Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz

1. Bir öğrenci Güneş'in yüksekliğinin gölge boyunu nasıl etkilediğini araştırmak istiyor. Şekildeki iki düzenekte çubuk ve zemin aynı tutulmuşsa deneyde bilerek değiştirilen etken hangisidir?

• A) Çubuğun kalınlığı
• B) Zeminin cinsi
• C) Işık kaynağının yüksekliği
• D) Odanın sıcaklığı

Doğru cevap: C — İki düzenekte çubuk ve zemin aynı tutulmuş; değiştirilen tek etken ışık kaynağının yüksekliğidir.

1. Kontrollü deneyde yalnız bir etken değiştirilir, geri kalan her şey sabit tutulur.
2. Soruda "çubuk ve zemin aynı tutulmuşsa" deniyor. Öyleyse bu ikisi sabit etkenler.
3. Öğrenci Güneş’in YÜKSEKLİĞİNİN etkisini araştırıyor. Güneş’i temsil eden şey lambadır; öyleyse değiştirilen etken lambanın yüksekliğidir.
4. Denetleyelim: gölge boyu değişirse bunu doğrudan lambanın konumuna bağlayabiliriz ✓, başka açıklama kalmaz.

2. Aynı çubukla yapılan deneyde lambanın yüksekliği artırılarak gölge boyu ölçülmüş ve sonuçlar tabloya yazılmıştır. Tablodaki iki büyüklük arasındaki ilişkiyi doğru anlatan ifade hangisidir?

• A) Lamba yükseldikçe gölge boyu azalır.
• B) Lamba yükseldikçe gölge boyu artar.
• C) Gölge boyu lamba yüksekliğinden etkilenmez.
• D) Gölge boyu önce artar sonra azalır.

Doğru cevap: A — Yükseklik 20'den 60 cm'ye çıkarken gölge 48'den 15 cm'ye düşmüştür.

1. Tabloda yükseklik değerleri 20, 40 ve 60 cm'dir.
2. Karşılık gelen gölge boyları 48, 26 ve 15 cm'dir.
3. Yükseklik büyürken gölge boyu küçülmektedir.
4. Yani ışık kaynağı yükseldikçe gölge kısalır.

3. Gözlem defterine bugün 3 numaralı evreyi çizen bir öğrenci, aynı defterin bir hafta sonraki sayfasını dolduracaktır. Öğrenci o sayfaya kaç numaralı evreyi çizmelidir?

• A) 1
• B) 5
• C) 7
• D) 2

Doğru cevap: B — Bir evreden diğerine yaklaşık bir hafta geçer; ilk dördünden (3) sonraki hafta dolunay (5) gözlenir.

1. Ay'ın bütün evreleri yaklaşık 29 günde tamamlanır.
2. Şekilde dört ana evre 1, 3, 5 ve 7 numaralarındadır.
3. Ana evreler arasında yaklaşık 7 gün vardır.
4. 3 numaralı evreden bir hafta sonra 5 numaralı evre gözlenir.

4. Karanlık bir sınıfta fenerle aydınlatılan köpük top çevresinde dolaştırılarak Ay evreleri canlandırılmaktadır. Bu modelde fenerin temsil ettiği gök cismi hangisidir?

• A) Dünya
• B) Ay
• C) Yıldız kümesi
• D) Güneş

Doğru cevap: D — Modelde ışığı üreten fener Güneş'i, aydınlatılan köpük top Ay'ı, gözlemci öğrenci Dünya'yı temsil eder.

1. Modelde tek ışık kaynağı fenerdir.
2. Gerçekte tek ışık kaynağı Güneş'tir.
3. Köpük top ışığı yansıtır, bu Ay'a karşılık gelir.
4. Bu yüzden fener Güneş'i temsil eder.

5. Şekilde Güneş ışınlarının Dünya yüzeyine farklı açılarla ulaştığı K, L ve M bölgeleri gösterilmiştir. Işınların en dik açıyla düştüğü ve bu yüzden birim alana en çok enerji taşıdığı bölge hangisidir?

• A) K
• B) L
• C) M
• D) Üç bölgede de eşittir

Doğru cevap: B — Şekilde yalnızca L bölgesine ışınlar yüzeye dik gelmektedir.

1. Şekilde üç ışın demeti yüzeye farklı açılarla ulaşır.
2. K ve M bölgelerinde ışınlar eğik gelir ve geniş alana yayılır.
3. L bölgesinde ışın yüzeye dik gelir.
4. Dik gelen ışın dar alana düştüğü için birim alana daha çok enerji taşır.

6. Bir okulda aynı direğin öğle vaktindeki gölge boyu bir yıl boyunca ölçülmüş ve grafiğe aktarılmıştır. Grafiğe göre Güneş'in öğle vakti gökyüzünde en alçak kaldığı ay hangisidir?

• A) Haziran
• B) Eylül
• C) Nisan
• D) Aralık

Doğru cevap: D — En uzun gölge 74 cm ile aralıkta ölçülmüş; gölge uzunsa Güneş alçaktır.

