Uzay Çağı

1. Bir teleskobun aynası büyüdükçe topladığı ışık miktarı artar. Tabloda aynı gözlem evindeki üç teleskobun ayna çapları verilmiştir. Çok sönük bir galaksiyi görüntülemek isteyen ekip hangi teleskobu seçmelidir?

• A) K, çünkü aynası küçüktür
• B) K ile L aynı sonucu verir
• C) L, çünkü ortanca çaptadır
• D) M, çünkü en çok ışığı toplar

Doğru cevap: D — Sönük cisimleri görebilmek için çok ışık toplamak gerekir; en büyük ayna çapı 120 cm ile M teleskobundadır.

1. Metinde ayna çapı ile toplanan ışık doğru orantılıdır.
2. Tabloda çaplar 20 cm, 60 cm ve 120 cm'dir.
3. En büyük çap M teleskobuna aittir.
4. Sönük galaksi için en çok ışığı toplayan M seçilmelidir.

2. Grafikte yapay uyduların yörünge yüksekliği ile Dünya çevresinde bir tam turu tamamlama süresi verilmiştir. Grafiğe göre 2000 km yüksekliğe yerleştirilecek bir uydunun tur süresi için ne beklenir?

• A) 90 dakikanın altında olur
• B) 127 dakikanın üzerinde olur
• C) Tam olarak 105 dakika olur
• D) Yükseklikten hiç etkilenmez

Doğru cevap: B — Grafikte yükseklik arttıkça tur süresi düzenli olarak artmaktadır; 1600 km'de 127 dakika olan süre 2000 km'de daha da uzar.

1. Grafikteki süreler 90, 96, 105 ve 127 dakikadır.
2. Yükseklik büyüdükçe süre her adımda artmaktadır.
3. 2000 km, tablodaki en büyük yükseklikten daha fazladır.
4. Bu nedenle tur süresi 127 dakikanın üzerinde beklenir.

3. Şekilde Dünya'ya 4 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldız gösterilmiştir. Bu yıldıza bu gece teleskopla bakan bir gözlemci aslında neyi görmektedir?

• A) Yıldızın bugünkü hâlini
• B) Yıldızın 4 gün önceki hâlini
• C) Yıldızın 4 yıl önceki hâlini
• D) Yıldızın 4 yıl sonraki hâlini

Doğru cevap: C — Yıldızdan çıkan ışık gözlemciye 4 yılda ulaştığı için bugün görülen görüntü 4 yıl öncesine aittir.

1. Işık yılı, ışığın bir yılda aldığı yoldur.
2. Yıldız 4 ışık yılı uzaklıktadır.
3. Demek ki ışığın bize ulaşması 4 yıl sürmüştür.
4. Bu gece görülen görüntü 4 yıl önce yola çıkmıştır.

4. Grafikte dört gezegenin ölçülen en yüksek yüzey sıcaklıkları verilmiştir. Venüs, Merkür'den daha uzakta olduğu hâlde ondan daha sıcak ölçülmüştür. Bu durumun en akla yatkın açıklaması nedir?

• A) Venüs'ün yoğun atmosferinin ısıyı hapsetmesi
• B) Venüs'ün kendi ışığını üreten bir yıldız olması
• C) Merkür'ün Güneş'ten çok daha uzak olması
• D) Venüs'ün uydusunun ısı yayması

Doğru cevap: A — Venüs'ün çok yoğun atmosferi Güneş'ten gelen ısıyı tutup dışarı bırakmadığı için yüzey sıcaklığı Merkür'ünkinden yüksektir.

1. Grafikte Venüs 470 °C, Merkür 430 °C ölçülmüştür.
2. Yalnızca uzaklığa bakılsaydı Merkür daha sıcak olurdu.
3. Merkür'ün kayda değer bir atmosferi yoktur, ısı hızla kaçar.
4. Venüs'ün yoğun atmosferi ısıyı hapsettiği için daha sıcaktır.

