Anlatım Bozuklukları

1. Kitap şenliğini anlatan yukarıdaki öğrenci yazısının son cümlesinde bir anlatım bozukluğu bulunmaktadır. Bu bozukluğun sebebi nedir?

• A) Cümlede gereksiz bir sözcük kullanılmıştır.
• B) Özne ile yüklem sayı bakımından uyuşmamaktadır.
• C) Anlamca çelişen sözcükler bir arada kullanılmıştır.
• D) İkinci yüklemin nesnesi eksik bırakılmıştır.

Doğru cevap: D — Son cümlede iki yüklem vardır: “sordu” ve “imzalattı”. Birinci yüklemin nesnesi “sorularını”dır; ancak “imzalattı” yükleminin nesnesi yoktur. Cümle “kitaplarını imzalattı” biçiminde tamamlanmalıdır.

1. Son cümledeki yüklemleri belirle: sordu, imzalattı.
2. Birinci yükleme “neyi sordu?” diye sor: sorularını.
3. İkinci yükleme “neyi imzalattı?” diye sor: cevap yok.
4. Yüklemlerden birinin nesnesi eksiktir → D.

2. Bir öğrencinin kurduğu cümle ile öğretmenin düzelttiği biçim yukarıda yan yana verilmiştir. Öğretmenin yaptığı düzeltmenin gerekçesi hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Cümlede gereksiz bir bağlaç kullanılmıştır.
• B) İkinci yüklemin nesnesi eksikti ve yüklem özneyle uyuşmuyordu.
• C) Yüklemler birbirinden ayrı zamanlarda çekimlenmişti.
• D) Cümlede anlamca çelişen sözcükler bulunuyordu.

Doğru cevap: B — “Herkes” sözcüğü tekil bir öznedir; yüklemi de tekil olmalıdır. Ayrıca “beğendiler” yükleminin nesnesi yoktur. Öğretmen hem yüklemi tekil yapmış hem de “sergiyi” nesnesini eklemiştir.

1. Cümlenin öznesini bul: herkes. Bu sözcük tekildir.
2. Yükleme bak: “beğendiler” çoğul çekimlenmiş, uyum bozuk.
3. Yükleme “neyi beğendiler?” diye sor: cevap yok, nesne eksik.
4. Düzeltme iki kusuru birden gidermiş → B.

3. Yukarıdaki cümlelerden birinde aynı anlamı veren sözcükler bir arada kullanıldığı için anlatım bozukluğu oluşmuştur. Bu bozukluğun bulunduğu cümle kaç numaralıdır?

• A) 1. cümle
• B) 2. cümle
• C) 3. cümle
• D) 4. cümle

Doğru cevap: C — 3. cümlede “karşılıklı olarak”, “birbirleriyle” ve “tartıştı” sözcüklerinin üçü de karşılıklılık bildirir. Aynı anlamın üç kez yinelenmesi gereksiz sözcük kusuru doğurur.

1. “Tartışmak” fiili zaten en az iki kişi gerektirir.
2. “Birbirleriyle” sözü aynı karşılıklılığı yineliyor.
3. “Karşılıklı olarak” sözü de üçüncü kez aynı anlamı veriyor.
4. Aynı anlamın yinelenmesi gereksiz sözcüktür → 3. cümle.

4. Zeynep Öğretmen, dört karttan yalnızca birinde anlatım bozukluğu bulunmadığını söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği kusursuz kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: A — B’de aynı özneye bağlı iki yüklemin biri çoğul biri tekil çekimlenmiştir. C’de kesinlik ve olasılık bildiren sözcükler çelişmektedir. D’de tekil özne “herkes” çoğul yüklemle kullanılmıştır. A’da böyle bir kusur yoktur.

1. B kartında “girdiler” ve “oldu” yüklemleri uyumsuz.
2. C kartında “kesinlikle” ile “belki” birbiriyle çelişiyor.
3. D kartında tekil özne “herkes”, yüklem “dinlediler” çoğul.
4. A kartındaki cümlede hiçbir kusur yok → A kartı.

5. Anlatım bozukluklarını gösteren yukarıdaki çizelgede son satırın tür bilgisi boş bırakılmıştır. Çizelgede uygulanan ölçüte göre bu boşluğa hangi tür yazılmalıdır?