1. Gölge boyu ile Güneş’in yüksekliği ters ilişkilidir: Güneş alçaldıkça gölge uzar, yükseldikçe kısalır.
2. Grafikte en uzun gölge hangi aya ait? Değerlere bakalım — en yüksek nokta 74 cm ile aralık ayında.
3. Gölge en uzun olduğuna göre Güneş öğle vakti en alçak konumda o ay bulunuyor: aralık.
4. Denetleyelim: aralık kış ayıdır ve kışın Güneş gökyüzünde alçak kalır ✓ — günlük gözlem de bunu doğruluyor.

7. Şekilde bir öğrencinin masaya dizdiği küreler ve söylediği cümle verilmiştir. Bu modelde öğrencinin düştüğü yanılgı hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Güneş tutulmasında Ay ortada olmalıdır; bu dizilim Ay tutulmasını gösterir.
• B) Güneş tutulması için Dünya'nın Ay'dan küçük olması gerekir.
• C) Bu dizilimde hiçbir tutulma yaşanmaz, model tamamen anlamsızdır.
• D) Güneş tutulması yalnızca dolunay evresinde görülür, model doğrudur.

Doğru cevap: A — Güneş – Dünya – Ay sıralaması Ay tutulmasının dizilimidir; Güneş tutulmasında ortada Ay bulunmalıdır.

1. Öğrencinin dizilimini okuyalım: Güneş, Dünya, Ay. Ortadaki cisim Dünya.
2. Kural şudur: ortadaki cisim ışığı keser ve gölgesini arkadakine düşürür. Burada Dünya, gölgesini Ay’a düşürüyor.
3. Gölgede kalan Ay olduğuna göre tutulan da Ay’dır; bu bir AY tutulmasıdır.
4. Denetleyelim: Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya arasına girer ve gölgesi Dünya’ya düşer ✓ — dizilim Güneş – Ay – Dünya olurdu.

8. Şekilde Ay'ın dört konumu ve her konumda Dünya'ya bakan X yüzeyi işaretlenmiştir. Dünya'dan bakan bir gözlemcinin Ay'ın hep aynı yüzünü görmesinin nedeni nedir?

• A) Ay hiç dönmediği için aynı yüz görünür.
• B) Ay kendi ekseni etrafında dolanma süresiyle aynı sürede döner.
• C) Ay'ın arka yüzü hiç ışık almaz.
• D) Dünya, Ay ile birlikte aynı hızda döner.

Doğru cevap: B — Ay'ın eksen dönüşü ile Dünya çevresindeki dolanması aynı sürede tamamlandığı için hep aynı yüzü bize döner.

1. Şekilde X yüzeyi her konumda Dünya'ya bakmaktadır.
2. Bunun için Ay konum değiştirirken kendi de dönmelidir.
3. Bu iki hareketin süresi yaklaşık 29 gün ile eşittir.
4. Süreler eşit olduğundan Dünya'dan hep aynı yüz görülür.

9. Gerçekte Dünya ile Ay arasındaki uzaklık, Dünya'nın çapının yaklaşık 30 katıdır. Dünya'yı 2 cm çapında bir küreyle temsil eden bir maketin doğru olabilmesi için iki küre arası kaç cm olmalıdır?

• A) 15 cm
• B) 30 cm
• C) 60 cm
• D) 120 cm

Doğru cevap: C — Uzaklık Dünya çapının 30 katı olduğuna göre makette 2 × 30 = 60 cm olmalıdır.

1. Makette oranlar korunmalı: gerçekteki ilişki neyse makette de aynı olmalı.
2. Gerçekte Dünya ile Ay arası, Dünya çapının 30 katı kadar.
3. Makette Dünya’nın çapı 2 cm alınmış. Öyleyse aradaki uzaklık 2 cm’nin 30 katı olmalı: 2 × 30 = 60 cm.
4. Denetleyelim: 60 ÷ 2 = 30 ✓ — makette de uzaklık, çapın 30 katı çıkıyor.

10. Tabloda ülkemizdeki bir ilde üç farklı tarihte ölçülen gündüz süreleri verilmiştir. Bu ölçümler Dünya'nın hangi hareketiyle açıklanabilir?

• A) Ay'ın evre değiştirmesiyle
• B) Dünya'nın Güneş çevresinde dolanmasıyla
• C) Güneş'in Dünya çevresinde dolanmasıyla
• D) Ay'ın Dünya'ya yaklaşmasıyla

Doğru cevap: B — Gündüz süresinin yıl içinde 9, 12 ve 15 saat olarak değişmesi Dünya’nın Güneş çevresinde dolanmasıyla açıklanır.

1. Tablodaki tarihler aylarca aralıklı: 21 Aralık, 21 Mart, 21 Haziran. Yani değişim bir yıla yayılmış.
2. Gündüz süresi 9 saatten 12’ye, sonra 15 saate çıkmış. Bu, mevsimlere bağlı bir değişimdir.
3. Mevsimleri oluşturan hareket Dünya’nın Güneş çevresindeki 365 günlük dolanmasıdır (eksen eğikliğiyle birlikte).
4. Denetleyelim: eksen dönüşü 24 saatte tekrarlanır ve her gün aynıdır ✓ — aylara yayılan bu farkı açıklayamaz.

