Çatı Nedir?
Yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkidir. Yalnızca fiil cümlelerinde aranır; isim cümlesinde çatı incelenmez.
İki ayrı eksende bakılır: özneye göre ve nesneye göre. Bir yüklem aynı anda ikisinde de bir yere düşer.
Özneye Göre: Etken ve Edilgen
Etken: işi yapan bellidir. "Marangoz masayı yaptı."
Edilgen: işi yapan belli değildir; özne etkilenendir. "Masa yapıldı."
Ayırt etme: yükleme -l- ya da -n- eki gelmişse ve "kim yaptı?" sorusunun yanıtı cümlede yoksa edilgendir.
Edilgen cümlede özneye sözde özne denir.
Nesneye Göre: Geçişli ve Geçişsiz
Ölçüt tek: yüklem nesne alabiliyor mu?
Yükleme "neyi / kimi" sor:
"Kitabı okudu" → neyi okudu? kitabı ✓ geçişli
"Sabaha kadar uyudu" → neyi uyudu? ✗ geçişsiz
Nesnenin cümlede yazılı olması şart değil; alabilir olması yeter.
Sık Yapılan Hata
Edilgen cümledeki özneyi nesne sanmak. "Cam kırıldı" cümlesinde "cam" öznedir; edilgen cümlede nesne bulunmaz.
İkinci hata: isim cümlesinde çatı aramak. "Hava çok güzeldi" cümlesinin çatısı incelenmez.
Sık sorulanlar
İsim cümlesinde çatı aranır mı?
Hayır. Çatı yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde incelenir.
Geçişli mi geçişsiz mi nasıl anlarım?
Yükleme "neyi/kimi" sor. Anlamlı yanıt alabiliyorsan geçişli, alamıyorsan geçişsizdir.