Vücudumuzdaki Sistemler

1. Şemada sindirim sistemi organları numaralandırılmıştır. Besinlerin kimyasal sindiriminin tamamlandığı ve yapı taşlarının kana emildiği organ kaç numaralıdır?

• A) IV
• B) III
• C) II
• D) V

Doğru cevap: A — Kimyasal sindirimin tamamlandığı ve emilimin gerçekleştiği organ ince bağırsaktır; şemada IV numarayla gösterilmiştir.

1. I ağız, II yemek borusu, III mide olarak sıralanır.
2. IV ince bağırsak, V kalın bağırsaktır.
3. Yemek borusunda sindirim olmaz, midede sindirim sürer ama tamamlanmaz.
4. Sindirimin bittiği ve emilimin yapıldığı organ IV numaralı ince bağırsaktır.

2. Kartlarda sindirim sırasında gerçekleşen dört olay verilmiştir. Bu olaylardan hangisi besinin yapısını değiştiren kimyasal sindirime örnektir?

• A) Dişlerle çiğneme
• B) Enzimle parçalanma
• C) Midede çalkalanma
• D) Safra ile yağın ufalanması

Doğru cevap: B — Kimyasal sindirimde besinin yapısı enzimlerle değişir; kartlardan yalnız enzimle parçalanma bu tanıma uyar.

1. İki sindirim türünü ayıralım: fiziksel sindirimde besin yalnızca küçük parçalara ayrılır, kimyasal sindirimde ise besinin yapısı bozulup yapı taşlarına dönüşür.
2. Kartları tarayalım: dişlerle çiğneme besini küçültür, midede çalkalanma da parçaları ufaltır. İkisinde de ekmek yine ekmektir.
3. Safra yağı küçük damlacıklara ayırır ama yağı başka bir maddeye çevirmez, bu yüzden o da fizikseldir. Enzimler ise nişastayı şekere, proteini amino asitlere dönüştürür.
4. Denetleyelim: yapı değişikliği yalnız enzimli olayda var ✓ — kimyasal sindirime örnek enzimle parçalanmadır.

3. Tabloda sindirimde görevli yapılar ve salgıları verilmiştir. Proteinlerin kimyasal sindiriminin başladığı, asidik ortamı olan organ tabloya göre hangisidir?

• A) Ağız
• B) Pankreas
• C) Mide
• D) Karaciğer

Doğru cevap: C — Proteinlerin kimyasal sindirimi, asidik ortamı olan midede mide öz suyundaki enzimlerle başlar.

1. Tabloda yapılar ve salgıları eşleştirilmiş. Sorunun iki ölçütü var: protein sindirimini başlatmak ve ortamın asidik olması.
2. Ağızdaki tükürük karbonhidrat sindirimini başlatır, proteine etki etmez. Karaciğerin salgısı safra ise hiç sindirim enzimi içermez.
3. Pankreas öz suyu enzim bakımından zengindir ama mideye değil ince bağırsağa dökülür ve oranın ortamını bazikleştirir.
4. Denetleyelim: mide öz suyu hidroklorik asit içerir ✓ — hem asidik ortam hem protein enzimi ölçütünü karşılayan tek organ midedir.

4. Şekilde ince bağırsağın iç yüzeyindeki parmaksı çıkıntılar ve içlerine giren kan damarları gösterilmiştir. Bu yapıların vücuda sağladığı yarar nedir?

• A) Besinleri çiğneyerek küçültmek
• B) Kanı süzüp idrar oluşturmak
• C) Vücut için oksijen üretmek
• D) Emilim yüzeyini genişleterek besinlerin kana geçişini artırmak

Doğru cevap: D — Parmaksı çıkıntılar ince bağırsağın emilim yüzeyini genişleterek besinlerin kana geçişini artırır.

1. Şekilde bağırsağın iç yüzeyi düz değil, sık parmaksı çıkıntılarla kaplı çizilmiş ve her çıkıntının içine bir kan damarı giriyor.
2. Aynı uzunluktaki bir boruda yüzey girintili çıkıntılı olursa temas alanı kat kat büyür; havlunun ilmekleri suyu bu yüzden düz bezden daha çok çeker.
3. Emilim, sindirilmiş besinin bağırsak yüzeyinden kan damarına geçmesidir. Yüzey büyüdükçe aynı sürede daha çok besin geçer.
4. Denetleyelim: çıkıntıların içine kan damarı girmesi ✓ — emilen besinin doğrudan kana verildiğini gösteriyor.