11. Kum dolu iki özdeş tepsiye aynı bilye farklı yüksekliklerden bırakılmış ve oluşan çukurlar karşılaştırılmıştır. Bu deneyin sonucuna göre çukurun genişlemesine yol açan etken nedir?

• A) Bilyenin bırakıldığı yükseklik
• B) Tepsinin rengi
• C) Kumun tepsideki miktarı
• D) Bilyenin rengi

Doğru cevap: A — Aynı bilye ve aynı kum kullanıldığı için tek değişken yüksekliktir; yükseklik arttıkça çukur genişlemiştir.

1. İki tepside de aynı bilye ve aynı kum vardır.
2. Değişen tek şey bırakma yüksekliğidir: 30 cm ve 80 cm.
3. 80 cm'den bırakılan bilyenin açtığı çukur daha geniştir.
4. Demek ki çukurun genişlemesine yükseklik yol açmıştır.

12. Bir öğrenci "Güneş sönerse Dünya'da yalnızca hava kararır, başka bir şey değişmez." demiştir. Bu görüşün yanlış olduğunu gösteren en güçlü gerekçe hangisidir?

• A) Bitkiler besin üretemez ve yeryüzü ısı kaynağını kaybederdi.
• B) Güneş'in sönmesi Ay'ın evrelerini hızlandırırdı.
• C) Güneş yalnızca gündüzleri ışık verdiği için gece değişmezdi.
• D) Dünya kendi ekseni etrafında dönmeyi bırakırdı.

Doğru cevap: A — Güneş yalnız aydınlatmaz; bitkilerin besin üretmesini ve yeryüzünün ısınmasını da sağlar.

1. Öğrencinin görüşü şu: Güneş sönerse yalnız hava kararır. Demek ki Güneş’i yalnız bir lamba gibi düşünüyor.
2. Oysa Güneş iki şey gönderir: ışık ve ısı. Bitkiler ışığı kullanarak besin üretir; besin üretimi durursa bütün besin zincirleri çöker.
3. Isı da Güneş’ten gelir. Güneş sönseydi yeryüzü kısa sürede yaşanamayacak kadar soğurdu.
4. Denetleyelim: en güçlü gerekçe iki etkiyi birden anan seçenektir ✓ — hem besin üretimi hem ısı kaynağı.

13. Tabloda Dünya'nın iki hareketi, süreleri ve sonuçları verilmiş, sonuç sütunu boş bırakılmıştır. Soru işaretli yerlere yukarıdan aşağıya sırasıyla ne yazılmalıdır?

• A) Mevsimler – gece ve gündüz
• B) Ay evreleri – gece ve gündüz
• C) Tutulmalar – Ay evreleri
• D) Gece ve gündüz – mevsimler

Doğru cevap: D — 24 saatlik eksen dönüşü gece ve gündüzü, 365 günlük dolanma ise mevsimleri oluşturur.

1. Tablodaki iki hareketi süreleriyle birlikte okuyalım; süre, sonucu bulmanın en kolay yolu.
2. Birinci satır 24 saat sürüyor. 24 saat bir gün demektir; bir günün içinde gece ve gündüz yaşanır.
3. İkinci satır 365 gün sürüyor. 365 gün bir yıl demektir; bir yıl içinde de mevsimler değişir.
4. Denetleyelim: sıra yukarıdan aşağı gece-gündüz, sonra mevsimler ✓ — süreler sonuçlarla uyuşuyor.

14. Grafikte bir ilde dört ayın ortalama gündüz süreleri sütunlarla gösterilmiştir. Ocak ile temmuz ayı arasındaki gündüz süresi farkı kaç saattir?

• A) 2 saat
• B) 4 saat
• C) 6 saat
• D) 9 saat

Doğru cevap: C — Temmuz 15 saat, ocak 9 saat; fark 15 − 9 = 6 saattir.

1. Grafikten iki değeri okuyalım: ocak sütunu 9 saat, temmuz sütunu 15 saat.
2. Fark sorulduğunda büyük değerden küçük değer çıkarılır.
3. Çıkaralım: 15 − 9 = 6 saat.
4. Denetleyelim: temmuz yaz ayıdır ve gündüzler uzundur, ocak kış ayıdır ve gündüzler kısadır ✓ — 6 saatlik fark bu yüzden bekleniyor.

15. Gözlem defterindeki dört çizim karışık sıradadır ve öğrenci bunları gözlenme sırasına dizecektir. Yeni aydan başlayarak dolunaya kadar giden doğru sıralama hangi seçenektedir?

• A) K – L – M – N
• B) L – M – N – K
• C) M – N – K – L
• D) N – K – M – L

Doğru cevap: D — N yeni ay, K hilal, M ilk dördün, L dolunaydır; aydınlık bölge bu sırayla büyür.

1. Çizimlerdeki aydınlık bölgeler karşılaştırılır.
2. N'de aydınlık yoktur, bu yeni aydır ve baştadır.
3. K ince bir hilal, M yarım daire biçimindedir.
4. L tamamen aydınlıktır; sıralama N, K, M, L olur.