Fiilde Çatı

1. Çini yapımının aşamalarını anlatan yukarıdaki metinde bütün yüklemler aynı çatı özelliğini taşımaktadır. Metindeki yüklemlerin özneye göre çatısı ve bunun sebebi nedir?

• A) Etken — işi yapan özne cümlede açıkça verilmiştir
• B) Dönüşlü — özne yaptığı işten kendisi etkilenmektedir
• C) Edilgen — işi yapan belli değildir, cümledeki özne sözde öznedir
• D) İşteş — iş birden çok özne tarafından karşılıklı yapılmaktadır

Doğru cevap: C — Metinde şekillendiren, kaplayan, aktaran ve pişiren kişinin kim olduğu söylenmez. Yüklemler “-il/-in” çatı ekleriyle kurulmuş, işten etkilenen varlıklar özne yerine geçmiştir; bu, edilgen çatıdır.

1. Yüklemlere “işi kim yapıyor?” diye sor: cevabı metinde yok.
2. Cümlelerin öznelerine bak: tabaklar, yüzey, desen. Bunlar işi yapmıyor.
3. İşten etkilenen varlığın özne yerine geçmesi sözde öznedir.
4. İşi yapanın belirsiz olduğu çatı edilgendir → C.

2. Çatı çizelgesinin son satırındaki bir hücre boş bırakılmıştır. Çizelgede uygulanan ölçütler göz önüne alındığında bu hücreye hangi çatı adı yazılmalıdır?

• A) dönüşlü
• B) edilgen
• C) etken
• D) işteş

Doğru cevap: A — “Çocuk aynada taranıyor.” cümlesinde tarama işini yapan da bu işten etkilenen de çocuğun kendisidir. Özne yaptığı işten kendisi etkileniyorsa çatı dönüşlüdür.

1. Tarama işini kim yapıyor? Çocuk.
2. Tarama işinden kim etkileniyor? Yine çocuk.
3. Edilgende işi yapan belirsizdir, burada ise bellidir.
4. Özne işten kendisi etkileniyorsa çatı dönüşlüdür → A.

3. Yukarıdaki şemada fiil çatısı iki ayrı ölçüte göre sınıflandırılmıştır. Şemadaki bu sınıflandırmayla ilgili hangi yargı doğrudur?

• A) Bir fiil yalnızca tek bir ölçüte göre değerlendirilebilir.
• B) Nesneye göre çatı, ad cümlelerinde de aranır.
• C) Özneye göre çatı, yüklemin nesne alıp almamasına bakılarak belirlenir.
• D) Bir fiil hem nesneye hem özneye göre ayrı ayrı çatı özelliği taşır.

Doğru cevap: D — Çatı yalnızca fiil cümlelerinde aranır ve her fiil iki ölçüte göre birden değerlendirilir. Örneğin “Camlar silindi.” yüklemi nesneye göre geçişsiz, özneye göre edilgendir.

1. Şemada iki ölçüt yan yana verilmiş, biri ötekinin yerini tutmuyor.
2. Çatı ad cümlelerinde aranmaz, yalnızca fiil cümlelerinde aranır: B yanlış.
3. Özneye göre çatı, işi yapanın kim olduğuna bakılarak belirlenir: C yanlış.
4. Her fiil iki ölçüte göre de çatı özelliği taşır → D.

4. Yukarıdaki cümlelerin yüklemleri özneye göre incelendiğinde biri etken, biri edilgen, biri dönüşlü, biri de işteş çatılıdır. Edilgen çatılı yüklem kaç numaralı cümlededir?

• A) 1. cümlede
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede
• D) 4. cümlede

Doğru cevap: B — 2. cümlede asma işini kimin yaptığı belli değildir; afişler işi yapmadığı hâlde özne yerinde durmaktadır. Bu, sözde öznedir ve yüklem edilgendir.

1. 1. cümlede işi yapan bellidir: ustalar. Yüklem etkendir.
2. 3. cümlede Kerem hem tarıyor hem taranıyor: dönüşlü.
3. 4. cümlede iş karşılıklı yapılıyor: işteş.
4. 2. cümlede asma işini yapan belirsizdir → edilgen, cevap B.

5. Bir fiilin geçişli olup olmadığı yükleme “neyi, kimi” sorusu sorularak anlaşılır. Kartlardan yalnızca birinin yüklemi bu sorulara cevap vermemektedir. Geçişsiz yüklemin bulunduğu kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: D — A’da “neyi paylaştırdı?” sorusunun cevabı boyaları, B’de “neyi çizdi?” sorusunun cevabı deseni, C’de “neyi kapattı?” sorusunun cevabı kapağıdır. D’de ise “neyi dağıldı?” diye sorulamaz; yüklem nesne almaz.

