Sözün İnceliği

1. Tabloda iki dil kullanımı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Bilgiyi kısa yoldan aktarmak
• B) Sözcüklerin çağrışım gücünden yararlanarak bir sezgi uyandırmak
• C) Kural öğretmek
• D) Sayısal veri sunmak
• E) Emir vermek

Doğru cevap: B — Edebî dilde amaç yalnız bilgiyi ulaştırmak değil, sözcüklerin çağrışım gücüyle bir sezgi uyandırmaktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda dil kullanımı, sağda o kullanımın amacı.
2. Dolu satır: günlük dil → bilgiyi en kısa yoldan aktarmak. Buradaki ölçüt hız ve açıklık; ileti karşıya ulaştığında iş bitmiştir.
3. Edebî dilde ise söyleyişin kendisi amacın bir parçasıdır. Sözcük sözlük anlamının yanında çağrışımlar da taşır ve okurda bir sezgi uyandırmak hedeflenir.
4. Denetleyelim: aynı olay iki dille de anlatılabilir ✓ — fark bilginin kendisinde değil, sözün nasıl kurulduğunda.

2. Yukarıdaki iki cümle karşılaştırılmaktadır. İkinci cümleyi edebî kılan özellik sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Bilgi vermesi
• B) Daha kısa olması
• C) Benzetmeye dayalı bir imge kurmuş olması
• D) Emir kipiyle kurulması
• E) Sayı içermesi

Doğru cevap: C — İkinci cümle sabahı üşümüş bir kuşa benzeterek zihinde yeni bir görüntü kurar.

1. İki cümleyi amaçlarına göre ayıralım. Birincisi havanın soğuk olduğunu bildiriyor ve bir öneride bulunuyor; okur cümleyi okur, bilgiyi alır, iş biter.
2. İkincisinde böyle bir bilgi yok. Sabah, pencerenin önünde büzülmüş üşümüş bir kuşa benzetiliyor.
3. Benzetme burada süs değil: sabahın nasıl bir sabah olduğunu okurun zihninde canlandırıyor. Cümleyi edebî kılan, benzetmeye dayalı bu imgedir.
4. Denetleyelim: ikinci cümle birincisinden kısa değil ✓ — ölçüt uzunluk değil, kurulan görüntü.

3. Yukarıdaki cümlede kurulan anlatım aracı sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Kanıt
• B) Tanım
• C) Sayısal veri
• D) İmge
• E) Dipnot

Doğru cevap: D — Akşamın örtü seren bir varlık gibi anlatılması, zihinde yeni bir görüntü kuran imgedir.

1. Cümledeki eylemi ayıralım: akşam "örtü seriyor". Akşam bir zaman dilimidir; örtü sermek ise elle yapılan bir iştir.
2. Yazar akşamı bu somut eyleme bağlamış. Cümle okununca zihinde şehrin üstüne yayılan kurşuni bir örtü canlanıyor.
3. Sözcüklerin sözlük anlamlarının ötesinde, zihinde daha önce olmayan bir görüntü kuran bu anlatım aracının adı imgedir.
4. Denetleyelim: cümlede ölçülebilir tek bir bilgi bile yok ✓ — aktarılan şey görüntünün kendisi.

4. Tabloda iki kavram tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Ölçü belirler
• B) Zihinde görüntü kurar
• C) Bilgi verir
• D) Kural koyar
• E) Somut bir varlığın soyut bir kavramı temsil etmesidir

Doğru cevap: E — Sembolde somut bir varlık, soyut bir kavramın yerini tutar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda tanımı.
2. Dolu satır: imge → zihinde canlanan yeni bir görüntü kurar. İmgede belirleyici olan görüntünün yeni olmasıdır.
3. Sembolde ilişki başka türlüdür: somut bir varlık (güvercin, zeytin dalı) soyut bir kavramın (barış) yerini tutar. Tanımı bu temsil ilişkisi verir.
4. Denetleyelim: sembol her metinde aynı kavramı gösterir ✓ — imge ise her metinde yeniden kurulur.

