7. Sınıf Paragrafta Anlam — Konu Anlatımı

Önce Paragraf, Sonra Kural

Kuralları sonra konuşacağız. Önce şu paragrafı dikkatle okuyun:

(1) Mahallemizdeki bisiklet tamircisi Rıza Usta 40 yıldır aynı dükkânda çalışıyor. (2) Dükkâna getirilen bir bisikleti önce baştan sona dinliyor; zincirin sesinden, frenin gıcırtısından arızayı tahmin ediyor. (3) Yeni parça takmak yerine eskisini onarmayı seviyor. (4) Mahallenin yeni açılan kafesi de hafta sonları çok kalabalık oluyor. (5) Çıraklarına hep aynı sözü söylüyor: "Acele eden, arızayı değil kendi sabrını tamir eder." (6) Rıza Usta'ya göre bir işi iyi yapmanın sırrı, ona zaman ayırmaktır.

Şimdi bu paragrafa 5 soru soracağız. Her sorunun cevabı bize bir kural öğretecek.

Soru 1: Konu Ne, Ana Düşünce Ne?

Konu, paragrafta neden söz edildiğidir. Kısa bir söz öbeğiyle söylenir: "Rıza Usta'nın çalışma biçimi."

Ana düşünce ise yazarın okura vermek istediği mesajdır ve tam bir yargı hâlindedir: "Bir işi iyi yapmak için ona zaman ayırmak gerekir."

Sık yapılan hata: konuyu ana düşünce diye işaretlemek. Şıklarda "Rıza Usta'nın dükkânı" gibi bir söz öbeği görürseniz bu olsa olsa konudur; ana düşünce bir cümle olmalıdır. İkinci yanılgı da ilk cümleyi her zaman ana düşünce sanmaktır. Bizim paragrafımızda (1) numaralı cümle yalnızca bir tanıtım; mesaj (6) numarada.

Soru 2: Ana Düşünce Nerede Saklanır?

Ana düşünce çoğunlukla ya girişte ya da sonuçta bulunur. Bazen ikisinde birden tekrar edilir. Sonuçtaki ana düşünceyi haber veren bazı sözcükler vardır: "kısacası", "bu yüzden", "demek ki", "o hâlde".

Bir de "ama, oysa, fakat" ile başlayan cümlelere dikkat edin. "Birçok kişi tamirciliği basit bir iş sanır. Oysa ..." diye başlayan bir paragrafta yazarın asıl düşüncesi "oysa"dan sonra gelir. Öncesi, yazarın karşı çıktığı görüştür.

Soru 3: Hangi Cümle Akışı Bozuyor?

Paragraftaki bütün cümleler aynı konuya hizmet etmelidir. (4) numaralı cümleye bakın: "Mahallenin yeni açılan kafesi de hafta sonları çok kalabalık oluyor." Rıza Usta'yla, onun sabrıyla hiçbir ilgisi yok. Bu cümle çıkarılınca paragraf daha akıcı okunur. İşte akışı bozan cümle budur.

Tuzak: akışı bozan cümle çoğu zaman konuyla yakın bir şeyden söz eder. "Mahalle" sözcüğü (1) ve (4) numarada ortak; bu ortaklık sizi yanıltmasın. Sorulacak soru şu: "Bu cümle ana düşünceyi destekliyor mu?"

Soru 4: Yardımcı Düşünceler Hangileri?

Ana düşünceyi destekleyen, onu açan ayrıntılara yardımcı düşünce denir. Bizim paragrafta 3 tane var:

(2) Usta arızayı sesten tahmin ediyor.
(3) Yeni parça yerine onarmayı seviyor.
(5) Çıraklarına acele etmemeyi öğütlüyor.

Sınavda "Bu paragrafta aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?" diye sorulursa yardımcı düşünceleri tek tek işaretleyin; kalan şık cevaptır. Soru kökündeki "değinilmemiştir" sözcüğünün altını mutlaka çizin. Olumsuz soru kökü, en çok puan kaybettiren ayrıntıdır.

Soru 5: En Uygun Başlık

Başlık paragrafın tamamını kapsamalıdır, bir parçasını değil. Adaylara bakalım:

(1) "Mahallenin Kafesi" → Yalnızca akışı bozan cümleyi anlatıyor.
(2) "Zincir Sesleri" → Bir ayrıntıyı anlatıyor, fazla dar.
(3) "Sabrın Ustası" → Hem Rıza Usta'yı hem ana düşünceyi kapsıyor.

Cevap (3). Başlık ne kadar dar ne kadar geniş olmalı? Ölçüt: başlığı okuyan biri paragrafın neden söz ettiğini tahmin edebilmeli.

Karışık Cümleleri Sıraya Dizmek

Başka bir soru türü, cümleleri karışık verip doğru sırayı ister:

(1) Sonunda harfleri birleştirip kendi adını yazdı.
(2) Yetmiş yaşındaki Hatice Nine okuma yazma kursuna kaydoldu.
(3) İlk hafta yalnızca kalem tutmayı öğrendi.
(4) İkinci ayda harfleri tek tek tanımaya başladı.

Giriş cümlesini bulmak için bağlantı sözcüğü taşımayan cümleye bakın. "Sonunda" ile başlayan cümle girişte olamaz. Olayların zamanını izleyin: kayıt, ilk hafta, ikinci ay, sonunda. Doğru sıra: 2-3-4-1.

Paragraf Nasıl Anlatılmış?

Paragrafın düşüncesi kadar anlatım biçimi de sorulur:

Öyküleme: Olaylar bir zaman sırasıyla anlatılır. Hatice Nine'nin paragrafı öyküleyicidir.
Betimleme: Bir yer ya da varlık, göz önünde canlanacak biçimde anlatılır: "Dar dükkânın duvarları yağlı zincirlerle, tavanı eski jantlarla doluydu."
Açıklama: Bir konuda bilgi verilir.
Tartışma: Bir görüş savunulur, karşı görüş çürütülür.

Rıza Usta'nın paragrafı hangisi? Olay sırası yok, bir yer tasviri de yok; ustanın çalışma biçimi hakkında bilgi veriliyor ve bir düşünceye varılıyor. Ağırlıklı olarak açıklayıcıdır.

Sık sorulanlar