5. Bir öğrenci büyütme oranının gözlenen ayrıntıya etkisini araştırmak için tabloda verilen iki gözlemi yapmıştır. Bu tasarımın geçerli bir deney sayılmasının nedeni nedir?

• A) İki gözlemde de bütün koşulların değiştirilmiş olması
• B) Yalnızca büyütmenin değiştirilip diğer koşulların sabit tutulması
• C) Gözlemlerin farklı gecelerde ve farklı yerlerde yapılması
• D) Sonucun gözlem öncesinde bilinmesi

Doğru cevap: B — Kontrollü deneyde tek değişken değiştirilir; burada yalnızca büyütme değişmiş, yer ve hava sabit tutulmuştur.

1. Tablodaki üç değişkeni karşılaştıralım.
2. Gözlem yeri: aynı tepe. Hava durumu: açık. İkisi de K ve L gözleminde aynı.
3. Büyütme ise 50 kattan 150 kata çıkarılmış. Yani araştırılan değişken yalnız bu.
4. Denetleyelim: sonuçta ayrıntı artarsa bunu başka nedene bağlayamayız ✓ — öteki koşullar sabit olduğu için deney geçerlidir.

6. Şekildeki K ve L yıldızları büyüklük ve sıcaklık bakımından birbirinin aynıdır, ancak gözlemciye uzaklıkları farklıdır. Gözlemcinin gökyüzünde bu iki yıldızı nasıl göreceği beklenir?

• A) İkisi de eşit parlaklıkta görünür.
• B) L, K'den daha parlak görünür.
• C) K, L'den daha parlak görünür.
• D) L görünür, K hiç görünmez.

Doğru cevap: C — Aynı yıldızdan gelen ışık uzaklık arttıkça daha geniş bir alana yayılır; daha yakın olan K daha parlak görünür.

1. İki yıldızın ürettiği ışık miktarı eşittir.
2. K 4 ışık yılı, L 40 ışık yılı uzaklıktadır.
3. Işık uzaklaştıkça birim alana düşen miktarı azalır.
4. Bu yüzden yakın olan K daha parlak görünür.

7. Yıldızların rengi yüzey sıcaklıklarına bağlıdır: kırmızıdan mavi-beyaza doğru gidildikçe yüzey sıcaklığı artar. Tablodaki üç yıldızın yüzey sıcaklıkları küçükten büyüğe nasıl sıralanır?

• A) M, L, K
• B) L, K, M
• C) M, K, L
• D) K, L, M

Doğru cevap: D — Kurala göre kırmızı en soğuk, mavi-beyaz en sıcak; sıralama K, L, M olur.

1. Verilen kural şu: kırmızıdan mavi-beyaza gidildikçe yüzey sıcaklığı ARTAR.
2. Renk sırası kırmızı → sarı → mavi-beyaz biçimindedir; yani sıcaklık da bu sırayla artar.
3. Tablodan renkleri yerleştirelim: K kırmızı (en soğuk), L sarı (orta), M mavi-beyaz (en sıcak).
4. Denetleyelim: soru KÜÇÜKTEN büyüğe istiyor ✓ — en soğuk olan başa gelir: K, L, M.

8. Tabloda kütlesi 60 kg olan bir astronotun üç farklı gök cismindeki ağırlığı verilmiştir. Bu ölçümlere göre kütle ve ağırlık hakkında hangi yargı doğrudur?

• A) Astronotun kütlesi her yerde 60 kg kalır, ağırlığı ise gök cismine göre değişir.
• B) Astronotun hem kütlesi hem ağırlığı her gök cisminde değişir.
• C) Ağırlık her yerde aynıdır, değişen kütledir.
• D) Ay'da astronotun kütlesi sıfır olur.

Doğru cevap: A — Kütle madde miktarıdır ve değişmez; ağırlık ise çekim kuvvetine bağlı olduğu için gök cismine göre değişir.