• A) gereksiz sözcük kullanımı
• B) deyimin yanlış kullanımı
• C) özne-yüklem uyumsuzluğu
• D) tamlama yanlışı

Doğru cevap: C — Son satırdaki cümlede tek bir özne (“öğrenciler”) iki yüklemle kullanılmıştır; ancak yüklemlerden biri tekil (“gitti”), öteki çoğuldur (“eğlendiler”). Aynı özneye bağlı yüklemler sayı bakımından uyumlu olmalıdır.

1. Cümlenin öznesini bul: öğrenciler.
2. Yüklemleri sırayla belirle: gitti, eğlendiler.
3. Bir yüklem tekil, öteki çoğul çekimlenmiş.
4. Bu kusurun adı özne-yüklem uyumsuzluğudur → C.

6. Türkçe panosunda bozuk cümleler ve bozukluk türleri ayrı sütunlara asılmıştır. Numaralı cümleler ile harfli bozukluk türleri hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) 1-b, 2-c, 3-a
• B) 1-a, 2-b, 3-c
• C) 1-c, 2-a, 3-b
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: A — 1. cümlede “kesinlikle” ile “sanırım” çelişir (b). 2. cümlede “içeriye” sözcüğü zaten yön bildirdiği için “doğru” gereksizdir (c). 3. cümlede tekil özne “öğretmen” çoğul yüklemle kullanılmıştır (a).

1. 1. cümlede kesinlik ve olasılık yan yana → b.
2. 2. cümlede “içeriye doğru” sözünde yineleme var → c.
3. 3. cümlede “öğretmen … selamladılar” uyumsuz → a.
4. Sıralama 1-b, 2-c, 3-a olur → A.

7. Okul şenliği için hazırlanan yukarıdaki afişte bir anlatım bozukluğu bulunmaktadır. Afişteki bu bozukluk nasıl giderilir?

• A) “Bekliyoruz” sözcüğü “bekleriz” biçiminde değiştirilmelidir.
• B) “Ücretsiz” ya da “bedava” sözcüklerinden biri çıkarılmalıdır.
• C) “Katılanlara” sözcüğü “katılanlar” biçiminde yazılmalıdır.
• D) “Yer” sözcüğünden sonra virgül konmalıdır.

Doğru cevap: B — “Ücretsiz” ve “bedava” aynı anlamı veren sözcüklerdir. Aynı anlamın iki kez verilmesi gereksiz sözcük kusurudur; biri çıkarılmalıdır.

1. Afişteki ikinci satırı dikkatle oku.
2. “Ücretsiz” ve “bedava” sözcüklerinin anlamını karşılaştır: aynı.
3. Aynı anlamlı sözcüklerin yan yana kullanılması yinelemedir.
4. Biri çıkarıldığında cümle düzelir → B.

8. Melis’in sorusu, Tuna’nın cümlesindeki bir anlatım kusurunu fark ettiğini göstermektedir. Tuna’nın cümlesindeki bozukluk nedir?

• A) Yüklemin nesnesi eksik bırakılmıştır.
• B) Özne ile yüklem sayı bakımından uyuşmamaktadır.
• C) Bir deyim anlamına uymayan biçimde kullanılmıştır.
• D) Kesinlik ve olasılık bildiren sözcükler bir arada kullanılmıştır.

Doğru cevap: D — “Kesinlikle” sözcüğü kuşkuya yer bırakmaz; “sanırım” ise tahmin bildirir. Anlamca birbiriyle çelişen bu iki sözcüğün aynı cümlede kullanılması anlatım bozukluğu doğurur.

1. Cümledeki iki belirteci ayır: kesinlikle, sanırım.
2. “Kesinlikle” kuşku bırakmayan bir kesinlik bildirir.
3. “Sanırım” ise kuşkulu bir tahmin bildirir.
4. İki sözcük birbiriyle çelişir → D.

9. Yukarıdaki haberin ilk cümlesinde bir anlatım bozukluğu vardır. Bu bozukluğun türü ve düzeltilmiş biçimi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Gereksiz sözcük — cümleden “yüzlerce” çıkarılmalıdır.
• B) Özne-yüklem uyumsuzluğu — yüklem “katıldı” biçiminde tekil olmalıdır.
• C) Nesne eksikliği — cümleye “kitapları” nesnesi eklenmelidir.
• D) Tamlama yanlışı — “kitap şenliğine” yerine “kitabın şenliğine” denmelidir.

Doğru cevap: B — Özne bir sayı sıfatıyla belirtildiğinde (yüzlerce öğrenci, üç kişi) yüklem tekil çekimlenir. Bu yüzden doğru biçim “yüzlerce öğrenci katıldı” olmalıdır.

