Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih

1. Yukarıdaki kutuda tanımı verilen bilim dalı ile ilgili olarak bu tanımdan çıkarılamayacak yargı hangisidir?

• A) İnsan topluluklarını konu edinir.
• B) Yer ve zaman belirtmeyi gerektirir.
• C) Belgeye dayanmayı gerektirir.
• D) Olaylar arasında sebep-sonuç bağı arar.
• E) Gelecekte olacakları önceden bildirir.

Doğru cevap: E — Tanımda geçmişin incelenmesinden söz edilir; geleceği önceden bildirmek tarihin işi değildir çünkü tarihî olaylar tekrarlanamaz ve deneye konu edilemez.

1. Tanımda dört ölçüt var: insan toplulukları, yer-zaman, belge, sebep-sonuç.
2. İlk dört seçenek bu ölçütlerin karşılığıdır.
3. Tanımda geleceğe dair bir iddia yoktur.
4. Tarih geçmişi inceler; öngörü bilimi değildir.

2. Bir öğretmen, tarihî olayların laboratuvarda tekrar edilemeyeceğini ve aynı koşullarda yeniden yaşatılamayacağını söylemiştir. Bu durumun tarih biliminin yöntemi bakımından en önemli sonucu hangisidir?

• A) Tarih deney yerine belgeye ve eleştirel incelemeye dayanır.
• B) Tarih hiçbir yöntem kullanmaz.
• C) Tarihî olaylar hakkında hiçbir şey bilinemez.
• D) Tarih yalnızca sayısal verilerle çalışır.
• E) Tarih olayları tekrar yaşatarak sınar.

Doğru cevap: A — Tekrarlanamayan olaylar deneyle sınanamaz; bu yüzden tarih, geriye kalan belgeleri eleştirel biçimde inceleyerek sonuca ulaşır.

1. Deney, aynı koşulların yeniden kurulmasını gerektirir.
2. Tarihî olaylarda bu koşul sağlanamaz.
3. Geriye kalan tek dayanak, olaydan arta kalan belgelerdir.
4. Bu yüzden yöntem, belge incelemesi ve kaynak eleştirisidir.

3. Tabloda üç kaynak türüne göre sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre soru işaretli yere ne gelmelidir ve gerekçesi nedir?

• A) Birincil; çünkü kitapta da bilgi vardır.
• B) İkincil; çünkü olayı yaşamayan biri sonradan derlemiştir.
• C) Birincil; çünkü yazarı bir tarihçidir.
• D) İkincil; çünkü kâğıda basılmıştır.
• E) Hiçbiri; kitaplar kaynak sayılmaz.

Doğru cevap: B — Birincil kaynak olayın dönemine ait ve olaya tanıklık eden malzemedir; sonradan yazılmış inceleme, birincil kaynaklardan yararlanarak üretildiği için ikincil kaynaktır.

1. Günlük ve para, olayın kendi döneminden kalmıştır.
2. İnceleme kitabı ise yıllar sonra yazılmıştır.
3. Yazarı olayı yaşamamış, başka kaynaklardan yararlanmıştır.
4. Bu tür kaynaklara ikincil kaynak denir.

4. Kartlarda dört tarihî kaynak numaralandırılmıştır. Bunlardan biri sözlü, üçü ise yazılı ya da kalıntı türündendir. Kartlara göre sözlü kaynak niteliği taşıyan hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV
• E) I ve II

Doğru cevap: C — Destanlar kuşaktan kuşağa anlatılarak aktarılan sözlü kaynaklardır; kitabe ve mezar taşı yazılı, çanak çömlek ise kalıntı niteliğindedir.

1. Kitabe ve mezar taşı üzerinde yazı bulunur.
2. Çanak çömlek maddi kalıntıdır.
3. Destan ise anlatılarak aktarılan bir üründür.
4. Bu yüzden sözlü kaynak III numaralı karttır.