1. Tabloda kütle her satırda 60 kg olarak verilmiştir.
2. Ağırlık değerleri 600 N, 100 N ve 228 N'dir.
3. Değişen tek büyüklük ağırlıktır.
4. Çünkü ağırlık, gök cisminin çekim kuvvetine bağlıdır.

9. Şekilde fırlatılan bir roketin geriye püskürttüğü sıcak gazlar ve üzerine etki eden itme kuvveti gösterilmiştir. Roketin yükselebilmesi için itme kuvvetinin hangi koşulu sağlaması gerekir?

• A) Sıfır olması
• B) Roketin ağırlığından büyük olması
• C) Roketin ağırlığına eşit olması
• D) Ağırlıkla aynı yönde olması

Doğru cevap: B — Roketin yükselmesi için yukarı yönlü itme kuvvetinin, aşağı yönlü ağırlığından BÜYÜK olması gerekir.

1. Şekilde iki kuvvet var: itme kuvveti yukarı, ağırlık aşağı. Zıt yönlü oldukları için birbirini götürürler.
2. İtme, ağırlığa EŞİT olursa net kuvvet sıfır olur; roket havalanmaz, olduğu yerde kalır.
3. İtme ağırlıktan KÜÇÜK olursa net kuvvet aşağı doğrudur; roket yerden kalkamaz.
4. Denetleyelim: yukarı hızlanma için net kuvvetin yukarı olması gerekir ✓ — bu da itme > ağırlık demektir.

10. Uluslararası Uzay İstasyonu'nda çalışan araştırmacılar bitki tohumlarını hem istasyonda hem de yeryüzündeki laboratuvarda aynı ışık ve sıcaklıkta çimlendirmiştir. Bu çalışmanın amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tohumların rengini değiştirmek
• B) Işığın tohuma etkisini ölçmek
• C) Yer çekiminin çok az olduğu ortamın bitki gelişimine etkisini belirlemek
• D) Uzay istasyonunun yörüngesini yükseltmek

Doğru cevap: C — Işık ve sıcaklık sabit tutulup yalnızca yer çekimi koşulu değiştiğinden, ölçülen fark yer çekiminin etkisini gösterir.

1. İki ortamda ışık ve sıcaklık aynı tutulmuştur.
2. Farklı olan tek koşul yer çekiminin etkisidir.
3. Kontrollü deneyde sonuç, değişen tek etkene bağlanır.
4. Bu nedenle çalışma yer çekiminin bitki gelişimine etkisini araştırır.

11. Grafikte Dünya çevresindeki yörüngelerde izlenebilen büyük uzay atıklarının yıllara göre sayısı verilmiştir. Bu eğilim sürerse gelecekte hangi önlem daha da önem kazanır?

• A) Yörüngeye daha çok atık bırakmak
• B) Uydu üretimini artırıp atıkları yok saymak
• C) Teleskop sayısını azaltmak
• D) Görevi biten uyduların yörüngeden temizlenmesi

Doğru cevap: D — Atık sayısı 1200’den 8900’e çıkmış; eğilim sürerse görevi biten uyduların yörüngeden temizlenmesi zorunlu hâle gelir.

1. Grafikteki değerleri okuyalım: 1990’da 1200, 2020’de 8900 izlenebilen büyük atık.
2. Artış yalnız sürekli değil, hızlanıyor da. Yani sorun kendiliğinden azalmıyor.
3. Atık arttıkça çarpışma riski artar; her çarpışma da yeni parçalar üreterek sorunu büyütür.
4. Denetleyelim: zincirin kırılabileceği tek nokta atığın kaynağı ✓ — görevi biten uydular yörüngeden çıkarılmalı.

12. Bir öğrenci Güneş sisteminin ölçekli modelini yaparken her 1 cm'yi 10 milyon km olarak almıştır. Güneş'e 150 milyon km uzaklıktaki Dünya, bu modelde Güneş'ten kaç cm uzağa yerleştirilmelidir?

