Ek Fiil

1. Hat sanatını anlatan yukarıdaki metnin ilk cümlesinde “kamıştı” sözcüğü yüklem görevindedir. Bu ad soylu sözcüğü yükleme dönüştüren ögenin adı ve görevi nedir?

• A) Kip eki — sözcüğe yalnızca zaman anlamı katmıştır
• B) Yapım eki — sözcükten yeni bir sözcük türetmiştir
• C) Ek fiil — ad soylu sözcüğü çekimli fiile, yani yükleme dönüştürmüştür
• D) Kişi eki — eylemi kimin yaptığını göstermiştir

Doğru cevap: C — “Kamış” bir addır, tek başına yüklem olamaz. Sonuna gelen ek fiil (idi → “-tı”) onu çekimli duruma getirip yüklem yapmıştır. Bu, ek fiilin birinci temel görevidir.

1. Sözcüğü eklerine ayır: kamış + tı.
2. “Kamış” bir addır, fiil değildir.
3. Ada gelen “-tı” eki, ek fiilin görülen geçmiş zaman çekimidir.
4. Bu ek adı yüklem yapar → C.

2. Ek fiilin dört çekimini gösteren yukarıdaki tabloda son satırdaki örnek boş bırakılmıştır. Tablodaki sıraya ve çekim adına göre bu hücreye hangi biçim yazılmalıdır?

• A) öğrencidir
• B) öğrenciydi
• C) öğrencilik
• D) öğrenciler

Doğru cevap: A — Ek fiilin geniş zaman çekimi “-dır/-dir/-dur/-dür” ekiyle yapılır. “Öğrenci” adına bu ek getirildiğinde “öğrencidir” biçimi elde edilir.

1. Satırın istediği çekimi oku: geniş zaman, yani “-dir”.
2. “Öğrencilik” bir yapım ekiyle kurulmuştur, ek fiil değildir.
3. “Öğrenciler” çoğul ekidir, yüklem yapmaz.
4. “Öğrenci” + “-dir” = öğrencidir → A.

3. Ek fiil, ad soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar; çekimli fiillere gelerek de birleşik zamanlı fiil kurar. Yukarıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil ad soylu bir sözcüğe gelmiştir?

• A) 1. cümlede
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede
• D) 4. cümlede

Doğru cevap: D — İlk üç cümlenin yüklemleri “gez-, dağıt-, bekle-” fiillerinden kurulmuştur; ek fiil buralarda birleşik zaman yapmıştır. 4. cümlede ise “cumartesi” adı ek fiil alarak yüklem olmuştur.

1. 1. cümlede “gezmişti” = gez + miş + ti, kök fiildir.
2. 2 ve 3. cümlelerde de kökler fiildir: dağıt-, bekle-.
3. 4. cümlede “cumartesiydi” = cumartesi + y + di.
4. “Cumartesi” bir addır → ek fiil ad soyluya gelmiştir, cevap D.

4. Yukarıdaki şemada ek fiilin iki temel görevi örneklerle gösterilmiştir. Şemadaki bilgilere göre “Kütüphane o saatte oldukça sessizdi.” cümlesindeki ek fiil için ne söylenebilir?

• A) Basit zamanlı bir fiili birleşik zamanlı yapmıştır.
• B) Ad soylu bir sözcüğü yüklem yapmıştır.
• C) Yüklemi olumsuz duruma getirmiştir.
• D) Cümleye soru anlamı katmıştır.

Doğru cevap: B — Cümlenin yüklemi “sessizdi” sözcüğüdür ve kökü “sessiz” bir sıfattır, yani ad soyludur. Ek fiil bu sözcüğü çekimleyip yüklem yapmıştır.

1. Cümlenin yüklemini bul: sessizdi.
2. Sözcüğü ayır: sessiz + di.
3. “Sessiz” fiil değil, ad soylu bir sözcüktür.
4. Öyleyse ek fiil onu yüklem yapmıştır → B.

5. Yukarıdaki konuşmada “-dir” eki iki ayrı yüklemin sonunda kullanılmıştır; ancak kattığı anlam aynı değildir. Bu iki kullanım arasındaki fark nasıl açıklanır?

• A) Birincisi soru, ikincisi emir anlamı katmıştır.
• B) İkisi de yalnızca kesinlik anlamı katmıştır.
• C) Birincisi olasılık, ikincisi kesinlik anlamı katmıştır.
• D) Birincisi kesinlik, ikincisi olasılık anlamı katmıştır.

Doğru cevap: D — Aslı’nın cümlesinde “açıktır” sözü bilgiyi pekiştirip kesinlik bildirir. Ozan’ın cümlesinde ise “herhâlde” sözüyle birlikte kullanılan “gelmiştir” tahmin, yani olasılık bildirir.

1. Aslı’nın cümlesinde “hiç merak etme” sözü kuşkuyu kaldırıyor.
2. Öyleyse ilk “-dir” kesinlik bildirir.
3. Ozan’ın cümlesinde “herhâlde” sözü tahmini gösteriyor.
4. Öyleyse ikinci “-dir” olasılık bildirir → D.