1. A, B ve C kartlarındaki yüklemlere “neyi?” diye sor: hepsi cevap veriyor.
2. Nesne alabilen yüklemler geçişlidir.
3. D kartında “neyi dağıldı?” sorusu anlamsız kalıyor.
4. Nesne alamayan yüklem geçişsizdir → D kartı.

6. Yukarıdaki iki cümlede aynı olay anlatılmakta, ancak yüklemin çatısı değiştirilmektedir. İkinci cümlede yapılan bu değişikliğin cümleye getirdiği sonuç nedir?

• A) Yüklem geçişli duruma gelmiş, cümleye yeni bir nesne eklenmiştir.
• B) Yüklem edilgen yapılmış, işi yapan belirsizleşmiş ve nesne sözde özne olmuştur.
• C) Yüklem dönüşlü yapılmış, özne işten kendisi etkilenmiştir.
• D) Yüklem işteş yapılmış, iş karşılıklı duruma gelmiştir.

Doğru cevap: B — Birinci cümlede gerçek özne “öğrenciler”, nesne ise “broşürleri”dir. İkinci cümlede yükleme “-n” çatı eki getirilmiş, gerçek özne düşmüş, nesne olan “broşürler” sözde özne konumuna geçmiştir.

1. 1. cümlenin öznesini bul: öğrenciler.
2. 2. cümlede bu özne artık yok.
3. 1. cümlenin nesnesi olan “broşürler”, 2. cümlede özne yerinde duruyor.
4. İşi yapanın gizlendiği bu yapı edilgendir → B.

7. Dil bilgisi panosunda cümleler ile çatı adları ayrı sütunlara asılmıştır. Numaralı cümleler ile harfli çatı adları hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-c, 2-a, 3-b
• C) 1-b, 2-c, 3-a
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: C — Çocuk yıkama işini kendisi yapıp kendisi etkilendiği için 1. cümle dönüşlüdür (b). İtişme karşılıklı yapıldığı için 2. cümle işteştir (c). Camları silenin kim olduğu belirsiz olduğundan 3. cümle edilgendir (a).

1. 1. cümlede yıkayan da yıkanan da çocuktur → dönüşlü, yani b.
2. 2. cümlede iş karşılıklı yapılıyor → işteş, yani c.
3. 3. cümlede silen kişi belli değil → edilgen, yani a.
4. Sıralama 1-b, 2-c, 3-a olur → C.

8. Yukarıdaki konuşmada geçen “tartıştık” ve “anlaştınız” yüklemleri aynı çatı özelliğini taşımaktadır. Bu yüklemlerin özneye göre çatısı ve ayırt edici özelliği nedir?

• A) İşteş çatı — iş birden çok özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılmaktadır
• B) Dönüşlü çatı — özne yaptığı işten kendisi etkilenmektedir
• C) Edilgen çatı — işi yapan cümlede belirtilmemiştir
• D) Etken çatı — özne gerçek öznedir, iş tek kişiyle sınırlıdır

Doğru cevap: A — Tartışmak ve anlaşmak eylemleri tek kişiyle gerçekleşmez; en az iki kişinin karşılıklı katılımını gerektirir. Bu tür yüklemler “-ş” çatı ekiyle kurulur ve işteş çatılıdır.

1. Yüklemlere bak: tartışmak, anlaşmak.
2. Bu eylemler tek başına yapılabilir mi? Hayır.
3. İki yüklem de “-ş” çatı ekiyle kurulmuş.
4. Karşılıklı yapılan işler işteş çatıdadır → A.

9. Yukarıdaki iki cümlenin yüklemi de “-n” ekiyle kurulmuştur; ancak çatıları birbirinden ayrıdır. Bu iki yüklem arasındaki fark nasıl açıklanır?

• A) Birincisi dönüşlü, ikincisi edilgen çatılıdır.
• B) Birincisi edilgen, ikincisi dönüşlü çatılıdır.
• C) İkisi de işteş çatılıdır.
• D) İkisi de etken çatılıdır.

Doğru cevap: A — Birinci cümlede süsleme işini yapan da bundan etkilenen de Yağmur’dur: dönüşlü. İkinci cümlede ise boyama işini kimin yaptığı belli değildir, duvarlar sözde öznedir: edilgen.

