Afetler ve Sürdürülebilir Çevre

1. Tabloda kavramlar tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Zarar verme gücü taşıyan olay
• B) Toplumun kendi imkânlarıyla baş edemediği zarar verici olay
• C) Zararsız bir doğa olayı
• D) Ölçülemeyen bir durum
• E) Yalnızca deprem

Doğru cevap: B — Afet, toplumun kendi imkânlarıyla baş edemediği ölçüde zarar doğuran olaydır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda anlamı.
2. Dolu satır: tehlike → zarar verme GÜCÜ taşıyan doğa olayı. Buradaki anahtar sözcük "güç": olay henüz gerçekleşmemiş olabilir, potansiyeli anlatıyor.
3. Afet ise gerçekleşmiş ve zarar doğurmuş olaydır. Ama her zararlı olay afet değildir; ayıran ölçüt, toplumun kendi imkânlarıyla baş edip edememesidir.
4. Denetleyelim: aynı şiddetteki deprem hazırlıklı bir ülkede afet olmayabilir ✓ — ölçüt olayın büyüklüğü değil, baş edebilme gücü.

2. Tabloda maruziyet durumları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Tehlike ortadan kalkar
• B) Maruziyet düşer
• C) Maruziyet ve risk yükselir
• D) Risk sıfırlanır
• E) Fay etkisizleşir

Doğru cevap: C — Aynı tehlike karşısında insan ve yapı sayısı arttıkça maruziyet ve risk yükselir.

1. Tablodaki iki durumu karşılaştıralım. Fay hattı her ikisinde de aynı yerde; tehlike değişmiyor.
2. Değişen tek şey üzerindeki yerleşme. Dolu satır: yerleşme yoksa maruziyet düşük.
3. Yoğun yerleşme olduğunda tehlikeye açık insan ve yapı sayısı artar. Maruziyet yükselir, risk de onunla birlikte yükselir.
4. Denetleyelim: fayın kendisi değişmedi ✓ — değişen tek şey insanın orada olup olmaması.

3. Şemada bir kavramın oluşum basamakları verilmiştir. Şemaya göre riskin ortaya çıkması için gereken hangisidir?

• A) Hiçbirinin bulunmaması
• B) Yalnızca tehlikenin bulunması
• C) Yalnızca yerleşmenin bulunması
• D) Tehlikenin yanında maruz kalan varlığın da bulunması
• E) Tehlikenin ortadan kalkması

Doğru cevap: D — Issız bir alandaki tehlike risk doğurmaz; risk için maruz kalan varlığın da bulunması gerekir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: tehlike vardır → maruz kalan insan ve yapı bulunur → risk ortaya çıkar.
2. Birinci basamak tek başına yeterli olsaydı ikinci basamağa gerek kalmazdı. Şema iki koşulu birlikte istiyor.
3. Nedenini düşünelim: okyanus ortasındaki bir deprem kimseye zarar vermez. Zarar için orada zarar görecek bir şey bulunmalı. Risk, tehlike ile maruziyetin birleşiminden doğar.
4. Denetleyelim: aynı denklem ünitenin tezini de veriyor ✓ — tehlike yönetilemez ama maruziyet yönetilebilir.

4. Kartlarda dört afet numaralandırılmıştır. Yer kabuğu hareketleriyle doğrudan ilişkili olan afet aranmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV
• E) Hiçbiri

Doğru cevap: A — Deprem, yer kabuğundaki kırılma ve hareketle doğrudan ilişkilidir.

1. Dört afeti oluştukları yere göre ayıralım.
2. Sel (II) ve orman yangını (III) yeryüzünde, atmosfer ve bitki örtüsüyle ilgili olaylardır. Heyelan (IV) da yüzeydeki bir yamaç hareketidir; toprak kayar, yer kabuğu kırılmaz.
3. Deprem (I) ise doğrudan yer kabuğundaki levhaların hareketi ve fayların kırılmasıyla oluşur. Aranan afet I numaralıdır.
4. Denetleyelim: depremin kaynağı yer altında, ötekilerinki yüzeyde ✓ — ayrım net.

5. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre sel zararını büyüten insan kaynaklı etken hangisidir?

