Ocak Ayında Ocak Tamiri
Bir dükkânın camında şu yazıyordu: "Ocak ayı boyunca ocak tamirinde %20 indirim." Aynı sözcük iki kez geçiyor ama iki farklı şeyi anlatıyor. İlki yılın 1. ayı, ikincisi mutfakta yemek pişirilen araç.
Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları arasında hiçbir bağ olmayan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcük denir.
4. sınıf kitaplarında en sık karşılaşılanlar:
yüz: 100 sayısı / surat / suda yüzmek
dolu: boş olmayan / buz tanesi hâlinde yağış
yaş: kaç yıllık olduğumuz / ıslak
ekmek: fırından alınan yiyecek / tarlaya tohum ekmek
Listedeki her satırda iki anlam arasında bir köprü kurmaya çalışın. Kuramıyorsanız doğru yoldasınız.
Anlamı Cümledeki Komşu Söyler
Eş sesli sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını yanındaki sözcükler ele verir.
(1) Sabah çay demledik → "demlemek" ipucu: içecek
(2) Çay kıyısında piknik yaptık → "kıyı" ipucu: küçük akarsu
(3) Tarlada kaz sürüsü dolaşıyor → "sürü" ipucu: hayvan
(4) Fide dikmek için toprağı biraz kaz → "toprak" ipucu: kazmak işi
Çocuğunuza her cümlede önce ipucu sözcüğün altını çizdirin, sonra anlamı söyletin.
Çok Anlamlı Sözcükle Karıştırmayın
En çok karıştırılan nokta burası. "Masanın ayağı" ile "insanın ayağı" arasında benzerlik var: ikisi de bir şeyi yerde taşıyor. Bu, eş seslilik değildir; sözcük yeni bir yan anlam kazanmıştır.
"Ocak" (ay) ile "ocak" (mutfak aracı) arasında ise hiçbir benzerlik kurulamaz. Anlamlar arasında köprü kurabiliyor musunuz? Kurabiliyorsanız yan anlamdır. Kuramıyorsanız eş seslidir.
Eş Sesli mi, Eş Anlamlı mı?
İki kavram adları yüzünden karıştırılır. Adındaki ilk parça ipucu verir: "ses" aynıysa eş sesli, "anlam" aynıysa eş anlamlı.
Eş sesli: yazılış aynı, anlam farklı → at (hayvan) / at (fırlatmak)
Eş anlamlı: yazılış farklı, anlam aynı → at / beygir
Testte şöyle bir kalıp çıkar: "Hangi cümlede altı çizili sözcük ötekilerden farklı anlamdadır?"
(5) Bahçedeki gül açmış.
(6) Pazardan 3 gül fidanı aldık.
(7) Bu fıkraya sen de gül.
İlk iki cümlede çiçek var; (7) numaralı cümlede gülmek işi var. Farklı olan (7)'dir.
Veliye: 2 Oyun, 1 Soru
- Bir sözcük, iki resim: Çocuk "yaş" sözcüğü için iki resim çizsin: ıslak bir havlu ve üstünde 9 mum olan pasta.
- Dükkân tabelası: Yolda gördüğünüz tabelalarda aynı yazılan ama farklı anlamlı sözcük arayın. "Dolu", "yüz", "bin", "yaz" sık çıkar.
Mini soru: "Ben bu otobüse bin kez bindim." cümlesinde altı çizili sözcük ne anlama geliyor? Cevap: 1000 sayısı. Sondaki "bindim" ise taşıta binmek demek.
Sık sorulanlar
"Masanın ayağı" eş sesli bir kullanım mıdır?
Hayır. İnsanın ayağıyla arasında benzerlik vardır; bu yan anlamdır.
Eş sesli sözcüğün anlamı nasıl bulunur?
Cümledeki ipucu sözcüklere bakılır: "çay demlemek" içecek, "çay kıyısı" akarsu.