5. Yukarıda anlatılan çalışma tarih yönteminin hangi aşamasını tanımlar?

• A) Tarama (kaynak arama)
• B) Tasnif (sınıflandırma)
• C) Terkip (sentez)
• D) Tenkit (kaynak eleştirisi)
• E) Yayımlama

Doğru cevap: D — Belgenin gerçekliğini ve içeriğinin güvenilirliğini sınama işlemine tenkit (kaynak eleştirisi) denir.

1. Tarihçi önce belgenin sahte olup olmadığına bakıyor.
2. Sonra içindeki bilgiyi başka kaynaklarla karşılaştırıyor.
3. Bu iki işlem birlikte kaynak eleştirisidir.
4. Tarama kaynağı bulmak, terkip ise sonuçları birleştirmektir.

6. Şemada tarih araştırmasının basamakları sırayla verilmiştir. Bir öğrenci kaynakları hiç sınamadan doğrudan sonuç yazmıştır. Şemaya göre öğrencinin atladığı basamak ve bunun doğuracağı en önemli sakınca hangisidir?

• A) Tarama; kaynak bulunamaz.
• B) Tasnif; kaynaklar dağınık kalır.
• C) Tenkit; güvenilir olmayan bilgi sonuca taşınır.
• D) Terkip; sonuç yazılamaz.
• E) Yayım; çalışma duyurulamaz.

Doğru cevap: C — Tenkit atlandığında sahte ya da yanlı bir belgedeki bilgi sınanmadan sonuca aktarılır; bu da çalışmanın tamamını hatalı kılar.

1. Öğrenci kaynakları toplamış ama sınamamış.
2. Şemada sınama işlemi tenkit basamağıdır.
3. Sınanmayan kaynak yanlış bilgi taşıyabilir.
4. Bu yanlış bilgi doğrudan sonuca geçer.

7. Tabloda aynı savaşı anlatan iki kaynağın vurguları karşılaştırılmıştır. Bu durum karşısında tarihçinin izlemesi gereken en uygun yol hangisidir?

• A) Yalnızca galip tarafın kaynağına güvenmek
• B) Yalnızca mağlup tarafın kaynağına güvenmek
• C) İki kaynağı da kullanmayıp konuyu bırakmak
• D) İki kaynağı karşılaştırıp başka kanıtlarla birlikte değerlendirmek
• E) Kaynakların tarihini değiştirmek

Doğru cevap: D — Kaynaklar yazarının bakış açısını taşır; nesnelliğe yaklaşmanın yolu farklı kaynakları karşılaştırmak ve başka kanıtlarla desteklemektir.

1. İki kaynak aynı olayı farklı vurgularla anlatıyor.
2. Bu fark yazarların bakış açısından kaynaklanır.
3. Tek kaynağa güvenmek o bakış açısını benimsemek olur.
4. Doğru yol, kaynakları karşılaştırıp başka kanıtlarla sınamaktır.

8. Bir tarihçi kendi görüşünü destekleyen belgeleri kullanıp desteklemeyenleri çalışmasına hiç almamıştır. Bu tutum tarih yazımı bakımından hangi ilkeye aykırıdır?

• A) Nesnellik (tarafsızlık)
• B) Kronoloji
• C) Yer belirtme
• D) Belge kullanma
• E) Sebep-sonuç arama

Doğru cevap: A — Kanıtları seçerek kullanmak, sonucu baştan belirlemek anlamına gelir ve nesnellik ilkesine aykırıdır.

1. Tarihçi belgeleri kendi görüşüne göre ayıklamış.
2. Aleyhindeki kanıtları görmezden gelmiş.
3. Bu, sonucu baştan belirlemektir.
4. Böyle bir tutum nesnellik ilkesiyle bağdaşmaz.

9. Tabloda tarihe yardımcı bilim dallarından üçü ve katkıları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre soru işaretli yere hangi katkı gelmelidir?