1. I. cümlede süsleyen kim? Yağmur. Süslenen kim? Yine Yağmur.
2. İşi yapan ile etkilenenin aynı olması dönüşlü çatıdır.
3. II. cümlede boyayan kişi belirtilmemiş.
4. İşi yapanın belirsiz olması edilgen çatıdır → A.

10. Yukarıdaki haber metninde yüklemlerin tamamı edilgen çatılıdır. Haber dilinde bu tercihin yapılmasının sebebi nedir?

• A) Olayın gelecekte yaşanacağını göstermek
• B) Yüklemleri geçişli duruma getirmek
• C) İşi yapanı öne çıkarmadan yapılan işin kendisini vurgulamak
• D) Cümlelere karşılıklılık anlamı katmak

Doğru cevap: C — Haberde önemli olan çatıyı kimin onardığı değil, çatının onarılmış olmasıdır. Edilgen çatı, işi yapanı geri plana atarak yapılan işi öne çıkarır; bu yüzden resmî ve haber dilinde çok kullanılır.

1. Metinde işi yapan kişi ya da kurum adı geçiyor mu? Geçmiyor.
2. Buna karşılık yapılan işler tek tek sayılıyor.
3. Edilgen çatı işi yapanı gizler, işi öne çıkarır.
4. Öyleyse tercihin sebebi C’dedir.

11. Yukarıdaki şemada bir cümlenin ögeleri ve çatı özelliği çözümlenmiştir. Bu çözümlemeye göre cümledeki “camlar” sözcüğü için ne söylenebilir?

• A) Gerçek öznedir; silme işini kendisi yapmıştır.
• B) Sözde öznedir; işten etkilenen varlıktır, işi yapan değildir.
• C) Nesnedir; yükleme sorulan “neyi” sorusunun cevabıdır.
• D) Zarf tümlecidir; işin nasıl yapıldığını bildirir.

Doğru cevap: B — Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan söylenmez. Cümlede özne yerinde duran sözcük aslında işten etkilenen varlıktır ve buna sözde özne denir.

1. Camlar kendi kendini silebilir mi? Hayır.
2. Öyleyse “camlar” işi yapan değil, işten etkilenendir.
3. Şemada nesnenin bulunmadığı belirtilmiş, C elenir.
4. İşten etkilenen özne konumundaysa buna sözde özne denir → B.

12. Ebru sanatını anlatan yukarıdaki dörtlükte yüklemlerin çoğu aynı çatıyla kurulmuştur. Şairin bu tercihiyle dizelere kattığı etki hangisidir?

• A) Olayın karşılıklı yapıldığını göstermek
• B) Öznenin yaptığı işten kendisinin etkilendiğini anlatmak
• C) İşi yapan kişiyi ayrıntılı biçimde tanıtmak
• D) İşi yapanı gizleyerek desenin kendiliğinden oluştuğu izlenimini vermek

Doğru cevap: D — Dizelerdeki “karıştırıldı, serpildi, sallandı, kaldırıldı” yüklemleri edilgendir. Şair, işi yapan eli gizleyerek son dizedeki “ebru kendiliğinden doğdu” izlenimini hazırlamıştır.

1. Yüklemlerde “-ıl/-il” çatı ekini fark et: edilgen çatı.
2. Edilgen çatıda işi yapan söylenmez.
3. Son dizede “kimse görmedi” denerek bu gizlilik pekiştirilmiş.
4. Böylece desen kendiliğinden oluşmuş gibi görünür → D.

13. Sergi duyurusundaki üç cümlenin de yüklemi edilgen çatılıdır. Bu duyuruda edilgen çatının seçilmesi neyi sağlamaktadır?

• A) İşleri yapacak kişilerin adlarını okura tek tek duyurmayı
• B) İşi kimin yapacağını belirtmeden yalnızca yapılacak işleri bildirmeyi
• C) Cümlelere karşılıklılık anlamı katmayı
• D) Yüklemleri geçişli duruma getirmeyi

Doğru cevap: B — Duyuruda okur için önemli olan işi kimin yapacağı değil, hangi işin ne zaman yapılacağıdır. Edilgen çatı, işi yapanı belirtmeden bilgiyi kısa ve resmî bir dille aktarmayı sağlar.

1. Afiş cümlelerinde işi yapan kişi geçiyor mu? Geçmiyor.
2. Buna karşılık her cümlede yapılacak iş ve zamanı var.
3. Edilgen çatının temel işlevi işi yapanı gizlemektir.
4. Öyleyse duyuruda sağlanan şey B’dedir.