5. Yukarıdaki kullanımın adı sorulmaktadır. Buna göre uygun düşen seçenek hangisidir?

• A) Sembol
• B) Ölçü
• C) Kafiye
• D) Redif
• E) Dipnot

Doğru cevap: A — Beyaz güvercinin bütün şiirlerde barışı temsil etmesi bir sembol kullanımıdır.

1. Tanımın koşullarını sırayla sınayalım. Birincisi: temsil eden şey somut mu? Beyaz güvercin görülebilen bir varlık — evet.
2. İkincisi: temsil edilen şey soyut mu? Savaşın bittiği günler, yani barış; elle tutulamaz — evet.
3. Bir ayrıntı daha var: "bütün şiirlerinde" deniyor. Temsil tek bir dizeye özgü değil, süreklilik kazanmış. Üçü birlikte sağlandığında kullanımın adı semboldür.
4. Denetleyelim: süreklilik olmasaydı tek seferlik bir imge sayılırdı ✓ — ayırt edici olan bu.

6. Yukarıda anlatılan durumun adı sorulmaktadır. Buna göre doğru olan yargı hangisidir?

• A) Tanım
• B) Çağrışım
• C) Ölçü
• D) Uyak
• E) Özet

Doğru cevap: B — Bir sözcüğün okurda başka duygu ve görüntüler uyandırmasına çağrışım denir.

1. Okurun yaşadığını izleyelim: "yağmur" sözcüğünü okuyor, ama aklına gelen şey sözcüğün tanımı değil.
2. Islak toprak kokusu ve çocukluğundaki bir akşam geliyor. Bunların hiçbiri sözlükte yazmaz; okurun kendi belleğinden gelir.
3. Sözcüğün sözlük anlamının yanı sıra okurda başka duygu ve görüntüler uyandırmasına çağrışım denir.
4. Denetleyelim: aynı sözcük başka bir okurda başka şeyler çağrıştırabilir ✓ — çağrışım okura bağlıdır.

7. Tabloda iki metin türü karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Sayısal veri sunar
• B) Yalnızca gerçek olayları anlatır
• C) Gerçeklikten beslenen, hayal gücüyle kurulmuş bir dünyayı anlatır
• D) Kural koyar
• E) Hiçbir şey anlatmaz

Doğru cevap: C — Kurmaca metin gerçeklikten beslenir, ancak olayı yazarın kurduğu bir dünyada anlatır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda metin türü, sağda anlattığı.
2. Dolu satır: haber metni → gerçekte olmuş olayı aktarır. Haberde olay önce olur, sonra yazılır; yazar olayı kurmaz, aktarır.
3. Kurmacada sıra terstir: olay metinle birlikte var olur. Yine de yazar sıfırdan üretmez, gördüğü hayattan beslenir. Doğru karşılık bu ikisini birden söyleyendir.
4. Denetleyelim: kurmaca "gerçek dışı" demek değil ✓ — kişiler ve duygular tanıdıktır, kurulan şey olayın kendisidir.

8. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?

• A) Yazarın adının bilinmemesi
• B) Romanın kısa olması
• C) Kasabanın adının uzun olması
• D) Kurmaca metinden birebir gerçeklik beklenmesi
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Kurmaca metinde mekân da yazarca kurulabilir; haritada bulunmaması bir yanlışlık değildir.

1. Okurun akıl yürütmesini ayıralım. Gözlem: romandaki kasaba haritada yok. Sonuç: yazar yanlış yazmış.
2. Bu çıkarım, romandaki her ögenin gerçekte bir karşılığı olması gerektiğini varsayıyor. Oysa kurmacada yalnız olaylar değil, kişiler ve mekânlar da kurulabilir.
3. Var olmayan bir kasabayı anlatmak bir yanlış değil, kurmacanın kendi imkânıdır. Hata, kurmaca metinden birebir gerçeklik beklemektir.
4. Denetleyelim: aynı ölçütle romandaki kişiyi nüfus kaydında aramak da gerekirdi ✓ — ölçüt tutmuyor.

