Fiil Nedir?
İş, oluş ya da durum bildiren; zaman ve kişiye göre çekimlenen sözcüklerdir.
İş (kılış) fiili: özne bir nesne üzerinde iş yapar — yazmak, kırmak, taşımak. "Neyi?" sorusuna yanıt verir.
Oluş fiili: özne kendiliğinden değişir — sararmak, büyümek, paslanmak.
Durum fiili: öznenin içinde bulunduğu hâl — uyumak, oturmak, susmak.
Haber Kipleri
Zaman bildirir; beş tanedir:
Görülen (bilinen) geçmiş: -dı/-di → geldi
Duyulan (öğrenilen) geçmiş: -mış/-miş → gelmiş
Şimdiki zaman: -yor → geliyor
Gelecek zaman: -acak/-ecek → gelecek
Geniş zaman: -r/-ar/-er → gelir
İki geçmiş zamanın farkı tanıklıktır: -dı gördüğünü, -mış duyduğunu anlatır.
Dilek Kipleri
Zaman bildirmez, istek ve şart anlatır; dört tanedir:
Gereklilik: -malı/-meli → gelmeli
İstek: -a/-e → gele
Şart (dilek-koşul): -sa/-se → gelse
Emir: eki yoktur → gel
Emir kipinin birinci tekil ve çoğul kişisi yoktur: insan kendine emir vermez.
Sık Yapılan Hata
Kip ile zamanı eş saymak. Her kip zaman bildirmez: dilek kiplerinde zaman yoktur, istek ve şart vardır.
İkinci hata: "gelmiş" biçimini yalnızca duyulan geçmiş sanmak. Bağlama göre yakınma ya da fark etme anlamı da taşıyabilir: "Bak, çiçekler açmış!"
Sık sorulanlar
-dı ile -mış arasındaki fark nedir?
Tanıklık farkı. "-dı" olayı görerek, "-mış" başkasından duyarak ya da sonradan fark ederek aktarır.
Emir kipinin neden birinci kişisi yoktur?
Emir başkasına verilir; kişi kendi kendine emir veremez. Bu yüzden "ben" ve "biz" çekimi bulunmaz.