Vücudumuzdaki Sistemler

1. İyot çözeltisi nişasta ile karşılaştığında mavi-siyah renk verir. Tabloda 37 °C'de 20 dakika bekletilen iki tüpe iyot damlatıldıktan sonraki sonuçlar verilmiştir. Bu deneyin ulaştığı sonuç nedir?

• A) Tükürük nişasta miktarını artırmıştır.
• B) Tükürükteki enzim nişastayı parçalamış, tüpte nişasta kalmamıştır.
• C) İyot yalnızca su ile tepkime vermektedir.
• D) Nişasta yalnızca midede sindirilebilir.

Doğru cevap: B — II. tüpte iyot renk vermediğine göre nişasta kalmamıştır; tükürükteki enzim nişastayı parçalamıştır.

1. Deneyin ölçütünü yazalım: iyot, ortamda nişasta varsa mavi-siyah renk verir; renk oluşmuyorsa nişasta yok demektir.
2. I. tüpte nişasta ile su var ve iyot mavi-siyah renk vermiş: nişasta olduğu gibi durmaktadır. Bu tüp karşılaştırma grubudur.
3. II. tüpte nişasta ile tükürük var ve 37 °C’de 20 dakika sonunda renk değişmemiş. Öyleyse bu tüpte nişasta kalmamıştır.
4. Denetleyelim: iki tüp arasındaki tek fark tükürük ✓ — tek değişken buysa nişastayı parçalayan da tükürükteki enzimdir.

2. Grafikte bir sindirim enziminin farklı sıcaklıklarda parçaladığı madde miktarı verilmiştir. Bu grafiğe bakan bir öğrenci enzimin çalışması hakkında hangi çıkarımı yapabilir?

• A) Sıcaklık arttıkça enzimin etkinliği sürekli artar.
• B) Enzim yalnızca düşük sıcaklıkta çalışır.
• C) Enzim en yüksek etkinliği vücut sıcaklığına yakın değerde gösterir, çok yüksek sıcaklıkta etkinliği düşer.
• D) Sıcaklık enzimin çalışmasını hiç etkilemez.

Doğru cevap: C — Etkinlik 37 °C'ye kadar artıp orada en yüksek değere ulaşmakta, daha yüksek sıcaklıklarda hızla düşmektedir.

1. 10 °C'de 2 birim, 20 °C'de 6 birim ölçülmüştür.
2. 37 °C'de değer 10 birim ile en yüksektir.
3. 50 °C'de 4, 60 °C'de 1 birime düşmüştür.
4. Demek ki enzim vücut sıcaklığında en verimli, yüksek sıcaklıkta ise etkisizdir.

3. Bir öğrenci koşudan sonra nabzını belirli aralıklarla ölçüp grafiğe aktarmıştır. Grafikteki değişim vücut hakkında neyi gösterir?

• A) Egzersizle yükselen nabız, dinlenmeyle birlikte kademeli olarak eski değerine yaklaşır.
• B) Nabız koşudan sonra sürekli yükselmeye devam eder.
• C) Nabız yalnızca dinlenirken ölçülebilir.
• D) Egzersiz nabzı hiç etkilemez.

Doğru cevap: A — Nabız koşu sonunda 132'ye çıkmış, dinlenme süresince 118, 96 ve 78'e inerek başlangıç değerine yaklaşmıştır.

1. Dinlenme nabzı 72 atım/dk ölçülmüştür.
2. Koşu sonunda 132 atım/dk ile en yüksek değere çıkmıştır.
3. Sonraki ölçümlerde 118, 96 ve 78 değerleri okunur.
4. Değerler düzenli olarak azalıp dinlenme nabzına yaklaşmaktadır.

4. Şemada kalp, akciğer ve vücut arasındaki kan akışı oklarla gösterilmiştir. Şemadaki küçük dolaşım hangi yolu izler?

• A) Kalpten çıkan kanın vücuda gidip kalbe dönmesi
• B) Kanın yalnızca kalp içinde dolaşması
• C) Kanın böbreklerden geçip idrar kesesine gitmesi
• D) Kalpten çıkan kanın akciğere gidip yeniden kalbe dönmesi

Doğru cevap: D — Küçük dolaşım, kanın kalpten akciğere gidip gaz değişiminden sonra yeniden kalbe dönmesidir.