6. Duru, dört karttan üçünün yükleminde ek fiil bulunduğunu, birinde ise bulunmadığını fark etti. Duru’nun ayırdığı, ek fiil içermeyen kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: B — A’da “sıcaktı” (sıcak + tı), C’de “gelmiş” fiiline gelen değil ama D’de “ebrudur” (ebru + dur) ek fiil taşır. B’deki “paylaştırdı” ise doğrudan fiil kökünden kip ekiyle çekimlenmiştir, ek fiil yoktur.

1. A’daki “sıcaktı” bir sıfata gelen ek fiildir.
2. D’deki “ebrudur” bir ada gelen ek fiildir.
3. C’de “ilginç gelmiş” yapısında ad soylu bölüm yüklemin parçasıdır.
4. B’de “paylaştır-” fiil kökü doğrudan çekimlenmiş → B kartı.

7. Dil bilgisi panosunda ek fiilin örnekleri ile çekim adları ayrı sütunlara asılmıştır. Numaralı örnekler ile harfli çekim adları eşleştirildiğinde hangi sıralamaya ulaşılır?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-c, 2-a, 3-b
• C) 1-b, 2-c, 3-a
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: C — “Öğretmendi” ek fiilin görülen geçmiş zaman çekimidir (b). “Öğretmenmiş” duyulan geçmiş zaman çekimidir (c). “Öğretmense” ise şart çekimidir (a).

1. “Öğretmendi” = öğretmen + di → görülen geçmiş, yani b.
2. “Öğretmenmiş” = öğretmen + miş → duyulan geçmiş, yani c.
3. “Öğretmense” = öğretmen + se → şart, yani a.
4. Sıralama 1-b, 2-c, 3-a olur → C.

8. Aynı fiilin iki ayrı çekimi yukarıda yan yana verilmiştir. Bu iki cümlenin yüklemleri arasındaki yapı farkı nasıl açıklanır?

• A) Birincisi tek kip eki almış basit zamanlı, ikincisi ek fiille kurulmuş birleşik zamanlı fiildir.
• B) Birincisi birleşik zamanlı, ikincisi basit zamanlı fiildir.
• C) İkisi de birleşik zamanlıdır, aralarında yapı farkı yoktur.
• D) Birincisinin kökü ad soylu, ikincisininki fiildir.

Doğru cevap: A — “Hazırladı” fiili yalnızca görülen geçmiş zaman ekini almıştır: basit zamanlı. “Hazırlamıştı” ise “hazırla + mış + tı” biçiminde iki kip taşır; ikincisi ek fiildir, bu yüzden birleşik zamanlıdır.

1. “Hazırladı” = hazırla + dı, tek kip eki var.
2. Tek kip eki alan fiiller basit zamanlıdır.
3. “Hazırlamıştı” = hazırla + mış + tı, iki kip eki var.
4. İkinci ek, ek fiildir; bu yapı birleşik zamanlıdır → A.

9. Yukarıdaki cümlelerin yüklemlerinde ek fiil olumsuz biçimde kullanılmıştır. Ek fiilin olumsuzunun nasıl kurulduğu hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Yükleme “değil” sözcüğü getirilir, ek fiil bu sözcüğe eklenir.
• B) Yükleme “-ma/-me” olumsuzluk eki getirilir.
• C) Yüklemin başına “hiç” sözcüğü getirilir.
• D) Yüklemden kip eki çıkarılır.

Doğru cevap: A — Fiillerin olumsuzu “-ma/-me” ekiyle yapılır; ancak ek fiilin olumsuzu bu ekle kurulamaz. Ad soylu yüklemden sonra “değil” sözcüğü getirilir ve ek fiil bu sözcüğe eklenir: “değildir”, “değildik”.

1. Cümlelerdeki yüklemleri incele: “değildir” ve “değildik”.
2. Her ikisinde de “değil” sözcüğü kullanılmış.
3. Ek fiil çekimi bu sözcüğün sonuna gelmiş: -dir, -dik.
4. Öyleyse olumsuzluk “değil” ile kurulur → A.

10. Yukarıdaki haberin son cümlesindeki “tarihliymiş” sözcüğünde ek fiil kullanılmıştır. Bu ek fiilin cümleye kattığı anlam nedir?

• A) Bilginin belgeyle kesin olarak doğrulandığını bildirir.
• B) Olayın gelecekte gerçekleşeceğini gösterir.
• C) Bilginin başkasından öğrenildiğini, aktarıldığını gösterir.
• D) Bilginin bir koşula bağlı olduğunu belirtir.

Doğru cevap: C — Ek fiilin duyulan geçmiş zaman çekimi olan “imiş”, cümleye “başkasından duydum, ben tanık olmadım” anlamı katar. Haberde de bilginin aktarıldığı sezdirilmektedir.

1. Sözcüğü ayır: tarihli + y + miş.
2. Kök ad soyludur, sondaki “-miş” ek fiildir.
3. Ek fiilin “-miş” çekimi duyulan geçmiş zamandır.
4. Duyulan geçmiş, bilginin aktarıldığını gösterir → C.