1. Cümlenin öznesini bul: yüzlerce öğrenci.
2. Özne bir sayı sıfatıyla belirtilmiş.
3. Sayı sıfatıyla belirtilen öznelerde yüklem tekil olur.
4. Öyleyse “katıldılar” yerine “katıldı” denmelidir → B.

10. Yukarıdaki cümlede iki yüklem ortak ögelerle kurulmuştur; ancak ikinci yüklemin bir ögesi eksik kalmıştır. Cümledeki bu eksiklik nasıl giderilir?

• A) Cümlenin başına özne eklenmelidir: “O, yeni gelen kitapları…”
• B) İkinci yükleme zarf tümleci eklenmelidir: “dikkatle bakıyordu”
• C) İkinci yüklem tekil yapılmalıdır: “bakıyor”
• D) İkinci yükleme dolaylı tümleç eklenmelidir: “onlara sık sık bakıyordu”

Doğru cevap: D — “Sevdi” yüklemi “neyi?” sorusuna cevap veren bir nesne ister ve bu nesne cümlede vardır. “Bakmak” fiili ise “neye?” sorusunu, yani dolaylı tümleci ister. Cümlede bu öge bulunmadığı için anlatım bozuktur.

1. Cümledeki yüklemleri belirle: sevdi, bakıyordu.
2. “Neyi sevdi?” sorusunun cevabı var: kitapları.
3. “Neye bakıyordu?” sorusunun cevabı yok.
4. Eksik olan öge dolaylı tümleçtir → D.

11. Şemada etken ve edilgen yüklemler örneklerle karşılaştırılmıştır. Buna göre “Sınıf panosu düzenlendi ve yeni afişleri astı.” cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl açıklanır?

• A) Birinci yüklem edilgen, ikincisi etkendir; iki yüklem aynı özneyi paylaşamaz.
• B) Cümlede gereksiz bir sözcük kullanılmıştır.
• C) Özne ile yüklem sayı bakımından uyuşmamaktadır.
• D) Bir deyim yanlış anlamda kullanılmıştır.

Doğru cevap: A — “Düzenlendi” edilgendir; öznesi “sınıf panosu” sözde öznedir. “Astı” ise etkendir ve gerçek bir özne ister. Pano afiş asamayacağı için iki yüklem aynı özneyle kullanılamaz.

1. Birinci yüklemin çatısını belirle: düzenlendi → edilgen.
2. İkinci yüklemin çatısını belirle: astı → etken.
3. Cümlenin öznesi “sınıf panosu”dur; pano afiş asamaz.
4. Çatıları ayrı iki yüklem aynı özneyi paylaşamaz → A.

12. Şemadaki deyimlerden biri şu cümlede kullanılmıştır: “Sınavı kazandığını duyunca burnu havada oldu, sevincinden ağladı.” Bu cümledeki anlatım bozukluğu hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Deyim cümleye gereksiz yere eklenmiştir.
• B) Deyimin kalıplaşmış sözcükleri değiştirilmiştir.
• C) Deyim anlamına uymayan bir durumda kullanılmıştır; sevinci değil kibri anlatır.
• D) Deyim yerine bir atasözü kullanılmalıydı.

Doğru cevap: C — “Burnu havada olmak” kibirli davranmak, kimseyi beğenmemek demektir. Cümlede ise sevinç anlatılmaktadır; sevinç için “ağzı kulaklarına varmak” gibi bir deyim kullanılmalıdır.

1. Cümlede anlatılan duyguyu belirle: sevinç.
2. Kullanılan deyimin anlamını hatırla: kibirlenmek.
3. Cümlenin devamında “sevincinden ağladı” denmiş, kibirle bağdaşmıyor.
4. Deyim anlamına uymayan yerde kullanılmıştır → C.

13. Yukarıdaki taslak cümle ile düzeltilmiş biçimi karşılaştırıldığında yapılan düzeltmenin sebebi hangisidir?

• A) Ortak kullanılan tamlanana tamlayanlardan biri uymuyordu.
• B) Cümlede gereksiz bir sıfat kullanılmıştı.
• C) Yüklem yanlış zamanda çekimlenmişti.
• D) Özne ile yüklem sayı bakımından uyuşmuyordu.

Doğru cevap: A — Taslakta “ekonomik” ve “sanat” sözcükleri tek bir “değeri” tamlananını paylaşmaktadır. Ancak “sanat değeri” bir ad tamlamasıyken “ekonomik değer” sıfat tamlamasıdır; ikisi aynı tamlananı ortak kullanamaz.