• A) Mevsimin kış olması
• B) Yağışın şiddeti
• C) Dere yatağının genişliği
• D) Toprağın türü
• E) Dere yataklarının yapılaşmaya açılması

Doğru cevap: E — Dere yatağının kapatılması suyun doğal yolunu keser ve sel zararını büyütür.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: dere yatağı yapılaşmaya açılır → şiddetli yağışta su yolunu bulamaz → sel zararı büyür.
2. Soru İNSAN KAYNAKLI etkeni istiyor. Yağışın şiddeti ve mevsim doğal etkenlerdir; insan onları belirlemez.
3. Dere yatağının yapılaşmaya açılması ise bir karardır. Yatak suyun doğal yoludur; kapatılınca su yerleşim alanına taşar ve zarar büyür.
4. Denetleyelim: aynı yağış boş bir yatakta zarar vermezdi ✓ — zararı büyüten şey suyun kendisi değil, yolunun kapatılması.

6. Tabloda afet yönetiminin aşamaları ve işleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Arama kurtarma ve acil yardım
• B) Yapı denetimi
• C) İmar planı hazırlama
• D) Sigorta yapma
• E) Eğitim verme

Doğru cevap: A — Müdahale aşaması, olayın hemen ardından arama kurtarma ve acil yardımı kapsar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda afet yönetiminin aşaması, sağda o aşamada yapılan iş. Aşamaları zamana göre ayıralım.
2. Dolu satır: zarar azaltma → yapı denetimi, planlama. Bunlar afetten ÖNCE yapılır; amaç zararın baştan küçük olması.
3. Müdahale ise afetin hemen ARDINDAKİ aşamadır. Öncelik canları kurtarmak ve acil ihtiyaçları karşılamaktır: arama kurtarma ve acil yardım.
4. Denetleyelim: sigorta ve eğitim de afetten önce yapılır ✓ — müdahale aşamasına ait değiller.

7. Kartlarda bütüncül afet yönetiminin dört aşaması numaralandırılmıştır. Bu aşamaların bir döngü olarak ele alınmasının gerekçesi hangisidir?

• A) Aşamaların birbirinden bağımsız olması
• B) İyileştirmeden çıkarılan derslerin yeni zarar azaltma çalışmasını beslemesi
• C) Yalnızca müdahalenin önemli olması
• D) Hazırlığın gereksizliği
• E) Sıralamanın rastgele olması

Doğru cevap: B — İyileştirme aşamasında öğrenilenler, yeni dönemin zarar azaltma çalışmasına girdi olur.

1. Dört aşamayı sırayla okuyalım: zarar azaltma → hazırlık → müdahale → iyileştirme.
2. Düz bir çizgi olsaydı süreç iyileştirmeyle biterdi. Ama iyileştirme sırasında bir şey daha üretiliyor: neyin işe yaramadığı bilgisi.
3. Hangi yapılar yıkıldı, hangi plan tutmadı, uyarı nerede gecikti? Bu dersler bir sonraki dönemin zarar azaltma çalışmasını besler. Döngüsel ele almanın gerekçesi budur.
4. Denetleyelim: ders çıkarılmazsa aynı afet aynı zararı yeniden verir ✓ — döngüyü anlamlı kılan da bu.

8. Şemada bir sistemin işleyişi verilmiştir. Şemaya göre erken uyarı sisteminin sağladığı temel yarar hangisidir?

• A) Ölçümü gereksizleştirmesi
• B) Afeti tümüyle önlemesi
• C) Önlem almak için zaman kazandırması
• D) Uyarıyı geciktirmesi
• E) Boşaltmayı engellemesi

Doğru cevap: C — Erken uyarı afeti önlemez; boşaltma ve önlem almak için zaman kazandırır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: sensörler veriyi ölçer → sistem eşik aşıldığında uyarır → boşaltma için zaman kazanılır.
2. Sistemin ne yapmadığını da görelim: depremi, seli ya da çığı durdurmuyor. Doğa olayı yine gerçekleşiyor.
3. Yaptığı tek şey haberi olaydan önce ulaştırmak. Kazanılan dakikalar insanların güvenli alana geçmesini sağlar. Temel yarar zaman kazandırmaktır.
4. Denetleyelim: kazanılan süre bazen saniyelerle ölçülüyor ✓ — yine de asansörleri durdurmaya ve trenleri yavaşlatmaya yetiyor.

