Elektrik Devreleri

1. Kartlarda basit bir elektrik devresinin elemanları verilmiştir. Devrenin çalışabilmesi için gereken temel koşul hangisidir?

• A) Devrenin kapalı, yani kesintisiz olması
• B) Kabloların uzun olması
• C) Ampulün büyük olması
• D) Anahtarın açık kalması

Doğru cevap: A — Elektrik akımının dolaşabilmesi için devrenin kesintisiz, yani kapalı olması gerekir.

1. Kartlardaki elemanları görevlerine göre okuyalım: pil gerilim kaynağıdır, ampul enerjiyi ışığa çevirir, anahtar yolu açıp kapatır, kablolar yolu kurar.
2. Akımın ne olduğunu koyalım: yüklerin kaynağın bir ucundan çıkıp devreyi dolaşarak öteki ucuna dönmesidir. Yolda tek bir kopukluk varsa bu dolaşım gerçekleşemez.
3. Öyleyse elemanların hepsi bulunsa bile devre kapalı değilse ampul yanmaz. Temel koşul devrenin kesintisiz olmasıdır.
4. Denetleyelim: anahtar kapatıldığı anda ampulün yanması ✓ — anahtarın yaptığı tek şey yolu tamamlamak.

2. Tabloda bağlama biçimleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Diğer ampuller de söner
• B) Diğer ampuller yanmaya devam eder
• C) Devre kısa devre olur
• D) Pil boşalır

Doğru cevap: B — Paralel bağlamada her ampulün kendi kolu bulunduğu için biri sönse de diğerleri yanmayı sürdürür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bağlama biçimi, sağda bir ampul söndüğünde ne olduğu.
2. Dolu satır seri bağlamayı veriyor: diğerleri de söner. Sebebi seri devrede akıma tek bir yol bulunmasıdır; bir ampulün teli koptuğunda o tek yol kesilir ve akım hiçbir yerden geçemez.
3. Paralel bağlamada ise her ampul kaynağın uçları arasına ayrı bir kolla bağlanır. Bir kol kopsa bile öteki kollar kaynağa bağlı kalmayı sürdürür ve akım oralardan geçmeye devam eder.
4. Denetleyelim: evdeki bir ampul patladığında öteki odaların lambaları yanmayı sürdürüyor ✓ — ev tesisatı paralel bağlıdır.

3. Tabloda aynı pille kurulan iki devre karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Bu eksikliği hangi seçenek giderir?

• A) Aynı
• B) Daha yüksek
• C) Daha düşük
• D) Ölçülemez

Doğru cevap: C — Seri bağlamada ampul sayısı arttıkça toplam direnç büyür, akım azalır ve parlaklık düşer.

1. Tablonun kurgusu şu: her satırda bir devre, ampul sayısı, bağlama biçimi ve parlaklık. İki devrede de aynı pil kullanılıyor, yani gerilim aynı.
2. A devresinde tek ampul var ve parlaklık yüksek. B devresinde üç ampul seri bağlı; seri bağlamada dirençler toplandığı için devrenin toplam direnci yaklaşık üç katına çıkar.
3. Gerilim sabitken direnç artarsa akım azalır. Azalan akım üç ampulün hepsinden geçeceği için her biri A devresindeki tek ampulden sönük yanar; parlaklık daha düşüktür.
4. Denetleyelim: pilin gerilimi de üç ampul arasında paylaşılır ✓ — her ampule düşen gerilim azaldığı için sonuç tutarlı.

4. Tabloda aynı pille kurulan iki devre karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Aynı
• B) Daha düşük
• C) Sıfır
• D) Daha yüksek

Doğru cevap: D — Paralel bağlamada her ampul pilin gerilimini tümüyle aldığı için seri bağlamaya göre daha parlak yanar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda devre ve bağlama biçimi, sağda ampul parlaklığı. İki devrede de ampul sayısı üç ve pil aynı.
2. Dolu satır seri bağlamayı veriyor: parlaklık düşük. Seri devrede pilin gerilimi üç ampul arasında paylaşılır, her birine yaklaşık üçte biri düşer.
3. Paralel bağlamada ise her ampul doğrudan pilin iki ucuna bağlıdır; her biri gerilimin tamamını alır. Aynı ampulden daha büyük akım geçeceği için ışık da daha güçlü olur.
4. Denetleyelim: paralel devrede pilden çekilen toplam akım daha büyüktür ✓ — bu yüzden pil de daha çabuk biter.