• A) İklim değişimlerini ölçer
• B) Eski paraları inceler
• C) Mezarları açar
• D) Dil bilgisi kurallarını belirler
• E) Haritaları çizer

Doğru cevap: B — Nümizmatik, eski para ve madalyaları inceleyen bilim dalıdır; paralar üzerindeki yazı ve semboller dönemin yöneticisi ve ekonomisi hakkında bilgi verir.

1. Arkeoloji kalıntı, paleografya yazı ile ilgileniyor.
2. Nümizmatik ise para ile ilgilenen daldır.
3. Paralar üzerindeki isim ve semboller dönem hakkında bilgi verir.
4. Bu yüzden boş yere "eski paraları inceler" gelir.

10. Bir araştırmacı eski bir yazıtın dilini çözerek metnin ne anlattığını ortaya koymuştur. Bu çalışma öncelikle hangi bilim dalının katkısıyla mümkün olmuştur?

• A) Nümizmatik
• B) Kimya
• C) Antropoloji
• D) Coğrafya
• E) Filoloji

Doğru cevap: E — Filoloji (dil bilimi) eski dillerin çözülmesini ve metinlerin anlaşılmasını sağlar.

1. Araştırmacı yazıtın DİLİNİ çözmüştür.
2. Dille ilgilenen bilim dalı filolojidir.
3. Nümizmatik para, antropoloji insan topluluklarıyla ilgilidir.
4. Bu yüzden katkı filolojiye aittir.

11. Şemada bazı olaylar zaman çizgisi üzerinde gösterilmiştir. Şemaya göre bu olayların bu biçimde sıralanması tarih biliminin hangi ilkesiyle ilgilidir?

• A) Kronoloji
• B) Nesnellik
• C) Belgeye dayanma
• D) Kaynak eleştirisi
• E) Sebep-sonuç ilişkisi

Doğru cevap: A — Olayların oluş sırasına göre dizilmesine kronoloji denir; kronoloji olmadan sebep-sonuç bağı da kurulamaz.

1. Şemada olaylar zamana göre sıralanmış.
2. Zaman sırası ile ilgili ilke kronolojidir.
3. Nesnellik tarafsızlıkla, tenkit ise sınamayla ilgilidir.
4. Bu yüzden cevap kronolojidir.

12. Bir öğrenci 1453 yılının hangi yüzyılda olduğunu hesaplamak istemektedir. Yüzyıl hesabında yüzler basamağına bir eklendiği bilindiğine göre öğrencinin bulacağı sonuç ve gerekçesi hangisidir?

• A) 14. yüzyıl; çünkü yıl 14 ile başlar.
• B) 15. yüzyıl; çünkü 14'ün üzerine bir eklenir.
• C) 16. yüzyıl; çünkü 1453 yarıyı geçmiştir.
• D) 13. yüzyıl; çünkü 1453'ten yüz çıkarılır.
• E) 145. yüzyıl; çünkü ilk üç rakam alınır.

Doğru cevap: B — 1401-1500 arası 15. yüzyıldır; yüzler basamağındaki 14 sayısına bir eklenerek bulunur.

1. 1453 yılının yüzler basamağı 14'tür.
2. Yüzyıl bulunurken bu sayıya bir eklenir.
3. 14 + 1 = 15
4. Yani 1453, 15. yüzyıldadır (1401-1500 aralığı).

13. Tabloda iki takvimin dayandığı gök hareketi verilmiştir. Bir yıl uzunluğu bakımından bu iki takvim arasında fark bulunmasının temel nedeni tabloya göre hangisidir?

• A) İki takvimin başlangıç yılının farklı olması
• B) Takvimlerin farklı dillerde yazılması
• C) Dayandıkları gök hareketlerinin sürelerinin farklı olması
• D) Ay adlarının farklı olması
• E) Kullanıldıkları bölgelerin farklı olması

Doğru cevap: C — Ay yılı ile güneş yılının süreleri farklıdır; takvimler farklı gök hareketlerini esas aldığı için yıl uzunlukları da farklıdır.

