7. Sınıf Fiilde Çatı — Konu Anlatımı

Cam Kırıldı. Peki, Kim Kırdı?

Teneffüsten sonra sınıf başkanı deftere şunu yazdı:

(1) "Saat 10.40'ta arka pencerenin camı kırıldı."

Öğretmen defteri okuyunca sordu: "Kim kırdı?" Cümle bunu söylemiyor. Camı kıran biri var ama cümlede görünmüyor. Şimdi aynı olayı başka biçimde yazalım:

(2) "Top oynayan iki öğrenci arka pencerenin camını kırdı."

İki cümle aynı olayı anlatıyor; fark yalnızca yüklemin çatısında. Çatı, fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkidir. Bu ilişkiyi iki ayrı teraziyle tartarız: biri nesneye, öteki özneye bakar.

Birinci Terazi: Nesne Alabiliyor mu?

Fiile "Neyi? Kimi?" diye sorun.

Geçişli fiil nesne alabilir: okumak (kitabı), yıkamak (bulaşığı), kırmak (camı).
Geçişsiz fiil nesne alamaz: uyumak, gülmek, koşmak, kırılmak.

Bazı ekler geçişsiz fiili geçişli yapar. Bunlara ettirgenlik ekleri de denir: -dır/-dir, -t, -ır/-ir, -ar/-er.

(1) pişmek → pişirmek (-ir)
(2) gülmek → güldürmek (-dür)
(3) uyumak → uyutmak (-t)
(4) yazmak → yazdırmak (-dır): "yazmak" zaten geçişliydi; ek ona "başkasına yaptırma" anlamı kattı.

İkinci Terazi: İşi Kim Yapıyor?

(1) Etken: Özne bellidir, işi kendisi yapar. "Usta tabağa desen çizdi."
(2) Edilgen: İşi yapan cümlede görünmez; iş, özneye başkası tarafından yapılmıştır. Ek -l ya da -n'dir. "Desenler tabağa çizildi." Cümleye "tarafından" sözünü koyabiliyorsanız edilgendir: "ustalar tarafından çizildi."
(3) Dönüşlü: İşi yapan ile işten etkilenen aynı kişidir. Ek yine -l ya da -n'dir. "Kerem aynanın önünde tarandı." (kendini taradı)
(4) İşteş: İş karşılıklı ya da birlikte yapılır. Ek -ş'dir. "İki arkadaş kapıda bakıştı.", "Sınıfça gülüştük."

Baştaki (1) numaralı cümle edilgendi: "cam kırıldı" ama kıranı söylemiyor. (2) numaralı cümle ise etkendi.

Aynı -n Eki, İki Ayrı Çatı

Öğrencilerin en çok karıştırdığı çift şudur:

(1) "Yağmur, törenden önce aynanın karşısında süslendi."
(2) "Salonun duvarları geçen hafta boyandı."

İki yüklem de -n ekiyle kurulmuş. Ama (1) numarada Yağmur kendini süslemiştir: dönüşlü. (2) numarada duvarlar kendini boyamamıştır, onları başkası boyamıştır: edilgen. Ayrım testi basit: cümleye "kendini" koyun. Anlam bozulmuyorsa dönüşlü, "tarafından" oturuyorsa edilgendir.

"Çocuk yıkandı." cümlesi ise bağlama göre ikisi de olabilir. Çocuk banyoda kendi yıkandıysa dönüşlü; annesi yıkadıysa edilgendir.

Sınır Durum: Nesnesi Görünmeyen Geçişli Fiil

"Kardeşim odasında okuyor." cümlesinde nesne yok. O hâlde "okumak" burada geçişsiz mi?

Hayır. Geçişlilik, fiilin o cümlede nesne alıp almamasına göre değil, nesne alabilmesine göre belirlenir. "Okuyor" sözcüğüne "Neyi?" diye sorabiliriz; cevap cümlede yazmıyor, ama bir kitap, bir mektup okunduğunu hepimiz anlıyoruz. Aynı durum "yemek", "yazmak", "çizmek" için de geçerlidir:

(1) "Akşam 8'de yemek yedik." → nesne var: yemek.
(2) "Akşam 8'de yedik." → nesne görünmüyor, fiil yine geçişli.
(3) "Bebek 2 saattir uyuyor." → "Neyi uyuyor?" sorusu anlamsız: geçişsiz.

Kısacası soruyu cümleye değil, fiile sorun. Soru anlamlıysa fiil geçişlidir.

Her -ş İşteşlik Getirmez

İkinci yanılgı: sonunda "ş" sesi olan her fiili işteş saymak.

(1) "Otobüse son anda yetiştim." → Karşılıklılık yok. "Yetiş-" kökün kendisidir.
(2) "Zirveye 3 saatte ulaştık." → "Ulaş-" da kök; kimse karşılıklı bir iş yapmıyor.
(3) "Alp ile Kerem sergide yarım saat tartıştı." → İş karşılıklı: işteş.

Ölçüt eki görmek değil, anlamı sınamaktır: işi en az iki kişi birbirine ya da birlikte yapıyor mu?

Haber Dili Neden Edilgen Sever?

Bir yerel gazetede şu haber çıkmış olsun:

(1) "Tarihî kütüphanenin çatısı onarıldı. (2) Ahşap raflar yenilendi. (3) Okuma salonu ise 15 Ekim'de hizmete açılacak."

Üç yüklemin üçü de edilgen: onarıldı, yenilendi, açılacak. Haber yazarı işi kimin yaptığını değil, ne yapıldığını öne çıkarmak istiyor. Okur için önemli olan çatının onarılmasıdır; onaran ustanın adı değil. Duyuru ve afişlerde de aynı durum görülür: "Eserler cumartesi asılacak.", "Salon 17.00'de kapatılacak."

Etkene çevirelim: "Belediye ekipleri çatıyı onardı." Cümle artık işi yapanı söylüyor ve yüklem geçişli oldu, çünkü "çatıyı" nesnesi geri geldi. Etkenden edilgene geçince nesne özne olur; edilgenden etkene dönünce özne yeniden nesneye döner.

İki Teraziyi Birlikte Kullanmak

Sınavda yüklem çoğu zaman iki yönden birden sorulur. Bir örnek çözelim: "Camlar sabah erkenden silindi."

Nesneye göre: "Neyi silindi?" sorusu anlamsız, nesne yok → geçişsiz.
Özneye göre: camları biri silmiş, ama cümlede yok → edilgen.

Bu çözümden bir kural da çıkıyor: edilgen fiiller her zaman geçişsizdir. Mini soru: "Öğrenciler koridorda itişti." cümlesinin yüklemi iki terazide nasıl tartılır? Cevap: nesne yok, geçişsiz; iş karşılıklı, işteş.

Sık sorulanlar