9. Tabloda yapı türleri karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Ölçülemez
• B) Düşük
• C) Sıfır
• D) Yüksek
• E) Değişmez

Doğru cevap: D — Dayanımı düşük yapıda yıkılma olasılığı arttığı için can kaybı riski yükselir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, ortada denetimli yapı, sağda denetimsiz yapı.
2. Deprem dayanımı satırından okuyalım: denetimli yapıda yüksek, denetimsizde düşük.
3. Can kaybı riski dayanıma bağlıdır. Denetimli yapıda dayanım yüksek olduğu için risk düşük yazılmış. Denetimsiz yapıda dayanım düşük olduğuna göre can kaybı riski yüksektir.
4. Denetleyelim: iki satır ters yönde hareket ediyor ✓ — dayanım arttıkça risk azalıyor.

10. Tabloda iki ülkenin erken uyarı kapsamı ve afet kayıpları verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) A ülkesinde uyarı yoktur.
• B) Erken uyarı kayıpları artırır.
• C) İki değişken ilişkisizdir.
• D) B ülkesinde kayıp düşüktür.
• E) Erken uyarı kapsamı genişledikçe kayıplar azalmaktadır.

Doğru cevap: E — Uyarı kapsamı geniş olan ülkede kayıp düşük, sınırlı olanda yüksektir; iki değer ters yönde değişir.

1. Tablodaki iki satırı yan yana okuyalım. A ülkesi: erken uyarı yaygın, afet kaybı düşük. B ülkesi: uyarı sınırlı, kayıp yüksek.
2. İki değişken ters yönde hareket ediyor: uyarı kapsamı genişledikçe kayıp azalıyor.
3. Nedenini de biliyoruz: erken uyarı boşaltma için zaman kazandırıyor, kazanılan zaman can kaybını düşürüyor. En uygun çıkarım budur.
4. Denetleyelim: tablo iki değerin birlikte görüldüğünü söylüyor ✓ — seçenek de "azalmaktadır" diyerek ihtiyatlı bir dil kullanıyor.

11. Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?

• A) Ekstrem doğa olayı
• B) Afet
• C) Risk
• D) Maruziyet
• E) Erken uyarı

Doğru cevap: A — Uzun yıllar ortalamasının belirgin biçimde dışında kalan olaya ekstrem doğa olayı denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım. Birincisi bir ölçüt var: uzun yıllar ortalaması.
2. İkincisi sapmanın yönü: ortalamanın çok ÜZERİNDE ya da ALTINDA. Yani hem aşırı yağış hem aşırı kuraklık bu tanıma girer.
3. Ortalamadan iki yönde de belirgin sapmayı anlatan kavram ekstrem doğa olayıdır.
4. Denetleyelim: ekstrem olay her zaman afet değil ✓ — ıssız bir alanda gerçekleşirse zarar doğurmaz.

12. Kartlarda bir yaklaşımın çalışma alanları verilmiştir. Bu alanların ortak amacı hangisidir?

• A) Ormanları azaltmak
• B) Orman varlığını korumak ve toprağı ayakta tutmak
• C) Toprağı taşımak
• D) Yangını artırmak
• E) Ağaç kesimini kolaylaştırmak

Doğru cevap: B — Ağaçlandırma, yangınla mücadele ve erozyon kontrolü orman ve toprak varlığını korumayı amaçlar.

1. Üç kartı okuyalım: ağaçlandırma, yangınla mücadele, erozyon kontrolü.
2. Ağaçlandırma orman varlığını artırır, yangınla mücadele var olanı korur.
3. Erozyon kontrolü ise toprağın taşınmasını önler; toprak gitmezse bitki örtüsü de tutunur. Üçünün ortak amacı orman varlığını korumak ve toprağı ayakta tutmaktır.
4. Denetleyelim: bitki örtüsü aynı zamanda heyelan ve sel riskini de azaltıyor ✓ — koruma afet yönetiminin parçası.