5. Tabloda maddelerin devredeki etkisi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Yanmadı
• B) Yandı
• C) Daha parlak yandı
• D) Söndü ve yeniden yandı

Doğru cevap: A — Plastik yalıtkandır; akımı iletmediği için devre tamamlanmaz ve ampul yanmaz.

1. Tablonun kurgusu şu: solda devreye eklenen madde, sağda ampulün durumu.
2. Dolu satır bakır teli veriyor: ampul yanmış. Bakırda serbestçe hareket edebilen elektronlar bulunduğundan bakır iletkendir ve devreyi tamamlar.
3. Plastikte ise elektronlar atomlara sıkı bağlıdır, serbestçe dolaşamaz. Plastik cetvel devreye eklendiğinde yolda yalıtkan bir parça oluşur; devre kapalı olmaktan çıkar ve akım geçmez.
4. Denetleyelim: kabloların bakırdan yapılıp dışının plastikle kaplanması ✓ — aynı devrede iki maddenin iki ayrı görevi var.

6. Tabloda aynı maddeden yapılmış iki telin özellikleri verilmiş, bir bölüm boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulur?

• A) Düşük
• B) Yüksek
• C) Sıfır
• D) Ölçülemez

Doğru cevap: B — Aynı maddeden yapılmış tellerde uzunluk arttıkça direnç de artar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tel, sonra uzunluğu ve direnci. İki tel aynı maddeden yapılmış, yani aralarındaki tek fark uzunluk.
2. Dolu satır kısa teli veriyor: direnç düşük. Direncin sebebini düşünelim — hareket eden elektronlar telin içinde ilerlerken tanecikler arasında çarpışmalarla engellenir.
3. Tel uzadıkça elektronların kat edeceği yol ve karşılaştıkları engel sayısı artar. Öyleyse uzun olan B telinin direnci yüksektir.
4. Denetleyelim: aynı tel iki katına uzatılsaydı direnci de yaklaşık iki katına çıkardı ✓ — direnç uzunlukla doğru orantılıdır.

7. Tabloda aynı boydaki iki telin özellikleri verilmiş, bir bölüm boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Aynı
• B) Yüksek
• C) Düşük
• D) Sonsuz

Doğru cevap: C — Tel kalınlaştıkça akımın geçeceği kesit genişler ve direnç azalır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tel, sonra kalınlığı ve direnci. İki tel aynı boyda, yani aralarındaki tek fark kalınlık.
2. Dolu satır ince teli veriyor: direnç yüksek. İnce telde elektronların geçebileceği kesit dardır, bu da geçişi zorlaştırır.
3. Kalın telde ise kesit alanı büyür; aynı anda daha çok elektron ilerleyebilir. Geçiş kolaylaştığı için B telinin direnci düşüktür.
4. Denetleyelim: geniş bir borudan suyun daha kolay akması ✓ — kesit ile direnç arasındaki ilişki ters orantılıdır.

8. Tabloda ölçü aletleri ve ölçtükleri büyüklükler eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu eksikliği hangi seçenek giderir?

• A) Sıcaklık
• B) Akım şiddeti
• C) Direnç
• D) Gerilim

Doğru cevap: D — Voltmetre, bir devre elemanının uçları arasındaki gerilimi ölçer.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçü aleti, sağda ölçtüğü büyüklük.
2. Dolu satır ampermetreyi veriyor: akım şiddeti. Ampermetre birim zamanda geçen yük miktarını ölçer ve devreye SERİ bağlanır; akımı ölçebilmesi için akım yolunun içinde olması gerekir.
3. Voltmetre ise iki nokta arasındaki potansiyel farkını, yani gerilimi ölçer. Bunun için ölçtüğü elemana PARALEL bağlanır.
4. Denetleyelim: gerilimin birimi volt, aletin adı da voltmetre ✓ — adlandırma ölçtüğü büyüklüğü zaten söylüyor.

