Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz

1. Bir öğrenci Güneş, Dünya ve Ay'ı gerçek oranlarına yakın biçimde çizmiştir. Çizime bakarak yapılan büyükten küçüğe sıralama hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Güneş – Dünya – Ay
• B) Dünya – Güneş – Ay
• C) Ay – Dünya – Güneş
• D) Güneş – Ay – Dünya

Doğru cevap: A — Çizimde en büyük daire Güneş'e, ortancası Dünya'ya, en küçüğü Ay'a aittir.

1. Çizimdeki dairelerin yarıçapları karşılaştırılır.
2. En geniş daire Güneş olarak etiketlenmiştir.
3. Dünya ondan çok daha küçük, Ay ise Dünya'dan küçüktür.
4. Sıralama Güneş, Dünya, Ay biçimindedir.

2. Şekilde Dünya'nın Güneş ışığını alan ve almayan yüzleri gösterilmiştir. Bir yerde gündüz yaşanırken başka bir yerde gece yaşanmasına yol açan hareket hangisidir?

• A) Ay'ın Dünya çevresinde dolanması
• B) Güneş'in kendi ekseni etrafında dönmesi
• C) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
• D) Dünya'nın Güneş çevresinde dolanması

Doğru cevap: C — Işık Dünya'nın yalnızca bir yüzünü aydınlatır; eksen etrafındaki dönme bu yüzleri sürekli değiştirir.

1. Şekilde ışığı alan yüzde gündüz, almayan yüzde gece vardır.
2. Dünya kendi ekseni etrafında dönerken aydınlık yüz karanlığa geçer.
3. Bu dönüş yaklaşık 24 saatte tamamlanır.
4. Böylece gece ile gündüz birbirini izler.

3. Şekilde Ay'ın Dünya çevresindeki dolanma yolu ve dört farklı konumu çizilmiştir. Ay, çizilen bu yolda bir tam turunu yaklaşık kaç günde tamamlar?

• A) 1 gün
• B) 29 gün
• C) 90 gün
• D) 365 gün

Doğru cevap: B — Şekildeki kesikli çizgi Ay’ın dolanma yoludur; Ay bu turu yaklaşık 29 günde tamamlar.

1. Şekilde Dünya merkezde, Ay ise çevresindeki kesikli yol üzerinde dört ayrı konumda çizilmiş.
2. Bu kesikli çizgi Ay’ın dolanma yoludur. Ay bu yol üzerinde Dünya’nın çevresini dolaşır.
3. Bir tam tur yaklaşık 29 gün, yani bir ay sürer. Aynı sürede Ay’ın dört evresi de bir kez tekrarlanır.
4. Denetleyelim: şekildeki dört konum dört evreye karşılık gelir ✓ — her konumda Ay’ın aydınlık yüzünü farklı görürüz.

4. Şekilde Ay'ın bir ay boyunca gözlenen evreleri sırayla numaralandırılmıştır. Ay'ın tamamen aydınlık göründüğü dolunay evresi kaç numaralı çizimdir?

• A) 1
• B) 3
• C) 7
• D) 5

Doğru cevap: D — Dolunayda Ay'ın Dünya'ya dönük yüzünün tamamı aydınlıktır; bu 5 numaralı çizimdir.

1. Çizimlerde aydınlık bölge açık dolgu ile gösterilmiştir.
2. 1 numarada hiçbir yer aydınlık değildir, bu yeni aydır.
3. Aydınlık bölge 5 numaraya kadar giderek büyür.
4. 5 numarada dairenin tamamı aydınlıktır, bu dolunaydır.

5. Bir öğrenci aynı çubuğu bahçenin aynı noktasına dikip sabah, öğle ve ikindi vakitlerinde gölgesini işaretlemiştir. Şekle göre çubuğun gölgesi hangi vakitte en kısa ölçülmüştür?

• A) Sabah
• B) Öğle
• C) İkindi
• D) Üç vakitte de eşittir

Doğru cevap: B — Öğle vakti Güneş gökyüzünde en yüksek konumdadır; bu yüzden gölge en kısa ölçülür.

1. Gölgenin boyu Güneş’in gökyüzündeki yüksekliğine bağlıdır.
2. Sabah ve ikindi vakitlerinde Güneş alçaktadır; ışınlar yandan geldiği için gölge uzar.
3. Öğle vakti Güneş en yüksek noktadadır; ışınlar daha dik geldiği için gölge kısalır. Şekilde de en kısa gölge öğlede çizilmiş.
4. Denetleyelim: çubuk ve yer üç ölçümde de aynı ✓ — değişen tek şey saat, yani Güneş’in yüksekliği.

6. Tabloda bir çubuğun gün içinde farklı saatlerde ölçülen gölge boyları verilmiştir. Bu ölçümlerden yola çıkarak öğrencinin ulaşabileceği doğru yargı nedir?