5. Şemada kalbin dört odacığı ve kas duvarı kalın çizilen bölümü gösterilmiştir. Kanı bütün vücuda pompaladığı için kas duvarı en kalın olan odacık hangisidir?

• A) Sol karıncık
• B) Sağ kulakçık
• C) Sağ karıncık
• D) Sol kulakçık

Doğru cevap: A — Sol karıncık kanı tüm vücuda pompalar; bu yüzden kas duvarı en kalın odacıktır.

1. Şemada kalın çizgi sağ alttaki değil, sağdaki alt odacığın duvarındadır.
2. Bu odacık şemada sol karıncık olarak etiketlenmiştir.
3. Sol karıncık kanı tüm vücuda göndermek zorundadır.
4. Uzağa pompalamak daha çok kas gerektirdiği için duvarı kalındır.

6. Tabloda üç damar türünün çeper yapısı karşılaştırılmıştır. Madde alışverişinin yalnızca kılcal damarlarda gerçekleşebilmesi tabloya göre neyle açıklanır?

• A) Çeperinin en kalın olması
• B) Çeperinin tek sıra hücreden oluşacak kadar ince olması
• C) İçinde kapakçık taşıması
• D) Kanı kalpten uzaklaştırması

Doğru cevap: B — Madde alışverişi kılcal damarlarda gerçekleşir, çünkü çeperleri tek sıra hücreden oluşacak kadar incedir.

1. Tabloyu okuyalım: atardamarın çeperi kalın ve esnek, toplardamarınki ince ve kapakçıklı, kılcal damarınki ise tek sıra hücre.
2. Madde alışverişi için oksijenin, besinin ve atıkların damar çeperinden geçebilmesi gerekir; kalın bir çeper bu geçişe izin vermez.
3. Kılcal damarın çeperi yalnızca tek sıra hücre kalınlığındadır. Bu incelik maddelerin kan ile doku arasında geçmesini olanaklı kılar.
4. Denetleyelim: alışveriş kalın çeperli atardamar ve toplardamarda görülmüyor ✓ — belirleyici olan çeperin inceliğidir.

7. Bir öğrenci aynı gün içinde üç farklı durumda nabzını ölçüp tabloya yazmıştır. Koşu sırasında nabzın belirgin biçimde artmasının nedeni nedir?

• A) Kalbin küçülmesi
• B) Kandaki alyuvarların yok olması
• C) Kasların artan oksijen ve besin gereksiniminin karşılanması
• D) Akciğerlerin çalışmayı bırakması

Doğru cevap: C — Koşarken kaslar daha çok oksijen ve besin ister; kalp bunu karşılamak için daha hızlı atar.

1. Nabız dinlenmede 72, koşuda 140 atım/dk ölçülmüştür.
2. Koşarken kaslar daha çok çalışır.
3. Çalışan kasın oksijen ve besin gereksinimi artar.
4. Kalp daha hızlı atarak kan akışını ve dolayısıyla taşımayı artırır.

8. Şekilde nefes alma sırasında diyaframın aldığı konum ile bir önceki konumu birlikte çizilmiştir. Nefes alırken diyafram ve göğüs boşluğunda ne olur?

• A) Diyafram yukarı kubbeleşir, göğüs boşluğu daralır.
• B) Diyafram hiç hareket etmez.
• C) Kaburgalar aşağı iner, akciğerler küçülür.
• D) Diyafram aşağı doğru düzleşir, göğüs boşluğu genişler.

Doğru cevap: D — Nefes alırken diyafram kasılıp aşağı doğru düzleşir ve göğüs boşluğu genişler.

1. Şekilde iki konum var: kesikli çizgi nefes almadan önceki kubbeli durumu, düz çizgi ise nefes alırken aldığı durumu gösteriyor.
2. Çizimde diyafram aşağı inmiş ve kubbeliliği kaybolmuş; bu, diyafram kasının kasıldığı anlamına gelir.
3. Diyafram aşağı inince göğüs boşluğunun hacmi büyür, içerideki hava basıncı düşer ve dışarıdaki hava akciğerlere dolar.
4. Denetleyelim: nefes verirken diyafram gevşeyip yeniden yukarı kubbeleşir ✓ — boşluk daralınca hava dışarı çıkar.