14. Sınıf başkanı seçimini anlatan yukarıdaki metnin yüklemleriyle ilgili dört değerlendirme yapılmıştır. Bu değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) “Dağıtıldı” yüklemi edilgen çatılıdır.
• B) “Görevlendirildi” yüklemi edilgen çatılıdır.
• C) “Kutladı” yüklemi etken ve geçişli bir fiildir.
• D) “Asıldı” yüklemi dönüşlü çatılıdır.

Doğru cevap: D — Sonucu asan kişi belli değildir ve sonuç kendi kendini asamaz; öyleyse “asıldı” dönüşlü değil edilgen çatılıdır. Öteki değerlendirmeler doğrudur.

1. “Dağıtıldı” ve “görevlendirildi” yüklemlerinde işi yapan belirsiz: edilgen.
2. “Kutladı” yükleminde işi yapan herkes, nesnesi birbirini: etken ve geçişli.
3. “Asıldı” yükleminde sonuç kendi kendini asamaz.
4. Dönüşlüde işi yapan ile etkilenen aynıdır; burada değil → yanlış olan D.

15. Yukarıdaki tabloda fiillere ek getirilerek geçişlilik derecelerinin nasıl değiştiği gösterilmiştir. Tablodaki düzene göre boş hücreye gelecek biçim ve bu değişimin adı hangisidir?

• A) yazılmak — edilgen yapma
• B) yazışmak — işteş yapma
• C) yazdırmak — ettirgen yapma
• D) yazınmak — dönüşlü yapma

Doğru cevap: C — Geçişli bir fiile “-dır, -t, -ır” gibi ekler getirildiğinde iş başkasına yaptırılır; bu yapıya ettirgen denir. “Yazmak” geçişli bir fiildir, “-dır” ekiyle “yazdırmak” olur.

1. Tablodaki eklere bak: -ir, -dür, -dır. Hepsi aynı görevde.
2. Bu ekler işi başkasına yaptırma anlamı katar.
3. “Yazmak” fiiline “-dır” eklenince “yazdırmak” olur.
4. Geçişli fiilin bu biçimde genişletilmesine ettirgen yapma denir → C.

16. Fiilde Çatı Nedir?

• A) Fiilin kök kısmı
• B) Fiilin zaman, kişilik ve olumlu/olumsuz gibi anlamları ifade eden ekler
• C) Fiilin çekim şekli
• D) Fiilin sesli harflerinin değişimi

Doğru cevap: B — Özet cevap: B) Fiilin zaman, kişilik ve olumlu/olumsuz gibi anlamları ifade eden ekler. Çünkü bu ekler fiilin grameri açısından zaman, kişi ve olumluluk/olumsuzluk gibi özellikleri belirtir.

1. Fiilin kök kısmı, fiilin anlamını taşıyan temel bölümdür; zaman, kişi veya olumluluk bilgisi vermez.
2. Fiilin çekim şekli, isimlerin durumunu gösterir; fiil ekleriyle karıştırılmamalıdır.
3. Fiilin sesli harflerinin değişimi, uyum kurallarına bağlıdır ve zaman/kişi/olumluluk gibi anlamları taşmaz.
4. Zaman, kişi ve olumlu/olumsuz gibi grameri açısından anlamları taşıyan ekler, fiil ekleri olarak adlandırılır; bu da şık B'nin doğru olduğunu gösterir.

17. Fiilde Çatı - Mükerrer Geçirgen Çatı

• A) "Öğretmen, öğrencilere kitapları dağıttı." cümlesindeki "dağıttı" fiili.
• B) "Eğitmen, gelen öğrencilere ders kitapları verip aldı." cümlesindeki "verip aldı" fiili.
• C) "Babalar, çocuklarını sever ve korur." cümlesindeki "sever" fiili.
• D) "Kız, annesine koltuğu temizlediğini söyledi." cümlesindeki "temizlediğini" fiili.

Doğru cevap: B — Özet cevap: Doğru cevap B şıkkıdır. 'Eğitmen, gelen öğrencilere ders kitapları verip aldı.' cümlesinde 'verip aldı' fiili, aynı nesne (ders kitapları) üzerinden iki farklı etki (verme ve alma) yapan mükerrer geçirgen çatıyı içerir.