• A) Gölge boyu gün boyunca hiç değişmez.
• B) Gölge boyu sabahtan akşama doğru sürekli artar.
• C) Gölge boyu yalnızca çubuğun kalınlığına bağlıdır.
• D) Gölge boyu öğleye doğru kısalır, sonra tekrar uzar.

Doğru cevap: D — Ölçümler 84, 32, 70 ve 126 cm sırasını izliyor: gölge önce kısalıyor, sonra yeniden uzuyor.

1. Tablodaki dört değeri sırayla okuyalım: 09.00’da 84 cm, 12.00’de 32 cm, 15.00’te 70 cm, 17.00’de 126 cm.
2. Sabahtan öğleye doğru değer küçülmüş: 84’ten 32’ye. Yani gölge kısalmış.
3. Öğleden sonra ise büyümüş: 32’den 70’e, sonra 126’ya. Yani gölge yeniden uzamış.
4. Denetleyelim: en küçük değer öğle vaktinde ✓ — Güneş’in en yüksek olduğu saat de öğledir.

7. Fen kitabında Güneş için "kendi ışığını ve ısısını üreten, gaz ve plazmadan oluşan bir gök cismidir" yazmaktadır. Bu tanım Güneş'in hangi tür gök cismi olduğunu belirtir?

• A) Uydu
• B) Gezegen
• C) Yıldız
• D) Kuyruklu yıldız

Doğru cevap: C — Tanımda "kendi ışığını ve ısısını üretir" yazıyor; kendi ışığını üreten gök cismine yıldız denir.

1. Tanımdaki anahtar ifadeyi bulalım: "kendi ışığını ve ısısını üreten".
2. Gezegenler ve uydular ışık üretemez; yalnızca aldıkları ışığı yansıtırlar.
3. Işığı kendisi üreten gök cisimlerine yıldız denir. Öyleyse Güneş bir yıldızdır.
4. Denetleyelim: tanımda geçen "gaz ve plazmadan oluşan" ifadesi de yıldızlara uyar ✓ — yıldızların katı yüzeyi yoktur.

8. Şemada Güneş'ten çıkan ışığın Ay'a çarpıp gözlemciye ulaşması gösterilmiştir. Buna göre geceleri Ay'ı parlak görebilmemiz neyle açıklanır?

• A) Ay, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır.
• B) Ay kendi ışığını üretip yayar.
• C) Ay, Dünya'nın ışığını emer.
• D) Ay geceleri ısınıp parlar.

Doğru cevap: A — Şemada ışık Güneş’ten çıkıp Ay’a çarpıyor ve oradan gözlemciye gidiyor; Ay aldığı ışığı yansıtır.

1. Şemadaki okları izleyelim: ışık önce Güneş’ten çıkıyor.
2. Ardından Ay’ın yüzeyine ulaşıyor. Şemanın altında "Ay kendi ışığını üretmez" yazıyor.
3. Ay yüzeyine çarpan ışık geri yansıyor ve gözlemciye ulaşıyor. Ay’ı görmemizin nedeni bu yansıyan ışıktır.
4. Denetleyelim: ışığın çıkış noktası Güneş, dönüş noktası göz ✓ — Ay yolun ortasında bir aynadır.

9. Şekilde Güneş, Ay ve Dünya bu sırayla aynı doğrultuya gelmiş ve Ay'ın gölgesi Dünya üzerine düşmüştür. Bu dizilim hangi doğa olayını oluşturur?

• A) Ay tutulması
• B) Mevsimlerin oluşması
• C) Güneş tutulması
• D) Gece ile gündüzün oluşması

Doğru cevap: C — Ay, Güneş ile Dünya arasına girip gölgesini Dünya'ya düşürdüğünde Güneş tutulması olur.

1. Şekildeki sıra Güneş, Ay, Dünya biçimindedir.
2. Ay ortada kaldığı için Güneş ışığını keser.
3. Ay'ın gölgesi Dünya yüzeyine düşer.
4. Gölgenin düştüğü yerden Güneş tutulması izlenir.

10. Şekilde Güneş, Dünya ve Ay bu sırayla aynı doğrultuya gelmiştir. Bu dizilim gerçekleştiğinde Ay, Dünya'nın hangi bölgesine girmiş olur?

• A) Dünya'nın gölge bölgesine
• B) Dünya'nın atmosferine
• C) Güneş'in yüzeyine
• D) Dünya'nın çekirdeğine

Doğru cevap: A — Güneş – Dünya – Ay sıralamasında ortadaki Dünya gölge yapar; Ay bu gölge bölgesine girer.

1. Şekildeki sırayı okuyalım: Güneş, Dünya, Ay. Ortada Dünya var.
2. Işığı kesen her zaman ORTADAKİ cisimdir. Dünya, Güneş ışığını keserek arkasında koni biçiminde bir gölge oluşturur.
3. Ay bu gölgenin içine girdiğinde ışık alamaz ve kararır. Şekildeki "Ay karanlık bölgede" notu da bunu söylüyor.
4. Denetleyelim: bu olaya Ay tutulması denir ✓ — Ay tutulmasında tutulan cisim Ay’dır.