9. Yukarıda sözü edilen özellik sorulmaktadır. Buna göre aranan sonuç hangisidir?

• A) Redif
• B) Nesnellik
• C) Duruluk
• D) Ölçü
• E) Sürükleyicilik

Doğru cevap: E — Okurun merakını canlı tutarak metni okutan güce sürükleyicilik denir.

1. Öykünün kurgusunu görelim: her bölüm yeni bir soruyla kapanıyor, cevabı sonraki bölüme bırakılıyor.
2. Bunun okurda yaptığı şey belli. Soru açık kaldığı için okumayı bırakmak zorlaşıyor; okur bir sonraki bölüme geçiyor.
3. Metnin okuru kendine bağlayan, merakı canlı tutarak okutan bu gücünün adı sürükleyiciliktir.
4. Denetleyelim: özellik dilin süsünden değil KURGUDAN geliyor ✓ — bölümlerin nasıl kapandığından.

10. Yukarıdaki karşılaştırmada ikinci yazarın öne çıkan özelliği sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?

• A) Özgünlük ve yaratıcılık
• B) Kısalık
• C) Nesnellik
• D) Kuralcılık
• E) Sayısallık

Doğru cevap: A — Daha önce kurulmamış bağlantılar kurmak, özgünlük ve yaratıcılığın göstergesidir.

1. İki yazarı karşılaştıralım. Konu ikisinde de aynı; fark, konuyu nasıl anlattıklarında.
2. Birinci yazar alışılmış benzetmeleri kullanıyor. Bunlar anlaşılırdır ama okur onları daha önce çok kez görmüştür; söyleyiş hazır bir kalıptan gelir.
3. İkinci yazar daha önce kurulmamış bağlantılar kuruyor. Okurun ilk kez karşılaştığı bir söyleyiş üretmek özgünlük ve yaratıcılıktır.
4. Denetleyelim: ölçüt konu değil söyleyiş ✓ — aynı konu iki ayrı biçimde anlatılabiliyor.

11. Tabloda ileti türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Doğrudan söylenir
• B) Söylenmez, okurun çıkarmasına bırakılır
• C) Başlıkta verilir
• D) Dipnotta yazılır
• E) Hiç verilmez

Doğru cevap: B — Örtük ileti metinde doğrudan söylenmez; okurun çıkarımına bırakılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ileti türü, sağda nasıl verildiği.
2. Dolu satır: açık ileti → metinde doğrudan söylenir. Okura düşen bir iş yoktur; cümlenin kendisi iletidir.
3. Örtük iletide böyle bir cümle bulunmaz. İleti olaylara, davranışlara ve sona sinmiştir; okur onu kendisi çıkarır. Tabloyu tamamlayan karşılık budur.
4. Denetleyelim: iki tür de ileti taşıyor ✓ — fark, iletinin yazılı olup olmamasında.

12. Yukarıdaki metinde iletinin nasıl verildiği sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Başlıkta duyurularak
• B) Açıkça söylenerek
• C) Örtük olarak, davranış üzerinden sezdirilerek
• D) Dipnotla açıklanarak
• E) İleti verilmemiştir.

Doğru cevap: C — İleti sözcükle söylenmeden, kahramanın davranışı üzerinden sezdirilmiştir.

1. Metinde ne var, ne yok, ayıralım. Var olan: çocuğun her sabah kuşları beslemesi. Olmayan: "iyilik" sözcüğü.
2. Sözcük hiç geçmediği hâlde okur öyküden bir değer çıkarıyor. Demek ki ileti bir cümleyle değil, tekrar eden bir davranışla veriliyor.
3. İletinin metinde yazılmayıp davranış üzerinden sezdirilmesine örtük ileti denir.
4. Denetleyelim: "her sabah" ifadesi önemli ✓ — davranış sürekli olduğu için okur onu rastlantı değil, bir tutum olarak okuyor.

