Okul Gazetesinde Aynı Sözcük Üç Kez
Ece okul gazetesi için kısa bir haber yazdı:
"Mahallemizdeki yaşlı bir amca, parka 20 fidan dikti. Yaşlı amcaya çocuklar yardım etti. Yaşlı amca her fidana bir ad verdi."
Haber doğru ama kulağa tekdüze geliyor. Öğretmeni bir öneri yaptı: ikinci cümlede "ihtiyar", üçüncüde "Hasan Amca" yazmak. Anlam değişmedi, metin akıcı oldu. "Yaşlı" ile "ihtiyar" eş anlamlı sözcüklerdir: yazılışları farklı, anlamları aynı.
4. Sınıfta Sık Geçen 10 Çift
öykü – hikâye · ulus – millet · okul – mektep · yanıt – cevap · soru – sual
doktor – hekim · şehir – kent · armağan – hediye · konuk – misafir · görev – vazife
Neden aynı şey için iki sözcük var? Türkçe yüzyıllar boyunca başka dillerle karşılaştı. "Mektep" Arapçadan geldi, "okul" sonradan kuruldu; ikisi de yaşıyor. Bugün birini daha sık kullanırız. Dedeniz "mektep", çocuğunuz "okul" der; ikisi de aynı binayı anlatır.
Eş anlamlılar yalnız adlarda görülmez. İş bildiren sözcüklerde de bulunur: "yanıtlamak – cevaplamak", "anlamak – kavramak". Özellik bildirenlerde de: "kara – siyah", "ak – beyaz".
Yerine Koy Sınaması
Bir çiftin eş anlamlı olup olmadığını anlamak için cümle kurun, sözcüğü değiştirin:
(1) Kardeşim bu öyküyü çok sevdi → Kardeşim bu hikâyeyi çok sevdi. Anlam aynı; eş anlamlı.
(2) Bahçede güzel bir çiçek var → Bahçede hoş bir çiçek var. Bu kez anlam biraz kaydı.
Güzel olan her şey hoş mudur? Her zaman değil. Bu yüzden (2) numaralı çift eş anlamlı sayılmaz.
Sık Karıştırılan: Yakın Anlamlı Sözcükler
Test sorularında en çok yapılan hata "yakın anlam"ı "eş anlam" sanmaktır. "Bakmak" ile "görmek" birbirine yakındır ama aynı değildir. Şu cümleyi okuyun: "Pencereden baktım ama sisten hiçbir şey göremedim." Bakmak yetmedi, görmek gerçekleşmedi. Anlamlar ayrı yollara gidiyor.
Bir başka tuzak da zıt anlamlıyı seçenekler arasına koymaktır. "Konuk" sözcüğünün karşısında "ev sahibi" görünce acele eden çocuk onu işaretler. İki sözcük aynı konuyla ilgili diye eş anlamlı sayılmaz; bu ikisi aslında birbirinin karşıtıdır.
Sık yapılan hata listesi kısadır:
- Yakın anlamlıyı eş anlamlı saymak (bakmak – görmek).
- Aynı konudan iki sözcüğü eş anlamlı saymak (öğretmen – öğrenci).
- Sözcüğü değiştirip cümlenin tamamını okumamak. Değiştirdikten sonra cümle yüksek sesle okunmalı; kulak, göze göre daha çabuk yakalar.
Veli Köşesi: Kart Eşleştirme
- 8 küçük kâğıda 4 çiftin sözcüklerini yazın. Ters çevirip hafıza oyunu oynayın; eşleşen çifti bulan, onunla bir cümle kursun.
- Akşam okunan kitaptan bir paragraf seçin. İçinde eş anlamlısı olan 3 sözcük bulun.
- Çocuğa kendi yazdığı bir ödevi okutun. Aynı sözcük art arda 2 cümlede geçiyorsa değiştirsin.
Mini soru: "Yarın bize konuk gelecek." cümlesinde altı çizili sözcüğün yerine ne yazılabilir? Cevap: misafir.
Sık sorulanlar
"Güzel" ile "hoş" eş anlamlı mıdır?
Hayır, yakın anlamlıdır. Her cümlede birbirinin yerine konamazlar.
Eş anlamlı sözcükler ne işe yarar?
Yazıda aynı sözcüğün tekrarını önler, anlatımı akıcı yapar.