11. Bir gözlem kulübü teleskopla Ay yüzeyindeki dört çukurun çapını ölçüp grafiğe aktarmıştır. Grafiğe göre çapı en büyük olan çukur hangi harfle gösterilmiştir?

• A) A
• B) B
• C) C
• D) D

Doğru cevap: B — Grafikteki değerler 40, 85, 25 ve 60 km; en büyük değer olan 85 km B çukuruna aittir.

1. Grafikte dört çukurun çapı sütunlarla gösterilmiş. Sütun ne kadar yüksekse çap o kadar büyüktür.
2. Değerleri okuyalım: A = 40 km, B = 85 km, C = 25 km, D = 60 km.
3. Dördünü karşılaştıralım: 85 > 60 > 40 > 25. En büyük değer 85 km.
4. Denetleyelim: 85 km değeri B sütununa ait ✓ — soru en büyük çapı istediği için cevap B.

12. Kıyıdan uzaklaşan bir geminin önce gövdesinin, sonra bacasının, en son direğinin gözden kaybolduğu gözlenmiştir. Bu gözlem Dünya'nın şekli hakkında neyi kanıtlar?

• A) Dünya tamamen düzdür.
• B) Dünya kütle çekimi olmayan bir cisimdir.
• C) Dünya kare biçiminde bir levhadır.
• D) Dünya küreye benzeyen yuvarlak bir şekle sahiptir.

Doğru cevap: D — Yüzey bükümlü olduğu için gemi alttan başlayarak kaybolur; bu, Dünya'nın yuvarlaklığını gösterir.

1. Şekilde deniz yüzeyi bükümlü çizilmiştir.
2. Gemi uzaklaştıkça önce alt kısmı bu bükümün arkasında kalır.
3. En yüksek nokta olan direk en son kaybolur.
4. Düz bir yüzeyde gemi bütün hâlinde küçülerek kaybolurdu; demek ki Dünya yuvarlaktır.

13. Şekilde Dünya'nın Güneş çevresinde 365 günde tamamladığı yolculuk çizilmiştir. Dünya'nın bu hareketinin sonucunda yeryüzünde hangi olay yaşanır?

• A) Gece ile gündüz birbirini izler.
• B) Yıl içinde mevsimler değişir.
• C) Ay'ın evreleri oluşur.
• D) Gökkuşağı oluşur.

Doğru cevap: B — Şekildeki 365 günlük dolanma hareketi yıl içinde mevsimlerin değişmesine yol açar.

1. Şekilde Dünya’nın Güneş çevresindeki yolu çizilmiş ve süresi 365 gün olarak verilmiş.
2. 365 gün bir yıl demektir. Öyleyse bu hareketin sonucu da yıl boyunca yaşanan bir olay olmalı.
3. Yıl boyunca Güneş ışınlarının geliş açısı değişir; bu da mevsimleri oluşturur.
4. Denetleyelim: mevsimler gerçekten bir yılda bir kez döner ✓ — süre ile sonuç birbirine uyuyor.

14. Tabloda Dünya ile Ay'ın bazı özellikleri karşılaştırılmıştır. Tablodaki verilere dayanarak Ay ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Ay'da bol miktarda sıvı su bulunur.
• B) Ay'da Dünya'daki gibi bir yaşam ortamı yoktur.
• C) Ay'da soluk alınabilecek bir hava katmanı vardır.
• D) Ay, Dünya ile tamamen aynı koşullara sahiptir.

Doğru cevap: B — Tabloda Ay için hava, su ve canlı yaşamı sütunlarının üçü de "Yok" olarak verilmiştir.

1. Tabloda üç özellik karşılaştırılmıştır.
2. Dünya sütununda üçü de "Var" yazmaktadır.
3. Ay sütununda üçü de "Yok" yazmaktadır.
4. Bu nedenle Ay'da Dünya'daki gibi bir yaşam ortamı bulunmaz.

15. Bir öğrenci K evresini gözledikten yaklaşık bir hafta sonra L evresini gözlemiştir. Şekildeki bu iki çizimin adları sırasıyla hangi seçenekte verilmiştir?

• A) Yeni ay ve son dördün
• B) Dolunay ve yeni ay
• C) Son dördün ve yeni ay
• D) İlk dördün ve dolunay

Doğru cevap: D — Yarısı aydınlık olan K ilk dördün, tamamı aydınlık olan L dolunaydır.

1. Çizimlere bakalım: K’de dairenin yarısı aydınlık, L’de tamamı aydınlık.
2. Yarısı aydınlık olan evrelere dördün denir; L’deki gibi tamamı aydınlık olan evre ise dolunaydır.
3. Sıralamaya bakalım: K önce, L bir hafta sonra gözlenmiş. Dolunaydan önce gelen dördün "ilk dördün"dür.
4. Denetleyelim: evre sırası yeni ay → ilk dördün → dolunay → son dördün ✓ — K’den L’ye geçiş bu sırayla uyuşuyor.