"Gelmemek", "Gelmek"in Zıddı mı?
Bir öğrenci defterine şu tabloyu yazmış:
(1) savaş → barış
(2) ıslak → kuru
(3) gelmek → gelmemek
(4) çirkin → kötü
Öğretmen iki satırı kırmızıyla işaretledi. Hangileri olabilir? Biraz düşünün, cevap aşağıda.
(1) ve (2) doğru: barış savaşın, kuru da ıslağın karşıtıdır. (3) numaralı satırda ise zıt anlam yok; "gelmemek", "gelmek" fiilinin yalnızca olumsuz biçimidir. Zıddı "gitmek"tir. (4) numaralı satırda da yanlış var: "çirkin"in karşıtı "kötü" değil, "güzel"dir.
Bu küçük tablo konunun iki temel kuralını birden gösteriyor. Şimdi sırayla kuralları kuralım.
Eş Anlamlı: Yazılışı Başka, Anlamı Aynı
Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı denir: konuk – misafir, vakit – zaman, yaşlı – ihtiyar, cevap – yanıt, sınav – imtihan, kara – siyah.
Eş anlamlıyı bulmanın en güvenli yolu yerine koymadır. "Fırından ekmeklerin çıkmasına çok az vakit kalmıştı." cümlesinde "vakit" yerine "zaman" koyun. Cümlenin anlamı değişmiyorsa doğru sözcüğü buldunuz.
Bazı sözcükler anlamca birbirine çok yakındır ama her cümlede yer değiştiremez. Bunlara yakın anlamlı sözcük denir: bakmak – görmek, söylemek – konuşmak, güçlükle – zar zor. "Pencereden dışarı baktım" doğru; "Pencereden dışarı gördüm" kulağa tuhaf gelir. Kısacası eş anlamlıda değiş tokuş her yerde işler, yakın anlamlıda her yerde işlemez.
Zıt Anlamın Terazisi
Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklere zıt (karşıt) anlamlı denir: ucuz – pahalı, erken – geç, gece – gündüz, kazanmak – kaybetmek, cimri – cömert.
Zıt anlamlı iki sözcük aynı türden olmalıdır: bir sıfatın karşıtı sıfat, bir fiilin karşıtı fiildir. "Yüksek"in karşıtı "alçak"tır; "yükselmek"in karşıtı "alçalmak"tır.
Atasözleri karşıtlıkla çok çalışır. Aşağıdaki 4 atasözünden üçünde karşıt sözcük var:
(1) Az veren candan, çok veren maldan.
(2) Ucuz alan pahalı alır.
(3) Yazın gölge hoş, kışın çuval boş.
(4) Sakla samanı, gelir zamanı.
Karşıtlar: az – çok, ucuz – pahalı, yaz – kış. Dördüncü atasözünde karşıt çift yoktur.
Karşıtı Cümleye Göre Değişen Sözcükler
İşin daha ince bir yanı var. Çok anlamlı bir sözcüğün karşıtı, hangi anlamda kullanıldığına göre değişir. "Açık" sözcüğünü düşünün:
- açık kapı → kapalı kapı
- açık renk → koyu renk
- açık hava (bulutsuz) → kapalı hava
"Ağır" da böyledir: ağır çanta → hafif çanta, ağır adımlarla yürümek → hızlı adımlarla yürümek. "Tatlı" için de tek karşıt yoktur: tatlı çay → şekersiz çay, tatlı dil → sert dil.
Bu yüzden karşıt sorulduğunda ezber listeye koşmayın. Önce sözcüğün o cümledeki anlamını bulun, sonra o anlamın karşıtını arayın. "Koyu çay içtim." cümlesinde "koyu"nun karşıtı "açık"tır; "Koyu kıvamlı çorba" ifadesinde ise "sulu".
Bir metinde karşıt sözcükler çoğu zaman bilerek yan yana konur. "Sabah erken kalkar, akşam geç yatardı." cümlesinde iki karşıt çift (sabah – akşam, erken – geç) kişinin yoğun çalıştığını gözümüzde canlandırır. Karşıtlık anlatımı güçlendiren bir araçtır.
Sesteş Sözcükler: Aynı Kılık, Başka Kimlik
Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu hâlde anlamları arasında hiçbir bağ bulunmayan sözcüklere sesteş (eş sesli) denir.
- yüz: 100 sayısı · surat · suda yüzmek
- yaz: mevsim · kalemle yazmak
- dolu: gökten yağan buz · boş olmayan
"Bu yaz dedemin köyüne gittik." cümlesinde "yaz" mevsimdir. "Adını tahtaya yaz." cümlesinde ise bir eylemdir. İki "yaz" arasında anlam ilişkisi yoktur; sadece kılıkları aynıdır.
Karıştırılan İki Çift
Sık yapılan hata: Sesteş sözcüğü çok anlamlı sözcükle karıştırmak. Çok anlamlı sözcükte anlamlar arasında bir bağ vardır: "ağır çanta" ile "ağır hastalık" arasında "zorlayıcılık" ortaktır. Sesteşte bağ yoktur: mevsim olan "yaz" ile yazmak eylemi birbirinden doğmamıştır.
İkinci karışıklık: eş anlamlı ile sesteşi birbirine bağlamak. Eş anlamlıda yazılış farklı, anlam aynı; sesteşte yazılış aynı, anlam farklı. Kural tam tersine döner.
Sınav Köşesi ve Mini Alıştırma
Testlerde sık görülen kalıp: bir metinde büyük harfle yazılmış sözcüğün eş anlamlısı ya da karşıtı sorulur. İpucu: seçeneği cümledeki yerine yerleştirip cümleyi sesli okuyun. Kulağınız çoğu zaman gözünüzden önce yanlışı yakalar.
Deneyin: "Köy meydanındaki YAŞLI çınarın gölgesinde taş bir bank vardı." Büyük harfli sözcüğün eş anlamlısı hangisidir? A) genç B) koca C) ihtiyar D) gölgeli
Cevap: C. "Genç" karşıtıdır, "koca" ve "gölgeli" ise başka özellik bildirir.
Sık sorulanlar
Bir sözcüğün olumsuzu, zıt anlamlısı sayılır mı?
Hayır. "Gelmemek" yalnızca olumsuz biçimdir; "gelmek"in zıt anlamlısı "gitmek"tir.
Eş anlamlı ile yakın anlamlı arasındaki fark nedir?
Eş anlamlılar her cümlede birbirinin yerine geçer. Yakın anlamlılar ancak bazı cümlelerde yer değiştirebilir: "bakmak" ile "görmek" gibi.
Sesteş sözcük nedir?
Yazılışı aynı, anlamları arasında hiçbir bağ olmayan sözcüktür: "yüz" (100 sayısı) ve "yüz" (surat) gibi.