11. Afişteki cümlelerin yüklemleri ad soylu sözcüklerden oluşmuştur; ancak sonlarında görünen bir ek fiil yoktur. Ek fiil bakımından bu durum nasıl açıklanır?

• A) Cümlelerin yüklemi yoktur, hepsi eksiltili cümledir.
• B) Ek fiilin geniş zaman çekimi olan “-dır” söylenmeden gizli biçimde bulunmaktadır.
• C) Yüklemler fiil olduğu için ek fiil almazlar.
• D) Afiş dili kurallara bağlı olmadığı için ek fiil kullanılmaz.

Doğru cevap: B — Ek fiilin geniş zaman çekimi çoğu zaman söylenmez ama vardır: “Bu raf herkese açık(tır).” Yüklem ad soylu olduğu için cümlenin kurulabilmesi ek fiile bağlıdır; ek burada gizlidir.

1. Cümlelerin yüklemlerine bak: açık, emanet, hepimizin.
2. Bunların hepsi ad soylu sözcüktür.
3. Ad soylu sözcük ek fiil olmadan yüklem olamaz.
4. Öyleyse “-dır” gizli olarak vardır → B.

12. Yukarıdaki dörtlükte “sarıydı” ve “izleriydi” sözcüklerinde ek fiilin aynı çekimi kullanılmıştır. Bu çekimin adı ve şiire kattığı anlam hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Şart çekimi — olaylar bir koşula bağlanmıştır
• B) Geniş zaman çekimi — durumun her zaman sürdüğü bildirilmiştir
• C) Duyulan geçmiş çekimi — olaylar başkasından aktarılmıştır
• D) Görülen geçmiş çekimi — geçmişte yaşanmış bir durum kesin biçimde anlatılmıştır

Doğru cevap: D — “Sarıydı” ve “izleriydi” sözcüklerindeki “-ydı” eki, ek fiilin görülen geçmiş zaman (idi) çekimidir. Bu çekim, geçmişte yaşanmış ve tanık olunmuş bir durumu kesin biçimde bildirir.

1. Sözcükleri ayır: sarı + y + dı, izleri + y + di.
2. Kökler ad soyludur, sondaki ek ek fiildir.
3. “-dı/-di” eki ek fiilin görülen geçmiş zaman çekimidir.
4. Bu çekim geçmişi kesinlikle anlatır → D.

13. Yukarıdaki şemada ek fiilin bütün çekimleri bir arada toplanmıştır. Bu çekimlerden hangisi bulunduğu cümleye koşul anlamı katar?

• A) idi (-di)
• B) ise (-se)
• C) imiş (-miş)
• D) -dir

Doğru cevap: B — Ek fiilin şart çekimi “ise”dir ve bitişik yazıldığında “-se/-sa” biçimini alır. Bu çekim, yüklemin bildirdiği durumu bir koşula bağlar: “Hava güzelse sergiye gideriz.”

1. “idi” geçmişi, “imiş” duyulanı, “-dir” kesinlik veya olasılığı bildirir.
2. Bunların hiçbiri koşul anlamı taşımaz.
3. “ise” çekimi bir yargıyı başka bir yargıya bağlar.
4. Öyleyse koşul anlamını “ise” katar → B.

14. Yukarıdaki metinde ad soylu sözcüklerden kurulmuş yüklemler bulunmaktadır. Metinde ek fiil alarak yüklem olmuş kaç sözcük vardır?

• A) Bir sözcük
• B) İki sözcük
• C) Üç sözcük
• D) Dört sözcük

Doğru cevap: D — Metindeki yüklemler şunlardır: “kenarıydı”, “koyduk”, “bağıştı”, “emanetti”, “köşesidir”. Bunlardan “koyduk” dışındaki dördü ad soylu sözcüklere gelen ek fiille kurulmuştur.

1. Cümlelerin yüklemlerini sırayla çıkar.
2. “Kenarıydı”, “bağıştı”, “emanetti”, “köşesidir” ad soyludur.
3. “Koyduk” ise doğrudan fiil kökünden çekimlenmiştir.
4. Ek fiil alan yüklem sayısı dörttür → D.

15. Kartlardaki sözcüklerin üçünde ek fiil bulunmakta, birinde ise bulunmamaktadır. Ek fiil almamış sözcük hangi karttadır?

• A) gelmişti
• B) hazırdı
• C) okudu
• D) çalışkanmış

Doğru cevap: C — “Gelmişti” birleşik zamanlıdır, sondaki “-ti” ek fiildir. “Hazırdı” ve “çalışkanmış” ad soylu sözcüklere gelen ek fiille kurulmuştur. “Okudu” ise fiil köküne yalnızca bir kip eki almıştır.

1. “Gelmişti” = gel + miş + ti → iki kip eki, ikincisi ek fiil.
2. “Hazırdı” = hazır + dı → ada gelen ek fiil.
3. “Çalışkanmış” = çalışkan + mış → ada gelen ek fiil.
4. “Okudu” = oku + du → tek kip eki, ek fiil yok, cevap C.