1. Şemada iki ok çifti var: biri kalp ile akciğer, öteki kalp ile vücut arasında.
2. Kalp ile vücut arasındaki yol büyük dolaşımdır; kan bu yolda besin ve oksijeni bütün dokulara götürür.
3. Kalp ile akciğer arasındaki yol ise küçük dolaşımdır. Kan kalpten akciğere gider, orada karbondioksitini bırakıp oksijen alır ve kalbe döner.
4. Denetleyelim: yolun kısalığı adını açıklıyor ✓ — kan bütün vücudu değil yalnız akciğeri dolaşıp geri dönüyor.

5. Tabloda dolaşım sisteminin farklı noktalarından alınan kan örneklerinin oksijen oranları karşılaştırılmıştır. Vücuttan kalbe dönen kanın oksijen oranının düşük olması neyle açıklanır?

• A) Kanın akciğerde oksijen bırakmasıyla
• B) Oksijenin dokulardaki hücreler tarafından kullanılmasıyla
• C) Kalbin oksijen üretmeyi durdurmasıyla
• D) Kandaki suyun azalmasıyla

Doğru cevap: B — Kan dokulardan geçerken oksijeni hücrelere bıraktığı için kalbe dönen kanın oksijen oranı düşüktür.

1. Tablodaki üç ölçümü sırayla izleyelim: akciğerden kalbe gelen kan yüksek, kalpten vücuda giden kan yüksek, vücuttan kalbe dönen kan düşük oksijenli.
2. İlk iki satırda oran değişmemiş; demek ki kalp kanın oksijenini değiştirmiyor, yalnızca pompalıyor.
3. Düşüş, kan vücuda gidip döndükten sonra ortaya çıkıyor. Aradaki olay şudur: doku kılcallarında oksijen kandan hücrelere geçer ve orada enerji üretiminde kullanılır.
4. Denetleyelim: oksijeni azalan kan akciğere gidince oranı yeniden yükseliyor ✓ — tablonun ilk satırı döngünün kapandığını gösteriyor.

6. Tabloda soluk alınan ve verilen havadaki gaz oranları karşılaştırılmıştır. Bu değerler vücutta gerçekleşen olay hakkında neyi kanıtlar?

• A) Vücut karbondioksit tüketip oksijen üretmektedir.
• B) Alınan ve verilen hava tümüyle aynıdır.
• C) Vücut oksijenin bir bölümünü kullanmakta ve karbondioksit açığa çıkarmaktadır.
• D) Solunumda yalnızca su buharı değişmektedir.

Doğru cevap: C — Oksijen oranı %21'den %16'ya düşerken karbondioksit %0,04'ten %4'e yükselmiştir; oksijen kullanılıp karbondioksit üretilmiştir.

1. Alınan havada oksijen %21'dir.
2. Verilen havada oksijen %16'ya düşmüştür, bir bölümü kullanılmıştır.
3. Karbondioksit ise %0,04'ten %4'e yükselmiştir.
4. Demek ki hücrelerde oksijen harcanıp karbondioksit üretilmektedir.

7. Kireç suyu karbondioksit ile karşılaştığında bulanıklaşır. Şekildeki K kabına pompayla oda havası, L kabına ise bir öğrencinin verdiği soluk üflenmiş ve yalnızca L bulanıklaşmıştır. Bu gözlem neyi gösterir?

• A) Soluk verilen havada oda havasından daha çok karbondioksit bulunmaktadır.
• B) Oda havasında hiç oksijen yoktur.
• C) Kireç suyu yalnızca sıcak havayla tepkime verir.
• D) Soluk verilen hava tümüyle karbondioksitten oluşur.

Doğru cevap: A — Yalnızca soluk verilen havanın üflendiği kap bulanıklaştığına göre bu havadaki karbondioksit oranı daha yüksektir.

1. İki kapta da aynı kireç suyu bulunmaktadır.
2. K kabına oda havası üflenmiş, bulanıklık oluşmamıştır.
3. L kabına soluk verilen hava üflenmiş ve bulanıklık oluşmuştur.
4. Bulanıklık karbondioksitin göstergesi olduğundan soluk verilen havada karbondioksit daha çoktur.

8. Tabloda sağlıklı bir kişinin kanında ve idrarında bulunan maddeler karşılaştırılmıştır. Bu veriler böbreklerin çalışması hakkında hangi sonucu verir?

