5. Sınıf Güneş, Dünya ve Ay — Konu Anlatımı

Bahçeye Bir Çubuk Dikelim

Okul bahçesine 1 metrelik bir çubuk dikip gölgesini gün boyu ölçelim:

Gölge sabah uzun, öğleye doğru kısa, akşama doğru yine uzun. Neden? Sabah Güneş alçaktadır, ışınlar yatık gelir ve gölge uzar. Öğlen Güneş gökyüzünde en yükseğe çıkar, gölge en kısa hâline gelir. Yönün sabah batıdan akşam doğuya dönmesi de Güneş'in doğudan doğup batıdan battığını gösterir.

Aynı çubuğu yazın ve kışın öğle vakti ölçerseniz yaz gölgesinin daha kısa olduğunu görürsünüz; yazın Güneş öğlen daha yükseğe çıkar.

Peki Güneş gerçekten gökyüzünde yürüyor mu? Hayır; dönen biziz. Bunu birazdan göreceğiz.

Güneş: En Yakın Yıldızımız

Güneş bir yıldızdır: gaz ve plazmadan oluşur, kendi ışığını ve ısısını üretir. Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 150 milyon km'dir; ışığı bize yaklaşık 8 dakikada ulaşır. Çapı Dünya'nınkinin yaklaşık 109 katıdır.

Gökyüzündeki öteki yıldızlar Güneş'ten küçük olduğu için değil, çok daha uzak olduğu için nokta gibi görünür.

Güneş olmasaydı yalnız hava kararmazdı. Bitkiler besin üretemez, onlarla beslenen hayvanlar da yaşayamaz, Dünya donardı. Işık ve ısının kaynağı odur.

Dünya Neden Yuvarlak?

Dünya'nın şekli küreye benzer; kutuplardan hafifçe basıktır. Bunu uzaya çıkmadan anlamanın yolları var:

• Kıyıdan uzaklaşan bir geminin önce gövdesi, sonra bacası, en son direği gözden kaybolur. Dünya düz olsaydı gemi küçülerek bütünüyle birden kaybolurdu.
• Ay tutulmasında Dünya'nın Ay'a düşen gölgesi her zaman yuvarlaktır.
• Uzaydan çekilen fotoğraflar bu gözlemleri doğrular.

Dünya'nın iki hareketi vardır:

• Dönme: Kendi ekseni çevresinde, batıdan doğuya, yaklaşık 24 saatte bir tur. Güneş'e bakan yüzde gündüz, öteki yüzde gece yaşanır. Güneş'in doğudan doğar gibi görünmesi bu dönmenin sonucudur.
• Dolanma: Güneş çevresinde 365 gün 6 saatte bir tur. Artan 6 saatler 4 yılda $4 \times 6 = 24$ saat, yani 1 gün eder; o yıl şubat 29 gün çeker (artık yıl).

Mevsimler, Dünya'nın dönme ekseninin eğik olmasıyla ve Güneş çevresindeki dolanmasıyla oluşur. Ülkemizde gündüz en uzun 21 Haziran'da (yaklaşık 15 saat), en kısa 21 Aralık'ta (yaklaşık 9 saat) yaşanır; ayrıntısı 8. sınıfta işlenir.

Ay: Işığını Ödünç Alan Komşu

Ay, Dünya'nın doğal uydusudur. Çapı Dünya'nınkinin yaklaşık dörtte biridir. Aradaki uzaklık ortalama 384 000 km, yani yaklaşık 30 Dünya çapıdır. Ders kitabındaki resimler bu uzaklığı hep kısa çizer; gerçek oranla çizseydik sayfa yetmezdi.

Ay'da solunabilir hava ve sıvı su yoktur, canlı yaşamı bilinmez. Yüzeyi, göktaşı çarpmalarından oluşan kraterlerle doludur. Dünya'da atmosfer göktaşlarının çoğunu sürtünmeyle yakıp küçültür; Ay'da böyle bir kalkan olmadığı için göktaşları yüzeye doğrudan çarpar.

Kendi ekseni çevresinde dönme ile Dünya çevresinde dolanma Ay'da eşit sürelidir; ikisi de yaklaşık 27 gün. Bu eşitlik yüzünden Dünya'dan Ay'ın hep aynı yüzünü görürüz.

Evreler: Ay Şekil Değiştirmiyor

Ay'ın her zaman yarısı Güneş'ten ışık alır. Ay Dünya çevresinde dolanırken bu aydınlık yarının ne kadarının bize döndüğü değişir. Gördüğümüz şekillere evre denir:

yeni ay → hilal → ilk dördün → şişkin ay → dolunay → şişkin ay → son dördün → hilal → yeni ay

Bir yeni aydan ötekine yaklaşık 29,5 gün geçer. Dört ana evrenin arası yaklaşık 1 haftadır: bugün ilk dördünü gören biri 7-8 gün sonra dolunayı görür.

Mini soru: Karanlık bir sınıfta fenerle aydınlatılan köpük bir topu elinizde tutup kendi çevrenizde dönüyorsunuz. Top tam fenerle sizin aranızdayken hangi evreyi görürsünüz?

Cevap: Yeni ay. Topun aydınlık yüzü fenere, karanlık yüzü size bakar.

Karıştırılanlar

Sık yapılan hata 1: Ay'ın kendi ışığı olduğunu sanmak. Gece parlaması, ışık kaynağı olduğunu göstermez; Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Yeni ay evresinde görünmemesi bunun kanıtıdır.

Sık yapılan hata 2: Evrelerin Dünya'nın gölgesiyle oluştuğunu sanmak. Dünya'nın gölgesi Ay'a yalnız Ay tutulmasında düşer; evreler bakış açımızdan kaynaklanır.

Sık yapılan hata 3: Dönme ile dolanmayı karıştırmak. 24 saat → dönme → gece-gündüz; 365 gün 6 saat → dolanma → yıl ve mevsimler.

Sınav ipucu: Gölge boyu tablosu verilirse en kısa gölgenin olduğu saat, Güneş'in en yüksekte olduğu saattir. Dizilim şemasında Güneş-Ay-Dünya sırası Güneş tutulmasını, Güneş-Dünya-Ay sırası Ay tutulmasını gösterir.

Sık sorulanlar