yecek” örneklerinde görüldüğü gibi “-ma/-me” eki köke doğrudan eklenir; kip eki ondan sonra gelir. Ek, bütün kiplerde kullanılabilir.

1. “Gelmedi” sözcüğünü eklerine ayır: gel + me + di.
2. “Gelmeyecek” sözcüğünü ayır: gel + me + yecek.
3. İki örnekte de “-me” kökten hemen sonra, kip ekinden önce.
4. Ek hem geçmişte hem gelecekte kullanılmış → doğru sonuç A.

13. Yukarıdaki iki cümlede aynı eylemden söz edilmekte, ancak yüklemler ayrı kiplerle çekimlenmektedir. Bu iki cümle arasındaki anlam farkı nedir?

• A) Birincisi geçmişi, ikincisi geleceği anlatır.
• B) Birincisi soru, ikincisi emir bildirir.
• C) Birincisi zorunluluk, ikincisi istek bildirir.
• D) Birincisi olumsuz, ikincisi olumludur.

Doğru cevap: C — “Görmeliyiz” yükleminde gereklilik kipi eki “-malı” vardır ve eylemi zorunlu kılar. “Görelim” yükleminde ise istek kipi eki “-e” vardır; bu, içten gelen bir dileği bildirir.

1. 1. cümlenin yükleminde “-meli” eki var: gereklilik kipi.
2. Gereklilik kipi zorunluluk bildirir.
3. 2. cümlenin yükleminde “-elim” var: istek kipi.
4. İstek kipi dilek bildirir → fark C’de doğru verilmiştir.

14. Okuma alışkanlığını anlatan yukarıdaki metinde birbirinden farklı üç zaman art arda kullanılmıştır. Metindeki bu zamanlar hangi seçenekte sırasıyla doğru verilmiştir?

• A) Geniş zaman, görülen geçmiş zaman, gelecek zaman
• B) Şimdiki zaman, duyulan geçmiş zaman, geniş zaman
• C) Gelecek zaman, geniş zaman, şimdiki zaman
• D) Görülen geçmiş zaman, gelecek zaman, duyulan geçmiş zaman

Doğru cevap: A — İlk iki cümledeki “giderim, bakarım, otururum” geniş zamandır. Üçüncü cümledeki “oturdum” görülen geçmiş zamandır. Son cümledeki “gideceğim” ise gelecek zamandır.

1. Metnin başındaki yüklemler alışkanlık bildiriyor: geniş zaman.
2. “Geçen hafta” sözüyle başlayan cümlede “oturdum” var: görülen geçmiş.
3. Son cümlede “gideceğim” var: gelecek zaman.
4. Sıra geniş, görülen geçmiş, gelecek olur → A.

15. Fiiller kip ve kişi ekleriyle çekimlenebilen sözcüklerdir. Yukarıdaki kartlardan yalnızca biri fiil değildir. Fiil olmayan sözcük hangi karttadır?

• A) koştu
• B) kalemlik
• C) düşünmüş
• D) bekleyecek

Doğru cevap: B — “Koştu”, “düşünmüş” ve “bekleyecek” sözcüklerinin her biri bir fiil köküne kip eki getirilerek kurulmuştur. “Kalemlik” ise “kalem” adına “-lik” yapım eki getirilerek oluşmuş bir addır.

1. “Koştu” = koş + tu, kip eki almış bir fiildir.
2. “Düşünmüş” = düşün + müş, “bekleyecek” = bekle + yecek.
3. “Kalemlik” sözcüğünde ise kök “kalem”, yani bir addır.
4. Ada gelen “-lik” yapım ekidir, kip eki değildir → B.