1. Tabloda her takvimin dayandığı hareket verilmiş.
2. Biri Ay'ın, öteki Dünya'nın dolanımına dayanıyor.
3. Bu iki dolanımın süreleri birbirinden farklıdır.
4. Yıl uzunluğundaki fark buradan doğar.

14. Tarih öncesi ile tarihî çağların ayrılmasında ölçüt olarak yazının bulunuşu kabul edilir. Bu ölçütün seçilmesinin en önemli gerekçesi hangisidir?

• A) Yazının bulunuşuyla insanlar yerleşik hayata geçmiştir.
• B) Yazı tüm dünyada aynı anda bulunmuştur.
• C) Yazı bulunmadan önce insan toplulukları yaşamamıştır.
• D) Yazıyla birlikte olaylar kayda geçmiş ve belgeye dayalı inceleme mümkün olmuştur.
• E) Yazının bulunuşuyla savaşlar sona ermiştir.

Doğru cevap: D — Tarih belgeye dayanır; yazının bulunuşu olayların kayda geçmesini, dolayısıyla belgeye dayalı incelemeyi mümkün kılmıştır.

1. Tarih biliminin dayanağı belgedir.
2. Yazıdan önce olaylar kayda geçmemiştir.
3. Yazıyla birlikte yazılı belge ortaya çıkmıştır.
4. Bu yüzden ayrım ölçütü yazının bulunuşudur.

15. Yazı dünyanın her yerinde aynı tarihte bulunmamış; kimi bölgelerde çok daha geç kullanılmaya başlanmıştır. Bu bilgi, tarih öncesi çağların bölgelere göre değerlendirilmesi bakımından hangi sonucu doğurur?

• A) Tarih öncesi çağlar her bölgede aynı anda sona ermiştir.
• B) Tarih öncesi çağlar hiçbir bölgede sona ermemiştir.
• C) Yazısı olmayan bölgelerde tarih hiç incelenemez.
• D) Tüm bölgeler için tek bir tarih kabul edilmiştir.
• E) Çağların başlangıç ve bitişi bölgeden bölgeye değişebilir.

Doğru cevap: E — Ölçüt yazının bulunuşu olduğu için, yazıya geç geçen bölgelerde tarih öncesi çağlar daha uzun sürmüştür; çağ geçişleri evrensel bir tarih taşımaz.

1. Çağ ayrımının ölçütü yazının kullanılmasıdır.
2. Yazı her bölgede aynı tarihte kullanılmaya başlanmamıştır.
3. Öyleyse ölçütün gerçekleştiği tarih de bölgeye göre değişir.
4. Bu da çağ geçişlerinin bölgeden bölgeye farklılaşması demektir.

16. Şemada bir bölgede yaşanan gelişmeler sırayla verilmiştir. Şemadaki dizilişin tarihsel düşünme becerileri bakımından gösterdiği en önemli şey hangisidir?

• A) Olayların rastlantısal olduğunu
• B) Olayların birbirini hazırlayan sebep-sonuç zinciri oluşturduğunu
• C) Olayların hiçbir ilişkisinin olmadığını
• D) Göçün kuraklıktan önce yaşandığını
• E) Nüfusun her zaman arttığını

Doğru cevap: B — Kuraklık kıtlığı, kıtlık da göçü hazırlamıştır; şema olaylar arasındaki sebep-sonuç zincirini gösterir.

1. Kuraklık tarım verimini düşürüyor.
2. Düşen verim kıtlığa yol açıyor.
3. Kıtlık ise insanları göçe zorluyor.
4. Her olay bir sonrakini hazırlıyor; bu bir sebep-sonuç zinciridir.