1. Taslak cümlede ortak kullanılan sözcüğü bul: “değeri”.
2. “Sanat değeri” bir ad tamlamasıdır.
3. “Ekonomik değeri” ise sıfat tamlamasıdır, yapısı ayrıdır.
4. Farklı yapıdaki tamlamalar tamlananı ortak kullanamaz → A.

14. Yukarıdaki öğrenci taslağında birden çok anlatım bozukluğu bulunmaktadır. Taslaktaki bozuklukların sayısı ve türleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Bir bozukluk: nesne eksikliği
• B) Üç bozukluk: özne eksikliği, tamlama yanlışı ve deyim yanlışı
• C) İki bozukluk: gereksiz sözcük kullanımı ve anlamca çelişen sözcükler
• D) İki bozukluk: özne-yüklem uyumsuzluğu ve deyim yanlışı

Doğru cevap: C — İlk cümledeki “içeriye doğru” sözünde “içeriye” zaten yön bildirdiği için “doğru” gereksizdir. Son cümlede ise “kesinlikle” ile “sanırım” anlamca çelişir. Taslakta başka bozukluk yoktur.

1. İlk cümledeki “içeriye doğru” sözünü incele: yineleme var.
2. Bu, gereksiz sözcük kusurudur.
3. Son cümledeki “kesinlikle sanırım” sözünü incele: çelişki var.
4. Toplam iki bozukluk vardır → C.

15. Yukarıdaki cümlelerden birinde öge eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır. Bu bozukluğun hangi cümlede olduğu ve nasıl düzeltileceği hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) 1. cümlede — bağlaç yanlış kullanılmıştır, “ne … ne de” yerine “hem … hem de” denmelidir.
• B) 2. cümlede — gereksiz sözcük vardır, “bize” çıkarılmalıdır.
• C) 4. cümlede — özne eksiktir, cümlenin başına “onlar” eklenmelidir.
• D) 3. cümlede — yüklemlerin ortak nesnesi eksiktir, cümleye “sergiyi” eklenmelidir.

Doğru cevap: D — 3. cümledeki “beğendi” ve “inceledi” yüklemlerinin ikisi de “neyi?” sorusunu sorar; ancak cümlede bu soruya cevap verecek bir nesne yoktur. “Sergiye gelenler sergiyi hem çok beğendi hem de uzun uzun inceledi.” biçiminde düzeltilmelidir.

1. 3. cümlenin yüklemlerini belirle: beğendi, inceledi.
2. İki yükleme de “neyi?” diye sor: cevap yok.
3. Nesne eksikliği bir öge eksikliğidir.
4. Cümleye “sergiyi” nesnesi eklenerek düzeltilir → D.

16. Anlatım Bozukluğu

• A) Hava soğuk olduğu için kalın giysiler giydik.
• B) Karşılıklı mektuplaşarak uzun yıllar dostluğumuzu sürdürdük.
• C) Bahçedeki sararmış yaprakları tek tek topladı.
• D) Sabah erkenden uyanıp kahvaltısını yaptı.

Doğru cevap: B — Özet cevap: Doğru yanıt B seçeneğidir. "Mektuplaşmak" eylemi zaten karşılıklı yapılan bir iş olduğu için "karşılıklı" sözcüğü cümlede gereksizdir.

1. Gereksiz sözcük kullanımı, bir sözcüğün anlamının başka bir sözcüğün içinde zaten bulunmasından veya cümleye hiçbir anlam katmamasından kaynaklanan anlatım bozukluğudur.
2. A seçeneğindeki cümlede "kalın giysiler giydik" ifadesinde anlamca çelişen veya gereksiz bir sözcük yoktur, mantıklı bir ifadedir.
3. B seçeneğinde yer alan "mektuplaşarak" sözcüğü "karşılıklı" anlamını zaten içermektedir. Bu nedenle cümlenin başına "karşılıklı" sözcüğünün eklenmesi gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğuna yol açmıştır.
4. C seçeneğindeki "sararmış yaprakları tek tek topladı" cümlesinde sözcükler birbiriyle uyumludur ve gereksiz kullanım yoktur.
5. D seçeneğindeki "sabah erkenden uyanıp kahvaltısını yaptı" cümlesi duru ve anlaşılır bir yapıya sahiptir, anlatım bozukluğu içermez.
6. Sonuç olarak doğru cevap B seçeneğidir.