13. Tabloda kaynaklar sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Kaynak sayılmaz
• B) Sayısal ölçüm verir
• C) Yaşananı gösterir ama kişisel bakış taşır
• D) Tamamen nesneldir
• E) Arşiv belgesidir

Doğru cevap: C — Tanık anlatımı yaşananı aktarır; ancak kişinin bakışını ve hatırlama payını taşır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda türü ve değerlendirmesi.
2. Dolu satır: deprem kayıt istasyonu verileri → birinci el sayısal kaynak. Cihaz ölçer, yorum katmaz; aynı olay her istasyonda aynı biçimde kaydedilir.
3. Tanık anlatımı da birinci elden bir kaynaktır, kişi olayı yaşamıştır. Ama insan belleği seçicidir; korku ve zaman anlatıyı biçimlendirir. Yaşananı gösterir ama kişisel bakış taşır.
4. Denetleyelim: iki kaynak birbirini tamamlıyor ✓ — biri şiddeti, öteki insanların ne yaşadığını veriyor.

14. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Fayı görmemek
• B) Depremi ölçmemek
• C) Bölgeyi tanımamak
• D) Sessiz geçen sürenin riski ortadan kaldırdığını sanmak
• E) Kaydı okumamak

Doğru cevap: D — Sessiz geçen süre riski ortadan kaldırmaz; fay yerinde durdukça biriken enerji riski sürdürür.

1. Öğrencinin akıl yürütmesini ayıralım. Gözlem: bölgede uzun süredir deprem olmamış. Sonuç: orada deprem riski yok.
2. Riskin nereden geldiğini hatırlayalım: fay hattının varlığından. Deprem olmaması fayın ortadan kalktığı anlamına gelmez; fay yerinde durur.
3. Üstelik fay hareket etmediği sürece üzerinde enerji birikir. Sessizlik riski azaltmaz, birikimi sürdürür. Hata, sessiz geçen sürenin riski ortadan kaldırdığını sanmaktır.
4. Denetleyelim: aynı mantıkla en uzun süredir sessiz kalan fay en güvenli sayılırdı ✓ — oysa tersi geçerli.

15. Kartlarda hazırlık aşamasının üç ögesi verilmiştir. Bu ögelerin ortak işlevi hangisidir?

• A) Uyarıyı kaldırmak
• B) Afeti önlemek
• C) Zararı büyütmek
• D) Müdahaleyi geciktirmek
• E) Afet anında doğru davranışı önceden hazır hâle getirmek

Doğru cevap: E — Çanta, tatbikat ve toplanma alanı bilgisi afet anındaki doğru davranışı önceden hazır hâle getirir.

1. Üç kartı okuyalım: afet çantası, tatbikat, toplanma alanı bilgisi. Üçü de afetten ÖNCE yapılır.
2. Afet anında ortak sorun karar süresidir: panik anında düşünmek için zaman yoktur.
3. Çanta ne alınacağını, tatbikat ne yapılacağını, toplanma alanı bilgisi nereye gidileceğini önceden belirler. Üçünün ortak işlevi doğru davranışı hazır hâle getirmektir.
4. Denetleyelim: bunlar afeti önlemiyor ✓ — hazırlık aşaması zararı azaltıyor, olayı durdurmuyor.

16. Tabloda kaynak kullanım yaklaşımları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Kaynak kendini yenileyerek sürekliliğini korur
• B) Kaynak hızla tükenir
• C) Kullanım imkânsızlaşır
• D) Kaynak yok olur
• E) Yenilenme durur

Doğru cevap: A — Yenilenme hızını aşmayan kullanım, kaynağın kendini yenileyerek sürekliliğini korumasını sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak kullanım yaklaşımı, sağda uzun vadeli sonucu.
2. Dolu satır: kaynağı tüketene kadar kullanmak → gelecek kuşaklara kaynak kalmaz. Burada kullanım hızı, yenilenme hızını aşıyor.
3. İkinci yaklaşımda kullanım yenilenme hızının altında tutuluyor. Kaynak harcandığı kadarını yerine koyabildiği için sürekliliğini korur.
4. Denetleyelim: bu, sürdürülebilirliğin tanımı ✓ — bugünü karşılarken geleceğin imkânını tüketmemek.