• A) Böbrekler kandaki bütün maddeleri idrara aktarır.
• B) Böbrekler yalnızca su geçirir.
• C) İdrarda protein bulunması sağlıklı bir durumdur.
• D) Böbrekler vücuda gerekli maddeleri kanda tutup zararlı atık olan üreyi dışarı atar.

Doğru cevap: D — Protein ve glikoz kanda kalırken üre idrara geçmiştir; böbrek seçici süzme yapar.

1. Protein ve glikoz kanda vardır, idrarda yoktur.
2. Bu maddeler vücut için gereklidir ve geri emilir.
3. Üre ise hem kanda hem idrarda bulunmaktadır.
4. Üre zararlı bir atık olduğu için böbrek onu dışarı atmaktadır.

9. Aynı miktarda su içen bir kişinin serin ve sıcak günlerde ölçülen terleme ile idrar miktarı tabloda verilmiştir. Sıcak günde idrar miktarının azalması nasıl açıklanır?

• A) Böbreklerin sıcakta çalışmayı bırakmasıyla
• B) Vücudun terle çok su kaybetmesi ve kalan suyu korumak için daha az idrar üretmesiyle
• C) Sıcakta üre üretiminin durmasıyla
• D) Terin idrarla aynı madde olmasıyla

Doğru cevap: B — Sıcak günde terle çok su kaybedildiği için vücut kalan suyu korur ve idrarla attığı su miktarını azaltır.

1. Tabloda değişmeyeni belirleyelim: kişi iki günde de aynı miktarda su içiyor. Öyleyse fark alınan suda değil, atılan suda.
2. Sıcak günde terleme çok. Terin büyük bölümü sudur, yani bu yolla epey su kaybediliyor.
3. Vücuttaki su dengesinin korunması gerekir. Böbrekler idrarı daha derişik hâle getirip daha az su atar; bu yüzden sıcak günde idrar azalır ve rengi koyulaşır.
4. Denetleyelim: serin günde terleme az, idrar çok ✓ — iki satır birbirini tamamlıyor, toplam su kaybı benzer kalıyor.

10. Tabloda bir öğünde alınan besinin sindirim organlarında kalma süreleri verilmiştir. Mide ve ince bağırsaktaki sürelerin diğerlerinden çok uzun olması neyle ilgilidir?

• A) Bu organların besini yalnızca depolamasıyla
• B) Bu organların besini ısıtmasıyla
• C) Bu organlarda kimyasal sindirimin ve emilimin uzun sürmesiyle
• D) Besinin bu organlarda hiç değişmemesiyle

Doğru cevap: C — Mide ve ince bağırsakta enzimlerle kimyasal sindirim ve emilim gerçekleşir; bu işlemler uzun sürer.

1. Ağız ve yemek borusundaki süre saniyelerle ölçülmüştür.
2. Bu organlarda besin yalnızca ufalanır ya da taşınır.
3. Midede ve ince bağırsakta süre saatlerle ölçülmektedir.
4. Çünkü bu organlarda enzimli sindirim ve emilim gerçekleşir.

11. Bir öğrenci egzersiz türünün nabza etkisini araştırmak için tabloda verilen iki denemeyi planlamıştır. Bu planın bilimsel bir deney sayılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yalnızca egzersiz türünün değiştirilip yaş ve sürenin sabit tutulması
• B) İki denemede bütün değişkenlerin farklı olması
• C) Nabzın hiç ölçülmemesi
• D) Denemelerin farklı yaştaki kişilerle yapılması

Doğru cevap: A — Planda yalnız egzersiz türü değiştirilip yaş ve süre sabit tutulduğu için deney kontrollüdür, yani bilimseldir.

1. Araştırmanın sorusu şu: egzersiz türü nabzı etkiler mi? Öyleyse değiştirilmesi gereken tek şey egzersiz türüdür.
2. Tabloyu okuyalım: yaş iki denemede de 13, egzersiz süresi iki denemede de 3 dakika. Bunlar sabit tutulan değişkenlerdir.
3. Değişen tek şey egzersiz türü: K denemesinde yürüyüş, L denemesinde koşu. Tek değişken değiştiği için ölçülen nabız farkı doğrudan egzersiz türüne bağlanabilir.
4. Denetleyelim: yaş da farklı olsaydı farkın yaştan mı egzersizden mi geldiği bilinemezdi ✓ — sabitler sonucu yorumlanabilir kılıyor.