9. Tabloda aynı ampulle kurulan iki devre karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Daha yüksek
• B) Daha düşük
• C) Aynı
• D) Sıfır

Doğru cevap: A — Seri bağlı pil sayısı arttıkça devreye uygulanan gerilim büyür ve ampul daha parlak yanar.

1. Tablonun kurgusu şu: her satırda bir devre, seri bağlı pil sayısı ve ampul parlaklığı. İki devrede de aynı ampul kullanılıyor, yani direnç aynı.
2. Dolu satır tek pili veriyor: parlaklık düşük. Piller seri bağlandığında gerilimleri toplanır; B devresindeki üç pil, tek pilin üç katı gerilim uygular.
3. Direnç sabitken gerilim artarsa akım da artar. Ampulden geçen akım büyüdüğü için ışık güçlenir; parlaklık daha yüksek olur.
4. Denetleyelim: çok pilli el fenerlerinin daha güçlü aydınlatması ✓ — aynı ilkenin günlük hayattaki karşılığı.

10. Yukarıdaki durumda ampul için beklenen sonuç hangisidir?

• A) Ampul daha parlak yanar.
• B) Akım telden geçtiği için ampul yanmaz.
• C) Ampul aynı parlaklıkta yanar.
• D) Pil güçlenir.

Doğru cevap: B — Ampulün uçları telle birleştirildiğinde akım düşük dirençli telden geçer ve ampul yanmaz.

1. Devrede akıma iki ayrı yol açıldığına dikkat edelim: biri ampulün içinden, öteki uçları birleştiren telden.
2. İki yolun direncini karşılaştıralım. Ampulün flamanı yüksek dirençlidir — ısınıp ışık vermesinin sebebi zaten budur. Bakır telin direnci ise buna göre ihmal edilecek kadar küçüktür.
3. Paralel duran iki yoldan akımın neredeyse tamamı direnci küçük olandan geçer. Ampulden kayda değer akım geçmediği için flaman ısınmaz ve ampul yanmaz.
4. Denetleyelim: bu bağlantıya kısa devre denir ✓ — devrenin toplam direnci çok düştüğü için pil hızla boşalır, kablolar ısınabilir.

11. Kartlarda elektrikle ilgili güvenlik önlemleri verilmiştir. Bu önlemlerin ortak amacı hangisidir?

• A) Ampul ömrünü uzatmak
• B) Elektrik faturasını düşürmek
• C) Vücuttan akım geçmesini önlemek
• D) Devreyi hızlandırmak

Doğru cevap: C — Elektrik güvenliği önlemlerinin tümü, insan vücudunun akım yolu hâline gelmesini engellemeye yöneliktir.

1. Kartlardaki üç önlemi okuyalım: ıslak elle prize dokunmamak, hasarlı kablo kullanmamak, priz koruyucu takmak.
2. Her birinin hangi riski kestiğini bulalım. Islak deri kuru deriye göre çok daha iyi iletir, bu yüzden ıslak elle temas akımın vücuttan geçmesini kolaylaştırır. Hasarlı kabloda yalıtım örtüsü yırtıldığı için gerilim altındaki tele doğrudan dokunulabilir. Priz koruyucu ise deliklere iletken cisim sokulmasını engeller.
3. Üçü de aynı zinciri kırıyor: gerilim altındaki iletkenle vücut arasında bir yol kurulmasını önlemek. Ortak amaç vücuttan akım geçmesini engellemektir.
4. Denetleyelim: elektrik çarpması zaten akımın vücuttan geçmesiyle olur ✓ — önlemler doğrudan bu nedene yöneliyor.