17. Tabloda iki yönetim yaklaşımı karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Bu bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Daha yüksek onarım gideri
• B) Önleme yatırımıyla daha düşük toplam maliyet
• C) Sıfır maliyet
• D) Ölçülemez maliyet
• E) Aynı maliyet

Doğru cevap: B — Önceden yapılan önleme yatırımı, afet sonrası onarım giderini düşürerek toplam maliyeti azaltır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, ortada yalnız müdahaleye dayanan yönetim, sağda bütüncül yönetim.
2. Odak satırından okuyalım: biri yalnız afet sonrasına, öteki hem öncesine hem sonrasına bakıyor.
3. Maliyet satırında müdahale odaklı yönetim için "yüksek onarım gideri" yazıyor. Bütüncül yönetim afetten önce önlem aldığı için yıkım daha az olur; önleme yatırımı yapılsa bile toplam maliyet düşer.
4. Denetleyelim: seçenek "sıfır maliyet" demiyor ✓ — önlem de para istiyor, ama onarımdan ucuza geliyor.

18. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre heyelan riskini artıran insan etkisi hangisidir?

• A) Yağışın azalması
• B) Yamacın ağaçlandırılması
• C) Yamaçtaki bitki örtüsünün kaldırılması
• D) Eğimin düşmesi
• E) Toprağın sıkışması

Doğru cevap: C — Bitki kökleri toprağı bağlar; örtünün kaldırılması tutunmayı zayıflatarak heyelan olasılığını artırır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: yamaçtaki bitki örtüsü kaldırılır → toprağın tutunması zayıflar → heyelan olasılığı artar.
2. Bitki örtüsünün ne yaptığını görelim: kökler toprağın içinde bir ağ kurar ve taneleri birbirine bağlar. Ayrıca yağmurun toprağa çarpma şiddetini azaltır.
3. Örtü kaldırılınca bu bağ ortadan kalkar. Yağışla doyan toprak eğim boyunca kaymaya başlar. Riski artıran insan etkisi budur.
4. Denetleyelim: yamacın ağaçlandırılması TERS yönde çalışır ✓ — riski azaltır, artırmaz.

19. Yukarıdaki uygulamanın afet yönetimindeki karşılığı hangisidir?

• A) Arama kurtarma
• B) Müdahale aşaması
• C) İyileştirme aşaması
• D) Zarar azaltma aşamasında risk temelli planlama
• E) Acil yardım

Doğru cevap: D — Yerleşim yeri seçilirken risk haritalarının kullanılması, zarar azaltma aşamasına ait risk temelli planlamadır.

1. Uygulamanın ne zaman yapıldığını belirleyelim: yerleşim alanı HENÜZ kurulmadan, afetten önce.
2. Bu, aşamayı doğrudan veriyor. Müdahale ve iyileştirme afetten sonraya aittir; hazırlık ise afet anındaki davranışı düzenler.
3. Belediye fay, taşkın ve heyelan haritalarını üst üste bindirerek riskli alanlardan kaçınıyor. Bu, zarar azaltma aşamasında risk temelli planlamadır.
4. Denetleyelim: yerleşim riskli alana kurulmazsa maruziyet baştan düşük olur ✓ — ünitenin tezinin doğrudan uygulaması.

20. Kartlarda bu konuda işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Tehlike insan eliyle oluşur.
• C) Risk insandan bağımsızdır.
• D) Yönetim tek aşamalıdır.
• E) Afet zararı; doğal tehlikeyi değil, insanın maruziyeti ve hazırlığını yöneterek azaltılır.

Doğru cevap: E — Tehlike doğaldır ve önlenemez; azaltılabilen şey insanın maruziyeti ve hazırlığıdır.

1. Üç kartı okuyalım: tehlike doğaldır, risk insanla büyür, yönetim döngüseldir.
2. Birinci kart neyi yönetemeyeceğimizi söylüyor: fay hattını kaldıramayız, yağışı durduramayız.
3. İkinci kart nerede müdahale edebileceğimizi gösteriyor: risk insanın nerede ve nasıl yaşadığıyla büyüyor. Üçüncü kart da yöntemi veriyor. En kapsayıcı sonuç, afet zararının maruziyet ve hazırlık yönetilerek azaltılabileceğidir.
4. Denetleyelim: üç kart ünitenin denklemini tamamlıyor ✓ — tehlike + maruziyet = risk; müdahale edilebilen taraf ikincisi.