12. Şekildeki modelde fanusun altındaki lastik zar aşağı çekildiğinde içteki balonların şiştiği gözlenmiştir. Bu modelde lastik zar ve balonlar insan vücudundaki hangi yapıların yerine geçmektedir?

• A) Zar mideyi, balonlar bağırsakları temsil eder.
• B) Zar kalbi, balonlar böbrekleri temsil eder.
• C) Zar deriyi, balonlar ter bezlerini temsil eder.
• D) Zar diyaframı, balonlar akciğerleri temsil eder.

Doğru cevap: D — Lastik zar diyaframın, balonlar akciğerlerin modelidir; zar aşağı çekilince hacim artar ve balonlara hava dolar.

1. Zar aşağı çekilince fanusun içindeki hacim artar.
2. Hacim artınca dışarıdan borular yoluyla hava girer.
3. Bu, diyafram aşağı inince akciğerlere hava dolmasına benzer.
4. Demek ki zar diyaframı, balonlar akciğerleri temsil eder.

13. Şemada hücrenin enerji üretebilmesi için gereken maddelerin hangi sistemlerce sağlandığı verilmiştir. Şemaya göre dolaşım sisteminin bu süreçteki görevi nedir?

• A) Besinleri kimyasal olarak sindirmek
• B) Sindirilen besinleri ve oksijeni hücrelere taşımak
• C) Havadan oksijeni almak
• D) Kanı süzerek idrar oluşturmak

Doğru cevap: B — Şemaya göre dolaşım sisteminin görevi, sindirilen besinleri ve alınan oksijeni hücrelere taşımaktır.

1. Şemadaki eşleşmeleri okuyalım: sindirim–besin, solunum–oksijen, dolaşım–taşıma, hücre–enerji.
2. Sindirim sistemi besinleri hücrenin kullanabileceği yapı taşlarına ayırır, solunum sistemi havadan oksijeni alır. İkisi de bu maddeleri hücreye kendisi götüremez.
3. Aradaki bağlantıyı dolaşım sistemi kurar: kan, besinleri ve oksijeni bütün hücrelere ulaştırır. Hücre bu ikisini birlikte kullanarak enerji üretir.
4. Denetleyelim: şemada dolaşımın karşısında "taşıma" yazıyor ✓ — kutunun kendisi görevi doğruluyor.

14. Tabloda kanın hücresel bölümündeki üç yapının görevleri verilmiştir. Parmağı kesilen bir kişide kanamanın kısa sürede durmasını sağlayan yapı tabloya göre hangisidir?

• A) Alyuvar
• B) Akyuvar
• C) Kan pulcuğu
• D) Kan plazması

Doğru cevap: C — Kanamanın durmasını sağlayan pıhtılaşma olayını kan pulcukları gerçekleştirir.

1. Tabloyu okuyalım: alyuvar oksijen taşır, akyuvar mikroplarla savaşır, kan pulcuğu pıhtılaşmayı sağlar.
2. Sorudaki olayı adlandıralım: kesik yerinde kanamanın kısa sürede durması pıhtılaşmadır.
3. Tabloda pıhtılaşmadan sorumlu yapı kan pulcuğudur. Yaranın üstünde gördüğümüz kabuk da bu pıhtının kurumuş hâlidir.
4. Denetleyelim: öteki iki hücrenin görevleri taşıma ve savunma ✓ — kanamayı durdurmakla ilgili değiller.

15. Grafikte günlük tuz tüketimi farklı olan gruplarda ölçülen ortalama büyük tansiyon değerleri verilmiştir. Bu ölçümler sağlıklı yaşam açısından hangi öneriyi destekler?

• A) Günlük tuz tüketimini sınırlamak dolaşım sağlığını korur.
• B) Tuz tüketimi arttıkça tansiyon düşer.
• C) Tuz tüketimi tansiyonu etkilemez.
• D) Tansiyonu yükseltmek için tuz azaltılmalıdır.

Doğru cevap: A — Tuz tüketimi arttıkça tansiyon 112'den 148 mmHg'ye yükselmiştir; bu, tuzun sınırlanmasını gerektirir.

1. 3 g tuz tüketen grupta değer 112 mmHg'dir.
2. Tuz arttıkça değerler 124, 137 ve 148 mmHg olmuştur.
3. İki büyüklük birlikte artmaktadır.
4. Yüksek tansiyon damar sağlığını bozduğundan tuz sınırlanmalıdır.