7. Sınıf Fiiller — Konu Anlatımı

Bir Maç Günü, Dokuz Çekim

Okul takımı cumartesi final oynayacak. Aynı fiili, "kazanmak"ı, o hafta koridorda dokuz ayrı biçimde duyuyoruz:

(1) Geçen yıl da biz kazandık.
(2) Rakip takım yarı finali zor kazanmış.
(3) Şu an ikinci yarıda öndeyiz, kazanıyoruz!
(4) Cumartesi kupayı biz kazanacağız.
(5) Bu takım iyi çalışınca her maçı kazanır.
(6) Bu maçı mutlaka kazanmalıyız.
(7) Bu kez de biz kazanalım.
(8) Bir kazansak bütün okul bayram eder.
(9) Haydi, kazan artık!

Dokuz cümlenin hepsinde yüklem bir fiil. Fiil; iş, oluş ya da durum bildiren ve kip ile kişi eki alarak çekimlenen sözcüktür. Peki bu dokuz çekimi hangi ölçüte göre iki gruba ayırabiliriz? İlk 5 cümle size bir zaman söylüyor: geçmiş, şimdi, gelecek. Son 4 cümlede ise zaman yok; bir istek, bir gereklilik, bir koşul, bir emir var.

Haber Kipleri: Olayın Ne Zaman Olduğunu Söyler

Haber kipleri beş tanedir ve her birinin kendi eki vardır:

(1) Görülen geçmiş zaman, -dı/-di/-du/-dü: kazandı. Olayı konuşan görmüştür.
(2) Öğrenilen geçmiş zaman, -mış/-miş/-muş/-müş: kazanmış. Olay başkasından duyulmuş ya da sonradan fark edilmiştir.
(3) Şimdiki zaman, -yor: kazanıyor.
(4) Gelecek zaman, -acak/-ecek: kazanacak.
(5) Geniş zaman, -r/-ar/-er/-ır: kazanır. Her zaman olan, alışkanlık hâline gelmiş işleri anlatır.

İlk ikisinin farkı tanıklıktır. "Kardeşim maçta gol attı." diyen, golü görmüştür. "Kardeşim maçta gol atmış." diyen ise haberi telefondan almıştır.

Dilek Kipleri: Zaman Yerine Niyet

(6) Gereklilik kipi, -malı/-meli: kazanmalıyız.
(7) İstek kipi, -a/-e: kazanalım, gideyim.
(8) Şart (dilek-şart) kipi, -sa/-se: kazansak, gelse. "Gelirse" biçimindeki -se de şart ekidir; geniş zamanın üstüne gelmiştir.
(9) Emir kipi: eki yoktur, kişiye göre biçim alır: kazan, kazansın, kazanın, kazansınlar.

Emir kipinin 1. tekil ve 1. çoğul kişisi yoktur; insan kendine emir vermez. "Gidelim" bu yüzden emir değil, istek kipinin 1. çoğul kişisidir. "Okusun" ise emir kipinin 3. tekil kişisidir.

Kişi Ekleri: Çekim Tablosunu Doldurmak

Kip eki "ne zaman" ya da "hangi niyetle" sorusunu cevaplar; kipten sonra gelen kişi eki ise "kim" sorusunu. "Okumak" fiilini iki kipte, 6 kişiye göre çekelim:

Görülen geçmiş: okudum, okudun, okudu, okuduk, okudunuz, okudular
Gelecek zaman: okuyacağım, okuyacaksın, okuyacak, okuyacağız, okuyacaksınız, okuyacaklar

Sınavda bu tablo çoğu zaman tek hücresi boş bırakılarak gelir: "Gelecek zaman, 1. tekil kişi: ?" Cevap "okuyacağım"dır. Dikkat: "okuyacak" sözcüğünde kişi eki görünmez, çünkü 3. tekil kişinin eki yoktur. Ek görünmüyor diye kişi yok sanmayın; "o" kişisi oradadır.

Anlamına Göre: İş mi, Oluş mu, Durum mu?

Kiplerden bağımsız ikinci bir ayrım daha var. Fiile "Neyi?" sorusunu sorun:

İş (kılış) fiili bir nesneyi etkiler: kesmek, taşımak, boyamak. "Neyi boyadı? Duvarı." Soru cevap buluyor.
Oluş fiili zamanla, kendiliğinden gerçekleşen bir değişimdir: sararmak, büyümek, soğumak, paslanmak. Kimse bir şey yapmadan demir paslanır.
Durum fiili nesne almaz, değişim de bildirmez: uyumak, oturmak, yatmak, susmak.

Mini soru: "Çaydanlık ocakta kaynadı." cümlesindeki fiil hangi türdendir? Birkaç satır aşağıda cevabı var.

Kip Kayması: Ek Bir Şey Söyler, Anlam Başka

Bir mesaj düşünün: "Yarın sabah 8'de okulun önünde buluşuyoruz." Ekte şimdiki zaman var (-yor) ama olay yarın olacak. Anlamca gelecek zaman bildiren bu kullanıma kip kayması (zaman kayması) denir. Birkaç örnek daha:

(1) "Kütüphane her sabah 9'da açılıyor." → Şimdiki zaman eki, geniş zaman anlamında.
(2) "1453'te Fatih İstanbul'u alıyor." → Şimdiki zaman eki, geçmiş anlamında.
(3) "Yarın sana uğrarım." → Geniş zaman eki, gelecek anlamında.

Çaydanlık sorusunun cevabı: kaynamak bir oluş fiilidir. Su, kimse bir şey yapmasa da ısındıkça kaynar; "Neyi kaynadı?" sorusu da cevapsız kalır.

Olumsuzluk Eki ve Fiil Olmayan Sözcük

Fiilin olumsuzu -ma/-me ekiyle yapılır ve kip ekinden önce gelir: gel-me-di, gel-me-yecek, gel-me-meli. Geniş zamanda ek -maz/-mez biçimine girer: gelmez, kazanmaz.

Sık yapılan hata: "gelecek" sözcüğünü her gördüğü yerde fiil sanmak. "Gelecek hafta sınav var." cümlesinde "gelecek" haftayı niteler, yani burada sıfat görevindedir; çekimli bir fiil değildir. Fiili bulmanın güvenli yolu, sözcüğün köküne -mak/-mek eklemektir: "koştu → koşmak" olur, "kalemlik → kalemlikmek" olmaz. Olmuyorsa o sözcük fiil değildir.

İkinci yanılgı da emir kipinde görülür. "Gelsin" ile "gele" aynı kip sanılır. Oysa "gelsin" emrin 3. tekil kişisidir, "gele" ise istek kipidir.

Sınavda Nasıl Karşınıza Çıkar?

Sorular genellikle 4 cümle verip "Hangisinde dilek kipi kullanılmıştır?" ya da "Hangisinde kip, başka bir zamanın yerine kullanılmıştır?" diye sorar. İpucu: önce eke, sonra cümledeki zaman sözcüğüne bakın. "Yarın", "her gün", "geçen yıl" gibi sözcükler kip kaymasını ele verir.

Kendinizi deneyin: "Bu kitabı mutlaka okumalısın." ve "Bu kitabı birlikte okuyalım." cümlelerindeki kipler nelerdir? Birincisi gereklilik (-malı), ikincisi istek (-a/-e) kipidir.

Sık sorulanlar