Asansördeki İki Düğme
Apartman asansörüne binen çocuk iki ok görür: biri yukarı, biri aşağı. Aynı düğme hem yukarı hem aşağı götürmez. Dildeki zıt anlamlı sözcükler de böyledir: biri ne diyorsa öteki tam tersini söyler.
yukarı – aşağı · binmek – inmek · erken – geç · kalın – ince · cömert – cimri · kazanmak – kaybetmek
"Binmemek", "İnmek" Değildir
Sık yapılan hata şu: çocuk "binmek" sözcüğünün zıddı olarak "binmemek" yazıyor. Neden yanlış? Asansöre binmeyen kişi kapının önünde bekliyor olabilir. Asansörden inen kişi ise başka bir iş yapıyor. "-me, -ma" eki işi olumsuz yapar, karşıt işi getirmez.
(1) Tren istasyona geldi → olumsuzu: gelmedi · zıddı: gitti
(2) Pencere açık → olumsuzu: açık değil · zıddı: kapalı
Her Sözcüğün Zıddı Var mı?
Hayır. "Silgi", "masa", "kalem" gibi varlık adlarının karşıtı olmaz. Zıtlık daha çok özellik bildiren (sıcak – soğuk) ve iş bildiren (vermek – almak) sözcüklerde bulunur.
Bir sözcüğün zıddı cümleye göre de değişebilir. "Eski ayakkabı" deyince zıddı "yeni"; "eski arkadaş" deyince yine "yeni". Ama "yaşlı adam" deyince "genç" gelir, "yeni" gelmez.
Aynı durum "hafif" sözcüğünde de var:
(4) hafif çanta → ağır çanta
(5) hafif müzik → yüksek sesli müzik
(6) hafif bir yağmur → sağanak
Demek ki zıddı ararken sözcüğü tek başına değil, yanındaki adla birlikte düşünmek gerekir. Çocuğunuz "hafif"in zıddına her zaman "ağır" diyorsa (5) ve (6) numaralı örnekleri birlikte okuyun.
Cümlede Karşıtlığı Bulmak
Testlerde sık gelen soru kalıbı: "Cümlede karşıt anlamlı sözcükler hangileridir?"
(7) Kışın geceler uzun, gündüzler kısa olur.
Bu cümlede iki çift var: gece – gündüz ve uzun – kısa. Çocuğa her iki çifti de buldurun; seçeneklerde yalnız biri çıkar.
(8) Sepetteki elmaların 2'si çürük, geri kalanı sağlamdı.
Burada karşıtlık "çürük – sağlam" arasında. "Sepet" ile "elma" birbirinin karşıtı değildir; yalnız aynı cümlede yan yana durur. Karşıt çiftin iki sözcüğü aynı türden olur: iki özellik ya da iki iş.
Evde Karşıtını Söyle Oyunu
- Siz bir sözcük söyleyin, çocuk 3 saniye içinde zıddını söylesin. 10 sözcükte kaç doğru?
- Olumsuzla karşılık veren olursa durun: "Gelmemek mi, gitmek mi?" diye sorun.
- Bir fotoğraf seçin; içinde birbirinin karşıtı 2 şey arasın: dolu – boş bardak, açık – kapalı kapı.
Mini soru: "Dikkatli" sözcüğünün zıddı nedir? Cevap: dikkatsiz. Burada "-siz" eki yeni bir sözcük türetir; "dikkatli değil" demekten farklıdır.
Sık sorulanlar
"Açmak" sözcüğünün zıt anlamlısı nedir?
"Kapatmak"tır. "Açmamak" yalnızca olumsuz biçimidir.
Varlık adlarının zıt anlamlısı olur mu?
Genellikle olmaz. Zıtlık çoğunlukla özellik ve iş bildiren sözcüklerde bulunur.