Radyodaki Maç Anlatımı
Bir yerel radyoda maç anlatan spikerin cümlelerini yazıya dökelim:
(1) "Kaleci topu iki eliyle sıkıca tuttu."
(2) "Ev sahibi takım bu akşam çok ağır başladı."
(3) "Top kalenin ağzından son anda uzaklaştırıldı."
(4) "Forvet, savunmanın arkasına sarkınca hakem ofsayt bayrağını gördü."
(5) "Tribünler bu kararı hiç yutmadı."
Beş cümlede de sözcükler sözlükte yazan ilk anlamlarıyla mı kullanılmış? Sadece bir kısmı. Bu konunun işi, bir sözcüğün cümle içinde hangi anlama büründüğünü bulmaktır. Çünkü aynı sözcük, bulunduğu cümleye göre dört ayrı kılığa girebilir.
Dört Kılık: Gerçek, Yan, Mecaz, Terim
Gerçek anlam, sözcüğün akla gelen ilk ve temel anlamıdır. (1) numaralı cümlede "tutmak" gerçek anlamındadır: kaleci elleriyle topu kavrıyor.
Yan anlam, gerçek anlamla bağını koparmadan ortaya çıkan yeni anlamdır. (3) numaralı cümledeki "kalenin ağzı" buna örnek: "ağız" asıl olarak yüzümüzdeki organdır; bir şeyin açık, içeri girilen yerine de bu benzerlik yüzünden "ağız" denir. "Şişenin ağzı", "mağaranın ağzı" da aynı yoldan gelir. "Masanın ayağı", "dağın eteği", "iğnenin gözü" de yan anlamdır. Bağ görünür durumdadır: masanın ayağı, insan ayağı gibi gövdeyi taşır.
Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp soyut bir duruma aktarılmasıdır. (2) numaralı cümlede takım bir tartıda ölçülmüyor; "ağır başlamak" yavaş ve isteksiz oynamak demek. (5) numaralı cümlede de tribünler bir şey yutmuyor; "yutmak" burada "kabullenmek" anlamına kaymış.
Terim anlam, bir bilim, sanat, spor ya da meslek alanına özgü anlamdır. (4) numaralı cümledeki "ofsayt" futbolun terimidir. "Açı" matematikte, "çekim" fizikte, "perde" tiyatroda terim anlam taşır.
Yan Anlam mı, Mecaz mı? Bağ Testi
Sık yapılan hata: Öğrenciler gerçek anlamda olmayan her kullanımı mecaz sanıyor. Oysa "masanın ayağı" mecaz değil, yan anlamdır. Ayırmak için şu soruyu sor: "Gerçek anlamla aradaki benzerlik hâlâ gözle görülüyor mu?"
- "Çaydanlığın kulpu kırıldı." → kulp tutulan bir çıkıntı; bağ görünür → yan anlam.
- "Bu işin bir kulpunu buldu." → "bahane" demek; somut çıkıntı kalmadı → mecaz.
Kısacası yan anlamda sözcük somut dünyada kalır, mecazda çoğu zaman soyut bir duruma geçer. İki kullanım arasındaki çizgi her zaman keskin değildir; sınav soruları bu yüzden genellikle çok belirgin örnekleri seçer.
Aynı Sözcük, Dört Cümle: "Soğuk"
Daha zor bir örnek. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "soğuk" kişiler arası bir ilişkiyi anlatır?
(1) Soğuk suyla yüzünü yıkadı.
(2) Yeni komşumuz bize karşı oldukça soğuk.
(3) Termometre sabah eksi 4 dereceyi gösterince soğuk hava uyarısı yapıldı.
(4) Bu haberi aldığında kanı soğudu.
Cevap (2). "Soğuk" burada ilgisiz, mesafeli davranmak anlamında mecazdır. (1) ve (3) gerçek anlamdır: sıcaklık ölçülebilir. (4) ise "kanı soğumak" deyimidir ve korku ya da dehşeti anlatır; ilişki değil duygu söz konusudur. Seçeneklerde deyim görmek soruyu zorlaştırır, çünkü deyimdeki sözcükler tek tek değil, bütün olarak anlam taşır.
Deyimde Sözcük Tek Başına Okunmaz
"Burnu büyümek" deyimini sözcük sözcük okursan yüzün bir parçasının büyümesini anlarsın. Deyimin anlamı ise "kendini beğenmek, böbürlenmek"tir. Deyimler kalıplaşmıştır; sözcüklerin yerine eş anlamlısını koyamazsın. "Burnu irileşmek" diye bir deyim yoktur.
Deyimle gerçek anlamı ayırmak için cümleye bak: "Soğuk algınlığı yüzünden burnu şişti." cümlesinde sözcükler gerçek anlamdadır. "Sınavdan 100 alınca burnu büyüdü." cümlesinde ise deyim vardır.
Somut ve Soyut: Beş Duyu Ölçüsü
Beş duyudan en az biriyle algılanan varlığı karşılayan sözcük somut, yalnızca zihinde var olanı karşılayan sözcük soyuttur. "Rüzgâr" somuttur, çünkü tenimizde hissederiz. "Özlem" soyuttur.
Dikkat edilecek nokta: aynı sözcük cümlede hem somut hem soyut kullanılabilir. "Sırt çantası bu sabah çok ağırdı." cümlesinde "ağır" somuttur, tartıyla ölçülür. "Söylediği söz çok ağırdı." cümlesinde ise ölçülen bir ağırlık yoktur; kırıcılık anlatılır ve kullanım soyuttur.
Sınav Köşesi ve Mini Alıştırma
LGS'de bu konu çoğu zaman "altı çizili sözcük" ya da "numaralanmış sözcük" sorusu olarak gelir: bir paragrafta 4 sözcük numaralanır ve "hangisi mecaz anlamda kullanılmıştır?" diye sorulur. İpucu: önce her sözcüğü kafanda resme dök. Resmi çizilebiliyorsa gerçek ya da yan anlama, çizilemiyorsa mecaza yakındır.
Alıştırma: Aşağıdaki cümlelerde "geçmek" hangi anlamda?
(1) Köprüden karşıya geçtik.
(2) Kardeşimden bana grip geçti.
(3) Aradan 3 yıl geçti.
Cevaplar: (1) gerçek anlam (bir yerden öbür yere gitmek), (2) "hastalık bulaşmak" anlamında mecaz, (3) "zaman akmak" anlamında mecaz.
Sık sorulanlar
Yan anlam ile mecaz anlam arasındaki fark nedir?
Yan anlamda gerçek anlamla benzerlik bağı görünür durumdadır (masanın ayağı). Mecaz anlamda sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşır ve çoğu zaman soyut bir duruma aktarılır (soğuk davranmak).
Terim anlamlı bir sözcük gündelik konuşmada da kullanılabilir mi?
Evet. "Açı" sözcüğü geometride terimdir; "Olaya farklı bir açıdan bak." cümlesinde ise mecaz anlamda kullanılmıştır. Terim anlamı, sözcüğün o alana özgü anlamıyla kullanıldığı cümlede ortaya çıkar.
Deyimlerdeki sözcükler neden değiştirilemez?
Deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir; anlam sözcüklerin toplamından değil kalıbın bütününden gelir. Bir sözcüğü eş anlamlısıyla değiştirmek deyimi bozar ve anlatım bozukluğu yaratır.