13. Tabloda metinlerin gerçeklikle ilişkisi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Yalnızca sayılara dayanır
• B) Doğrulanabilir verilere dayanır
• C) Gerçeklikle hiç ilgisi yoktur
• D) Gerçek yaşamdan beslenir, hayal gücüyle yeniden kurulur
• E) Kural koyar

Doğru cevap: D — Öykü gerçek yaşamdan beslenir, ancak onu hayal gücüyle yeniden kurar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda metin, sağda gerçeklikle ilişkisi.
2. Dolu satır: bilimsel makale → doğrulanabilir verilere dayanır. Makalede her cümlenin sınanabilmesi gerekir; sınanamayan bir iddia makaleyi geçersiz kılar.
3. Öykü bu ölçüte bağlı değildir; anlatılanların doğrulanması istenmez. Ama büsbütün kopuk da değildir: gerçek yaşamdan beslenip hayal gücüyle yeniden kurulur.
4. Denetleyelim: "gerçeklikle hiç ilgisi yoktur" da yanlış olurdu ✓ — öyküdeki duygular ve ilişkiler yaşamdan geliyor.

14. Yukarıdaki cümlede rüzgâra insana özgü bir davranış yüklenmiştir. Bu kullanımın adı sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek uygundur?

• A) Dipnot
• B) Ölçü
• C) Kafiye
• D) Redif
• E) Kişileştirme

Doğru cevap: E — İnsan dışı bir varlığa insana özgü davranış yüklenmesine kişileştirme denir.

1. Cümledeki iki ögeyi ayıralım: rüzgâr kapıyı "çaldı" ve içeri girmeye "çekiniyordu".
2. Kapı çalmak bir davranış, çekinmek ise bir duygudur. İkisi de insana özgüdür; rüzgâr bir hava akımıdır, karar veremez.
3. Yazar rüzgâra bu nitelikleri yükleyerek onu insan gibi davranan bir varlığa dönüştürmüş. Bu kullanımın adı kişileştirmedir.
4. Denetleyelim: "sanki" sözcüğü de bunu destekliyor ✓ — yazar benzerliği okura açıkça sezdiriyor.

15. Tabloda sözcük anlamları örneklenmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan örnek hangisidir?

• A) Bu işin bir de hukuk dalı var
• B) Ağacın dalı kırıldı
• C) Dal ince bir çubuktur
• D) Dal sözcüğü üç harflidir
• E) Dalın rengi kahverengidir

Doğru cevap: A — Yan anlamda sözcük, temel anlamıyla bağını koruyarak yeni bir anlamda kullanılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kullanım, sağda örneği.
2. Dolu satır: temel anlam → "Ağacın dalı kırıldı". Burada dal, ağacın gövdesinden ayrılan parçasıdır; sözcüğün ilk akla gelen karşılığı.
3. Yan anlamda sözcük başka bir şeyi anlatır ama bağ kopmaz: "hukuk dalı" derken de bir bütünden ayrılan bir kol kastedilir. Aranan örnek budur.
4. Denetleyelim: "Dal sözcüğü üç harflidir" cümlesi sözcüğün kendisinden söz ediyor ✓ — bir anlam örneği değil.

16. Yukarıda betimlenen özellik sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Metnin konusu
• B) Yazarın üslubu
• C) Metnin teması
• D) Kitabın adı
• E) Yayın tarihi

Doğru cevap: B — Yazarın dili kullanma biçimindeki süreklilik onun üslubudur.

1. Sayılan özellikleri görelim: kısa cümleler, yalın sözcükler, az sayıda benzetme. Üçü de dille ilgili.
2. Belirleyici ayrıntı "bütün kitaplarında" ifadesidir. Tek bir kitapta görülse o kitabın özelliği olurdu; bütün kitaplarda görülünce yazarın kendisine ait bir iz hâline gelir.
3. Yazarın dili kullanma biçimindeki bu sürekliliğe üslup denir.
4. Denetleyelim: konu kitaptan kitaba değişebilir ✓ — değişmeyen şey söyleyiştir.