9. Şekilde akciğerdeki alveoller, çevrelerini saran kılcal damar ve okların gösterdiği gaz geçişleri verilmiştir. Alveol ile kılcal damar arasında gerçekleşen olay hangisidir?

• A) Alveoldeki oksijen kana geçer, kandaki karbondioksit alveole verilir.
• B) Sindirilen besinler kana emilir.
• C) Kan süzülerek idrar oluşturulur.
• D) Proteinlerin kimyasal sindirimi başlar.

Doğru cevap: A — Alveol ile kılcal damar arasında gaz değişimi olur: oksijen kana geçer, karbondioksit alveole verilir.

1. Şekilde iki ok var: alveolden kılcal damara doğru oksijen, kılcal damardan alveole doğru karbondioksit.
2. Soluk alınan hava alveollere kadar gelir; alveoldeki oksijen çok ince çeperlerden geçerek kana karışır.
3. Aynı anda hücrelerde üretilip kanla getirilen karbondioksit ters yönde alveole geçer ve soluk verirken dışarı atılır.
4. Denetleyelim: iki ok zıt yönlü ✓ — aynı yerde ve aynı anda karşılıklı iki geçiş olması bu olayın adını gaz değişimi yapıyor.

10. Şemada boşaltım sistemindeki yapılar idrarın izlediği yola göre sıralanmıştır. Kanın süzülerek idrarın oluşturulduğu yapı bu sıralamada hangisidir?

• A) Üreter
• B) Böbrek
• C) İdrar kesesi
• D) Üretra

Doğru cevap: B — Kanı süzerek idrarı oluşturan organ böbrektir; şemadaki öteki yapılar idrarı yalnız taşır ya da depolar.

1. Şemadaki sıra idrarın izlediği yolu veriyor: böbrek, üreter, idrar kesesi, üretra.
2. Sıranın başındaki yapı idrarın oluştuğu yerdir. Böbrek kanı süzer, gerekli maddeleri geri alır, üre ile fazla suyu idrar olarak ayırır.
3. Üreter idrarı keseye taşıyan borudur, idrar kesesi idrarı geçici olarak depolar, üretra ise dışarı atar. Hiçbiri süzme yapmaz.
4. Denetleyelim: sıradaki sonraki yapılar hazır idrarı taşıyor ✓ — taşınabilmesi için idrarın önce böbrekte oluşmuş olması gerekiyor.

11. Şekilde deri kesitindeki ter bezi ve yüzeye ulaşan ter damlası gösterilmiştir. Terlemenin boşaltım bakımından vücuda sağladığı katkı nedir?

• A) Vücuda oksijen taşınmasını sağlar.
• B) Besinlerin kana emilmesini sağlar.
• C) Fazla su, tuz ve az miktarda ürenin vücut dışına atılmasını sağlar.
• D) Kanın pıhtılaşmasını engeller.

Doğru cevap: C — Ter bezleri fazla suyu, tuzu ve az miktarda üreyi deri yüzeyinden attığı için terleme boşaltıma yardımcı olur.

1. Şekilde ter bezi alt deride yumak biçiminde duruyor ve kanalıyla deri yüzeyine açılıyor.
2. Ter bezi çevresindeki kılcal damarlardan su, tuz ve az miktarda üre alır; oluşan ter kanaldan yüzeye çıkar.
3. Atılan bu maddeler vücut için fazlalık ya da atıktır. Deri böylece böbreğe yardımcı bir boşaltım organı gibi çalışır.
4. Denetleyelim: terin tuzlu tadı ✓ — dışarı atılanlar arasında tuzun bulunduğunu doğruluyor.

12. Şemada soluk alınan havadaki oksijenin hücrelere kadar izlediği yol verilmiştir. Bu yol vücuttaki sistemler hakkında neyi gösterir?

• A) Sistemler birbirinden tümüyle bağımsız çalışır.
• B) Oksijen akciğere uğramadan doğrudan hücreye gider.
• C) Oksijen taşınmasında yalnızca sindirim sistemi görev alır.
• D) Solunum ve dolaşım sistemleri birlikte çalışarak oksijeni hücrelere ulaştırır.