12. Tabloda ampul türleri karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Tabloya göre boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Ölçülemez
• B) Yüksek
• C) Aynı
• D) Düşük

Doğru cevap: D — LED ampul aynı aydınlatmayı çok daha az enerji harcayarak sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ampul türü, sağda aynı ışık için harcadığı enerji. Karşılaştırma aynı aydınlatma düzeyi için yapılıyor.
2. Dolu satır akkor ampulü veriyor: yüksek. Akkor ampulde ışık, telin akımla kızdırılmasıyla elde edilir; harcanan enerjinin büyük bölümü ışığa değil ısıya dönüşür.
3. LED ampulde ışık doğrudan yarı iletken bir eleman üzerinde üretilir ve ısıya giden kayıp çok azdır. Aynı ışık için harcanan enerji düşüktür.
4. Denetleyelim: uzun süre yanan akkor ampul dokunulamayacak kadar ısınır, LED ise ılık kalır ✓ — ısı farkı kaybın nerede olduğunu gösteriyor.

13. Tabloda bağlama biçiminin parlaklığa etkisini araştıran bir deney verilmiştir. Bu deneyde değiştirilen etken hangisidir?

• A) Ampullerin bağlanma biçimi
• B) Pil sayısı
• C) Ampul sayısı
• D) Kablo rengi

Doğru cevap: A — İki devre arasındaki tek fark ampullerin bağlanma biçimi olduğu için değiştirilen etken budur.

1. Tablonun kurgusu şu: her satırda bir devre, pil sayısı, ampul sayısı ve bağlama biçimi.
2. Satırları yan yana okuyalım: iki devrede de pil sayısı 2 ve piller seri bağlı, ampul sayısı da 2. Fark yalnız son sütunda — A seri, B paralel.
3. Kontrollü deneyde araştırmacının bilerek değiştirdiği tek koşula bağımsız değişken denir. Burada o koşul ampullerin bağlanma biçimidir; pil ve ampul sayısı bilerek sabit tutulmuştur.
4. Denetleyelim: sayılar da farklı olsaydı parlaklık farkının bağlamadan mı sayıdan mı geldiği anlaşılamazdı ✓ — deneyin kurgusu doğru.

14. Kartlarda devre elemanları verilmiştir. Devre şemalarında bu elemanların gerçek resim yerine sembollerle gösterilmesinin nedeni hangisidir?

• A) Şemanın süslü görünmesi
• B) Şemanın herkes tarafından aynı biçimde okunabilmesi
• C) Çizimin uzun sürmesi
• D) Elemanların gizlenmesi

Doğru cevap: B — Devre sembolleri ortak bir dildir; şemanın herkesçe aynı biçimde okunmasını sağlar.

1. Kartlardaki elemanları düşünelim: pil, ampul, anahtar, direnç. Bunların gerçek görünümleri markaya ve modele göre değişir.
2. Bir şemanın işini soralım: şema, bir devreyi başkasının kurabilmesi için anlatır. Herkes kendi çizdiği resmi kullansaydı aynı devre farklı farklı çizilir ve okuyan kişi hangi elemanın kastedildiğini çıkaramazdı.
3. Semboller uluslararası olarak belirlenmiştir; her eleman için tek bir işaret vardır. Böylece şema kimin çizdiğinden bağımsız olarak aynı anlaşılır.
4. Denetleyelim: semboller aynı zamanda çizimi hızlandırır ✓ — ama asıl neden hız değil, anlaşmanın ortak olması.

15. Tabloda aynı direnç kullanılan iki devrenin verileri verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Gerilim ile akım ilişkisizdir.
• B) Gerilim arttıkça akım azalır.
• C) Gerilim arttıkça akım da aynı oranda artar.
• D) Akım hep sabittir.

Doğru cevap: C — Direnç sabitken gerilim üç katına çıkarken akım da üç katına çıktığına göre gerilim ile akım doğru orantılıdır.