17. Kartlarda üç kavram numaralandırılmıştır. Sözcüğün okurda yeni bir görüntü uyandırmasıyla ilgili olan kart sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) III
• B) I
• C) II
• D) Üçü de aynıdır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Sözcüğün okurda yeni bir görüntü uyandırması imgeyle ilgilidir.

1. Üç kartı sözlükten uzaklaşma sırasına koyalım. I. sözlük anlamı: sözcüğün doğrudan karşılığı, herkes için aynı.
2. II. çağrışım: sözcük okurda başka şeyler anımsatır; ama anımsatılan şey okurun belleğinde zaten vardır, yeni bir görüntü kurulmaz.
3. III. imge: sözcüklerle daha önce olmayan bir görüntü kurulur. Soruda istenen "yeni görüntü" olduğu için aranan kart III’tür.
4. Denetleyelim: üçü aynı olsaydı ayrı ayrı adlandırılmazlardı ✓ — aralarındaki fark sözlükten uzaklaşma derecesidir.

18. Tabloda metinlerin öne çıkan yönleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenektedir?

• A) Sayısal veri
• B) Açıklık ve kesinlik
• C) Çağrışım gücü ve söyleyiş
• D) Kural bildirme
• E) Emir verme

Doğru cevap: C — Şiirde açıklık ve kesinlik yerine çağrışım gücü ile söyleyiş öne çıkar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda metin, sağda öne çıkan yönü.
2. Dolu satır: kullanma kılavuzu → açıklık ve kesinlik. Kılavuzda bir cümlenin iki anlama gelmesi kusurdur; yanlış anlaşılma cihaza zarar verebilir.
3. Şiirde aynı çok anlamlılık kusur değil zenginliktir; okur her okuyuşta başka bir şey bulabilir. Öne çıkan yön çağrışım gücü ve söyleyiştir.
4. Denetleyelim: iki metin de dille kuruluyor ✓ — fark, dilden ne beklendiğinde.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Sözcük seçimi önemsizdir.
• B) Edebî dil süslü sözcüklerden oluşur.
• C) Yalın söyleyiş edebî olamaz.
• D) Edebî dil süsleme değil, anlamı sezdirme gücüyle kurulur; yalın söyleyiş de edebî olabilir.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Edebî dili belirleyen süsleme değil, sözün sezdirme gücüdür; yalın söyleyiş de edebî olabilir.

1. Öğrencinin tanımını ayıralım: edebî dil = süslü sözcük kullanmak. Bu tanım ölçütü sözcüklerin kendisine koyuyor.
2. Tanımı iki yönden sınayalım. Süslü sözcüklerle dolu olduğu hâlde hiçbir şey sezdirmeyen bir metin yazılabilir; demek ki süs tek başına yetmiyor.
3. Tersi de mümkündür: yalın sözcüklerle kurulmuş bir cümle güçlü bir imge kurabilir. Öyleyse ölçüt süs değil, sezdirme ve çağrıştırma gücüdür.
4. Denetleyelim: bu ölçüt ünitedeki bütün örneklerle uyuşuyor ✓ — imge de sembol de örtük ileti de sezdirmeye dayanıyordu.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Edebî metin yalnızca gerçeği aktarır.
• C) Söz çağrıştırmaz.
• D) Üslup yazarı tanıtmaz.
• E) Edebî metin; çağrıştıran bir dille, gerçeklikten beslenerek ve yazarın kendine özgü söyleyişiyle kurulur.

Doğru cevap: E — Kartlar dili, kurmacayı ve üslubu tek bir açıklamada birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: söz çağrıştırır, kurmaca gerçeklikten beslenir, üslup yazarı tanıtır.
2. Kartlar bir metnin üç ayrı katmanını veriyor. Birinci kart malzemeyi: dil, sözlük anlamının ötesinde çağrışım taşır. İkinci kart kurulan dünyayı: gerçeklikten beslenir ama birebir aktarmaz.
3. Üçüncü kart kuran kişiyi anıyor: her yazarın kendine özgü bir söyleyişi vardır. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: kartlardan yalnız birini alan bir sonuç eksik kalırdı ✓ — üçü aynı metnin ayrı katmanları.