17. Tabloda iki alanın yüzyıllar içindeki durumu karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma tarihsel düşünmenin hangi kavram çiftini örneklendirir?

• A) Değişim ve süreklilik
• B) Neden ve sonuç
• C) Birincil ve ikincil kaynak
• D) Kronoloji ve takvim
• E) Nesnellik ve öznellik

Doğru cevap: A — Bazı unsurlar zamanla değişirken bazıları varlığını sürdürür; tarihte bu ikili "değişim ve süreklilik" kavramlarıyla incelenir.

1. Tabloda bir alan tamamen değişmiş.
2. Öteki alan ise varlığını sürdürüyor.
3. Biri değişimi, öteki sürekliliği örnekler.
4. Bu ikili "değişim ve süreklilik" kavram çiftidir.

18. Kartlarda tarih araştırmalarında kullanılan bazı dijital imkânlar verilmiştir. Bu imkânların araştırmaya sağladığı en belirgin katkı hangisidir?

• A) Kaynak eleştirisini gereksiz kılması
• B) Belgelerin içeriğini değiştirmesi
• C) Kaynaklara erişimi ve tarama işini hızlandırması
• D) Tarihçinin yorumunu ortadan kaldırması
• E) Kronolojiyi gereksiz kılması

Doğru cevap: C — Dijitalleşme kaynaklara erişimi ve tarama basamağını hızlandırır; ancak kaynak eleştirisi ve yorum yine tarihçiye aittir.

1. Kartlarda erişim ve arama kolaylıkları sıralanmış.
2. Bunlar kaynağa ulaşma sürecini kısaltır.
3. Belgenin güvenilirliğini sınamak yine tarihçinin işidir.
4. Bu yüzden katkı erişim ve tarama hızındadır.

19. Bir öğrenci internette bulduğu, kaynağı belirtilmemiş bir görseli ödevinde tarihî belge olarak kullanmıştır. Öğretmeni bu kullanımın sakıncalı olduğunu söylemiştir. Öğretmenin gerekçesi hangisidir?

• A) Görseller tarihte hiç kullanılmaz.
• B) İnternetteki her içerik ücretlidir.
• C) Görsellerin rengi tarihî değeri belirler.
• D) Kaynağı belirsiz içerik sınanamaz; güvenilirliği doğrulanamaz.
• E) Ödevlerde yalnızca kitap kullanılabilir.

Doğru cevap: D — Kaynağı bilinmeyen bir içeriğin dönemi, yazarı ve güvenilirliği sınanamaz; tenkit aşaması uygulanamayan malzeme belge olarak kullanılamaz.

1. Belgenin kim tarafından, ne zaman üretildiği bilinmiyor.
2. Bu bilgiler olmadan kaynak eleştirisi yapılamaz.
3. Sınanamayan bilgi güvenilir sayılamaz.
4. Bu yüzden kaynağı belirsiz içerik belge olarak kullanılamaz.

20. Kartlarda tarih öğrenmenin kazandırdıkları verilmiştir. Bu kartlar birlikte değerlendirildiğinde tarih öğrenmenin amacı bakımından ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Yalnızca tarih sıralarını ezberlemek
• B) Yalnızca geçmişi merak etmek
• C) Geçmişi olduğu gibi yeniden yaşamak
• D) Yalnızca sınavlarda başarılı olmak
• E) Geçmişi kavrayarak bugünü anlamlandırmak ve kanıta dayalı düşünmeyi geliştirmek

Doğru cevap: E — Kartlar bilgi, kimlik ve düşünme becerisi boyutlarını birlikte gösterir; tarih öğrenmenin amacı bu üçünün birleşimidir.

1. Birinci kart bugünü anlamayı söylüyor.
2. İkinci kart ortak geçmiş bilincini ekliyor.
3. Üçüncü kart eleştirel düşünmeyi getiriyor.
4. Üçünü kapsayan seçenek en genel amacı verir.