1. Tablonun kurgusu şu: her satırda bir devre, uygulanan gerilim ve ölçülen akım. İki devrede de aynı direnç kullanılıyor.
2. Gerilimleri oranlayalım: 9 V ÷ 3 V = 3. Gerilim üç katına çıkmış.
3. Akımları oranlayalım: 0,9 A ÷ 0,3 A = 3. Akım da tam üç katına çıkmış. İki oran eşit olduğuna göre gerilim ile akım aynı oranda artıyor, yani doğru orantılıdır.
4. Denetleyelim: gerilimin akıma oranı iki devrede de aynı çıkıyor, 3 ÷ 0,3 = 10 ve 9 ÷ 0,9 = 10 ✓ — sabit kalan bu oran devrenin direncidir.

16. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Devreyi kuramamak
• B) Ampulleri sayamamak
• C) Pili tanımamak
• D) Seri bağlamada artan direncin akımı azalttığını göz ardı etmek

Doğru cevap: D — Seri bağlamada ampul eklendikçe toplam direnç artar, akım azalır ve ampuller daha sönük yanar.

1. Öğrencinin savını sınayalım: seri devreye ampul eklemek parlaklığı artırır mı?
2. Seri devrede akıma tek bir yol vardır ve her ampul bu yola kendi direncini ekler. Üç ampul seri bağlıysa toplam direnç tek ampulünkinin yaklaşık üç katı olur.
3. Pilin gerilimi değişmediğine göre direncin artması akımı azaltır. Üstelik gerilim ampuller arasında paylaşılır, her birine daha azı düşer. İki neden de aynı sonuca çıkıyor: parlaklık artmaz, düşer.
4. Denetleyelim: ampuller paralel bağlansaydı her biri pilin tüm gerilimini alır ve sönükleşmezdi ✓ — öğrencinin savı seri devrede geçerli değil.

17. Yukarıdaki gözleme göre evdeki lambaların bağlanma biçimi hangisidir?

• A) Paralel
• B) Seri
• C) Karışık ve seri ağırlıklı
• D) Bağlantısız

Doğru cevap: A — Bir lambanın sönmesi ötekini etkilemiyorsa lambalar paralel bağlanmıştır.

1. Gözlemi ayıklayalım: salondaki lamba sönmüş, mutfaktaki yanmayı sürdürüyor. Yani bir kolun kesilmesi devrenin tümünü durdurmamış.
2. Önce seri bağlamayı deneyelim: seri devrede akıma tek bir yol vardır, bir lamba sönünce yol kesilir ve bütün lambalar söner. Gözlem bununla çelişiyor, öyleyse bağlantı seri değil.
3. Paralel bağlamada ise her lamba kaynağın uçlarına ayrı bir kolla bağlıdır. Bir kol kesilse bile ötekiler kaynağa bağlı kalır ve yanmayı sürdürür. Gözlemle uyuşan bağlama biçimi paraleldir.
4. Denetleyelim: paralel bağlantı sayesinde her odanın lambası ayrı anahtarla da denetlenebiliyor ✓ — ev tesisatının paralel kurulma sebebi bu.

18. Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Devrenin kapalı olması gerekmez.
• B) Bir devrenin davranışı; kapalılığı, bağlama biçimi ve direnç birlikte düşünülerek açıklanır.
• C) Bağlama biçimi sonucu değiştirmez.
• D) Direncin akımla ilgisi yoktur.

Doğru cevap: B — Devrenin kapalılığı, bağlama biçimi ve direnç birlikte alındığında ünitenin kapsayıcı sonucu ortaya çıkar.

1. Kartları tek tek okuyalım: devre kapalı olmalı; bağlama biçimi sonucu değiştirir; direnç akımı sınırlar.
2. Her kart ayrı bir soruya yanıt veriyor. Birincisi akım geçer mi, ikincisi bir eleman bozulunca ne olur ve ampuller nasıl parlar, üçüncüsü akımın büyüklüğü ne olur.
3. Bir devrenin davranışını kestirmek için üçünün de bilinmesi gerekir; biri eksik kalırsa tahmin yanlış çıkar. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anan seçenektir.
4. Denetleyelim: kapalı ama üç ampulü seri bağlı bir devrede ampuller yanar, yalnız sönük yanar ✓ — bu yanıt için üç bilgi de kullanıldı.