1. Mükerrer geçirgen çatı, bir fiilin aynı nesneyi etkileyen iki farklı işlemi içerdiği durumları ifade eder. Örneğin, 'vermek' ve 'almak' gibi iki farklı fiilin bir arada kullanılması.
2. 'Dağıtmak' (A şıkkı) ve 'korumak' (C şıkkı) fiilleri tek bir işlem içerir, bu nedenle mükerrer geçirgen çatıya uymaz.
3. 'Söylemek' (D şıkkı) fiili bir bilgi aktarımını ifade eder ve mükerrer geçirgen çatı özelliklerine sahip değildir.
4. 'Verip aldı' (B şıkkı) fiil cümlesinde, 'ders kitapları' nesnesi önce verilmiş, sonra alınmıştır. Bu, aynı nesneyi iki kez etkileyen mükerrer geçirgen çatıyı içerir.
5. Bu nedenle, B şıkkı doğru cevaptır.

18. Fiilde Çatıların Birleşimi: Geçişli ve causative

• A) -ilip
• B) -ılın
• C) -ılındır
• D) -ılacak

Doğru cevap: C — Önce 'al' köküne geçişli çatı -il eklenerek 'alıl' elde edilir; ardından ettirgen çatı -dır eklenirken ses uyumu ve ek birleşme kuralları gereği araya -ın tamponu girer ve sonuçta -ılındır eki oluşur. Doğru seçenek C'dir.

1. Fiil kökü "al" alınır.
2. Geçişli (edilgen) çatı ek -il köke eklenir: al + -il → alıl.
3. Ettirgen (causative) çatı eki -dır, "alıl" gövdesine eklenmek istendiğinde, son sesli "ı" ile -dırın başlangıç sesli "ı" çakışmaması için araya -ın tampon eki gelir.
4. Böylece alıl + -ın + -dır → alılındır biçiminde tam ek dizisi -ılındır elde edilir.
5. Seçeneklerde bu ek dizisini gösteren tek seçenek C (-ılındır) olduğu için doğru cevap C'dir.

19. Fiil Çatısını Belirleme

• A) görüş
• B) görüyor
• C) görecek
• D) gördü

Doğru cevap: A — Doğru cevap A şıkkıdır; "görüş" kelimesi "gör" fiil kökünden değil, "görüş" isim kökünden (gör+üş) türetilmiştir, diğer seçenekler "gör" köküne ekler alarak oluşur.

1. Soruda verilen kök "gör" fiil köküdür; bu köke ekler gelerek yeni formlar oluşur.
2. B şıkkı "görüyor": "gör" + "-uyor" (şimdiki zaman eki) → kök "gör"dür.
3. C şıkkı "görecek": "gör" + "-ecek" (gelecek zaman eki) → kök "gör"dür.
4. D şıkkı "gördü": "gör" + "-dü" (geçmiş zaman eki) → kök "gör"dür.
5. A şıkkı "görüş": "gör" + "-üş" (isim yapım eki) → bu yapı bir fiil formu değil, "görüş" ismidir; kök "görüş" olarak kabul edilir, fiil çatı "gör" değildir.
6. Bu nedenle fiil çatı "gör" olmayan tek seçenek A) görüş'tur.

20. Orta — Fiilde Çatı Özellikleri

• A) Sabah erkenden hazırlanan çanta kapının önüne kondu.
• B) Geniş salonun perdeleri özenle yıkanıp ütülendi.
• C) Bahçedeki sararmış yapraklar rüzgarla birer birer uçuştu.
• D) Zorlu sınavın sonuçları yarın öğleden sonra açıklanacak.

Doğru cevap: C — Özet cevap: Doğru seçenek C'dir. C seçeneğindeki "uçuştu" fiili işteş çatıdadır; diğer seçeneklerdeki fiiller ise edilgen çatılıdır.

1. Fiillerde çatı özellikleri incelenirken yüklemlerin nesne alıp alamadığına (özne-yüklem ilişkisine) bakılır.
2. A seçeneğindeki "kondu" fiili, başkası tarafından yapılma anlamı taşıdığı ve "-n" edilgenlik eki aldığı için edilgendir.
3. B seçeneğindeki "ütüledi" fiili yine başkası tarafından yapılma anlamıyla edilgen çatılıdır.
4. C seçeneğindeki "uçuştu" fiili ise "-üş" işteşlik ekini alarak karşılıklı veya birlikte yapılma anlamı kattığındanşteş çatılıdır.
5. D seçeneğindeki "açıklanacak" fiili de başkası tarafından yapılma anlamı taşıyan edilgen çatılı bir fiildir.
6. Bu doğrultuda A, B ve D seçenekleri edilgen çatılı iken C seçeneği işteş çatılı olduğundan doğru cevap C'dir.