Doğru cevap: D — Şema, oksijenin solunum sistemiyle alınıp dolaşım sistemiyle hücrelere taşındığını, yani sistemlerin birlikte çalıştığını gösterir.

1. Şemadaki durakları adlandıralım: burun ve akciğer solunum sisteminin yapıları, kan ise dolaşım sisteminin taşıyıcı sıvısıdır.
2. Oksijen burundan girer, akciğerdeki alveollere ulaşır ve buradan kana geçer. Bu bölüm solunum sisteminin işidir.
3. Kana geçen oksijeni alyuvarlar bağlar ve kalbin pompalamasıyla hücrelere kadar taşır. Bu bölüm de dolaşım sisteminin işidir.
4. Denetleyelim: yol tek bir sistemle tamamlanamıyor ✓ — oksijen hücreye ancak iki sistemin iş birliğiyle ulaşıyor.

13. Sıcak bir tencereye dokunan kişinin elini düşünmeden hızla geri çekmesi şekildeki yolla açıklanmaktadır. Bu ani tepkiyi yöneten yapı hangisidir?

• A) Omurilik
• B) Mide
• C) Böbrek
• D) Akciğer

Doğru cevap: A — Beyne uğramadan verilen ani ve istemsiz tepki reflekstir; bu tepkiyi omurilik yönetir.

1. Şekildeki yolu izleyelim: uyarı elden omuriliğe gidiyor, emir aynı yoldan hızla geri dönüyor ve el çekiliyor.
2. Şekilde "tepki beyne uğramadan verilir" notu var. Yol kısaldığı için tepki çok daha hızlı oluşur.
3. Bu tür ani ve istemsiz tepkilere refleks denir ve merkezleri omuriliktir. Dizin altına vurulduğunda bacağın sıçraması da aynı yolla gerçekleşir.
4. Denetleyelim: elimizi çektikten sonra acıyı fark ediyoruz ✓ — bilgi beyne tepkiden sonra ulaştığına göre tepkiyi beyin yönetmemiştir.

14. Grafikte aynı yaş grubundaki kişilerin sigara kullanımına göre ölçülen akciğer kapasiteleri verilmiştir. Bu ölçümlerden çıkarılacak sonuç hangisidir?

• A) Sigara akciğer kapasitesini artırmaktadır.
• B) Sigara kullanımı arttıkça akciğer kapasitesi azalmaktadır.
• C) Akciğer kapasitesi sigaradan etkilenmemektedir.
• D) En yüksek kapasite az içenlerdedir.

Doğru cevap: B — Akciğer kapasitesi hiç içmeyende %100, az içende %84, çok içende %62 ölçülmüştür; sigara kullanımı arttıkça kapasite azalmaktadır.

1. Grafikteki üç değeri sıralayalım: hiç içmeyen %100, az içen %84, çok içen %62.
2. Düşüş miktarlarını hesaplayalım: 100 − 84 = 16 puan, 84 − 62 = 22 puan. İki basamakta da azalma var ve kullanım arttıkça azalma büyüyor.
3. Öyleyse ölçümlerin verdiği sonuç şudur: sigara kullanımı arttıkça akciğer kapasitesi azalır.
4. Denetleyelim: en yüksek değer hiç içmeyende ✓ — "en yüksek kapasite az içenlerdedir" diyen seçenek grafikle uyuşmuyor.

15. Tabloda bir kişinin üç ayrı gün içtiği su ile o gün attığı idrar miktarı verilmiştir. Bu ölçümler boşaltım sistemi hakkında neyi gösterir?

• A) Su tüketimi idrar miktarını etkilemez.
• B) İçilen su arttıkça atılan idrar azalır.
• C) Alınan su arttıkça atılan idrar da artar, böylece vücuttaki su dengesi korunur.
• D) İdrarın tamamı sindirilen besinlerden oluşur.

Doğru cevap: C — Tabloda su tüketimi arttıkça idrar miktarı da artmaktadır; böbrekler fazla suyu atarak su dengesini korur.

1. 1 L su içildiğinde 0,7 L idrar atılmıştır.
2. 2 L içildiğinde 1,4 L, 3 L içildiğinde 2,1 L atılmıştır.
3. İki büyüklük birlikte artmaktadır.
4. Böbrekler fazla suyu atarak vücudun su dengesini korur.