Anlam Türleri
Gerçek (temel) anlam: sözcüğün akla ilk gelen anlamı. "Sıcak çay içtim."
Yan anlam: temel anlamla bağlantılı, ondan türemiş anlam. "Masanın ayağı kırıldı."
Mecaz anlam: temel anlamdan tümüyle uzaklaşmış. "Sıcak bir karşılama."
Terim anlam: bir bilim ya da sanat dalına özgü. "Üçgenin kenarları" — burada kenar geometri terimidir.
Sözcükler Arası İlişkiler
Eş anlamlı: aynı anlam, farklı sözcük — okul/mektep, siyah/kara.
Zıt anlamlı: karşıt anlam — uzun/kısa, gelmek/gitmek.
Sesteş (eş sesli): yazılışı aynı, anlamı tümüyle farklı — yüz (sayı), yüz (surat), yüz (yüzmek).
Sesteşlik ile çok anlamlılık farklıdır: sesteş sözcüklerin anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur.
Deyim ve Atasözü
Deyim: kalıplaşmış, çoğunlukla mecazlı söz öbeği. Öğüt vermez. "Etekleri zil çalmak"
Atasözü: yargı bildirir, öğüt ya da genel doğru içerir. "Damlaya damlaya göl olur."
Ayırt etme: cümle bir yargı bildiriyorsa atasözü, yalnızca bir durumu anlatıyorsa deyimdir.
Sık Yapılan Hata
Yan anlamı mecaz sanmak. "Masanın ayağı" ifadesinde ayak, insan ayağıyla benzerlik taşır; anlam tümüyle kopmamıştır, bu yan anlamdır.
Mecazda bağ kopar: "Bu işin altından kalkamadı" cümlesinde gerçek bir kalkma yoktur.
Sık sorulanlar
Yan anlam ile mecaz anlam nasıl ayrılır?
Yan anlamda temel anlamla benzerlik bağı sürer (masanın ayağı). Mecazda bu bağ tümüyle kopar.
Deyim mi atasözü mü nasıl anlarım?
Atasözü bir yargı bildirir ve öğüt verir; deyim yalnızca bir durumu kalıplaşmış biçimde anlatır.