• A) 1,5 cm
• B) 15 cm
• C) 150 cm
• D) 1500 cm

Doğru cevap: B — 150 ÷ 10 = 15 olduğundan Dünya modelde Güneş'ten 15 cm uzağa konur.

1. Modelde 1 cm gerçekte 10 milyon km'ye karşılık gelir.
2. Dünya'nın gerçek uzaklığı 150 milyon km'dir.
3. Kaç tane 10 milyon km olduğu bulunur: 150 ÷ 10 = 15.
4. Demek ki Dünya modelde 15 cm uzağa yerleştirilir.

13. Bir öğrenci üç gece üst üste gökyüzünün aynı bölgesini çizmiştir. Küçük noktalar her gece aynı yerde kalırken taralı cisim yıldızlara göre yer değiştirmiştir. Taralı cisim büyük olasılıkla nedir?

• A) Bir gezegen
• B) Uzak bir yıldız
• C) Bir galaksi
• D) Bir takımyıldız

Doğru cevap: A — Yıldızlara göre her gece yer değiştiren cisim bir gezegendir; gezegenler Güneş çevresinde dolanır.

1. Üç çizimi karşılaştıralım: küçük noktalar üç gecede de aynı yerde duruyor.
2. Bu noktalar çok uzaktaki yıldızlar; uzaklıkları o kadar büyük ki konumları birkaç gecede değişmiş görünmez.
3. Taralı cisim ise her gece kaymış. Yakın bir cisim olmalı ve kendi yörüngesinde hareket ediyor olmalı.
4. Denetleyelim: Güneş çevresinde dolanan, bize yakın ve çıplak gözle görülebilen cisimler gezegenlerdir ✓ — adı "gezen" olması da bundan.

14. Şekilde Büyük Ayı takımyıldızının son iki yıldızının birleştirilip uzatılmasıyla Kutup Yıldızı'nın bulunuşu gösterilmiştir. Yüzyıllardır denizcilerin bu yöntemi kullanmasının nedeni nedir?

• A) Kutup Yıldızı'nın gökyüzünün en parlak yıldızı olması
• B) Kutup Yıldızı'nın her gece farklı bir yönde doğması
• C) Kutup Yıldızı'nın gece boyunca yaklaşık aynı yerde durup kuzey yönünü göstermesi
• D) Büyük Ayı'nın gökyüzünde hiç görünmemesi

Doğru cevap: C — Kutup Yıldızı gökyüzünde neredeyse yer değiştirmez ve kuzey yönünü işaret ettiği için yön bulmada kullanılır.

1. Şekilde Büyük Ayı'nın iki yıldızı uzatılarak bir doğrultu elde edilmiştir.
2. Bu doğrultu Kutup Yıldızı'na ulaşır.
3. Kutup Yıldızı gece boyunca yaklaşık aynı noktada kalır.
4. Bulunduğu yön kuzeyi gösterdiği için yön bulmada kullanılır.

15. Şekilde K teleskobu yeryüzüne, L teleskobu ise atmosferin üstündeki bir yörüngeye yerleştirilmiştir. Işının izlediği yollara bakıldığında L teleskobunun daha net görüntü vermesi neyle açıklanır?

• A) Işığın atmosferden geçerken kırılıp titreşmesi ve görüntüyü bulanıklaştırması
• B) L teleskobunun aynasının daha küçük olması
• C) Uzayda ışığın hiç yol alamaması
• D) Yeryüzünde gök cisimlerinin daha uzak olması

Doğru cevap: A — Atmosferdeki hava katmanları ışığı sürekli kırdığı için yerdeki görüntü titreşir; atmosferin üstündeki teleskopta bu bozulma olmaz.

1. Şekilde K'ye gelen ışın atmosferde kıvrılarak çizilmiştir.
2. L'ye gelen ışın ise düz bir doğru boyunca ilerler.
3. Kıvrılma, hareket hâlindeki hava katmanlarının ışığı kırmasından kaynaklanır.
4. Bu bozulma olmadığı için L'nin görüntüsü daha nettir.