8. Sınıf Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası — Konu Anlatımı

Dört Yöne Bakan Bir Harita

1923'ün Türkiye haritasını önünüze koyun ve sınırlarına bakın. Güneyde çizilmemiş bir sınır (Musul), batıda dört yıl önce savaşılan Yunanistan, kuzeyde yabancı bir komisyonun denetlediği Boğazlar, güneydoğuda ayrı yönetilen bir sancak (Hatay). Atatürk döneminin dış politikası, bu dört yöndeki sorunun savaşa girmeden nasıl ele alındığının hikâyesidir.

Yol gösteren ilke "Yurtta sulh, cihanda sulh"tur. Anlamı "hiçbir koşulda savaşmayız" değildir; haklı ve meşru bir sebep olmadıkça savaşa başvurmamak, sorunu önce masada çözmek, başka devletlerin iç işlerine karışmamaktır.

Güney: Musul (1926)

Lozan'da İngiltere ile anlaşılamayan Musul için önce ikili görüşme yapıldı (Haliç Konferansı, 1924); sonuç çıkmayınca konu Milletler Cemiyeti'ne gitti. Cemiyet, İngiltere'nin mandası altındaki Irak'tan yana karar verdi. Türkiye o sırada Şeyh Sait İsyanı'yla uğraşıyordu ve yeni bir savaşı göze alamadı.

5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakıldı. Türkiye'ye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirinin yüzde 10'u verilecekti; bu hak daha sonra toplu bir ödeme karşılığında bırakıldı.

Batı: Yunanistan ve Balkanlar

Lozan görüşmeleri sırasında imzalanan sözleşmeyle Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türkler yer değiştirdi (nüfus mübadelesi). İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri bu değişimin dışında tutuldu. Kimin "yerleşik" sayılacağı ve mülklerin nasıl hesaplanacağı yıllarca tartışıldı; sorun ancak 1930 Ankara Antlaşması ile kapandı ve iki ülke dostluk dönemine girdi.

Dostluğun meyvesi Balkan Antantı (9 Şubat 1934) oldu: Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya, aralarındaki sınırları birlikte korumayı kabul etti. Arka planda İtalya vardı. Akdeniz'de genişlemek isteyen İtalya, 1935'te Habeşistan'ı işgal ederek bu isteğin boş söz olmadığını gösterdi.

Kuzey: Boğazlar ve Montrö (1936)

Lozan, Boğazlar'ı başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakmış, kıyılarda asker bulundurmayı yasaklamıştı. 1930'ların ortasında Avrupa'da silahlanma hızlanınca Türkiye, koşulların değiştiğini gerekçe göstererek yeni bir düzenleme istedi.

20 Temmuz 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile komisyon kaldırıldı, yetkileri Türkiye'ye geçti; Türkiye Boğazlar bölgesinde asker bulundurma ve bölgeyi tahkim etme hakkı kazandı. Lozan'ın eksik bıraktığı bir egemenlik hakkı, diplomasiyle tamamlanmış oldu.

Doğu: Sadabat Paktı (1937)

8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda Türkiye, İran, Irak ve Afganistan bir saldırmazlık paktı imzaladı. Amaç doğu sınırında güveni sağlamak ve bölgeye yönelik dış tehditlere karşı birlikte durmaktı. Batıda Balkan Antantı, doğuda Sadabat: Türkiye iki yönünü de güvenceye aldı.

Güneydoğu: Hatay (1939)

1921 Ankara Antlaşması'yla Hatay, Fransız yönetimindeki Suriye'ye bağlı ama özel yönetimli bir bölge olarak kalmıştı. 1936'da Fransa Suriye'ye bağımsızlık vermeye hazırlanınca Türkiye itiraz etti: Hatay'ın Türk nüfusu yeni bir devlete bırakılmamalıydı. Konu Milletler Cemiyeti'ne taşındı.

Süreç adım adım kapandı: 1937'de Hatay'a ayrı bir statü tanındı, 1938'de Hatay Devleti kuruldu, 29 Haziran 1939'da Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı. Atatürk bu sonucu göremedi; son aylarını bu konuyla uğraşarak geçirmişti.

Masadaki Diğer Dosyalar

• Milletler Cemiyeti (1932): Türkiye 18 Temmuz 1932'de üye oldu. Ayrıntı önemli: başvurarak değil, davet edilerek girdi. Bu, genç Cumhuriyet'in 10 yıl içinde saygın bir devlet olarak görüldüğünü gösterir.
• Yabancı okullar: Tevhid-i Tedrisat'a bağlandılar; Türkçe, tarih ve coğrafya derslerini Türk öğretmenlerin okutması istendi. Tam bağımsızlığın eğitimdeki karşılığıdır.
• Dış borçlar: Osmanlı borçları, topraklarını paylaşan devletler arasında bölüştürüldü. Türkiye payını 1929'da ödemeye başladı; son taksit 1954'te ödendi.

Çözümlü Örnek: 1930'ların Dünyası

Soru şöyle bir metin verir: "İtalya 1935'te Habeşistan'ı işgal etti ve Akdeniz'de genişleme isteğini açıkça dile getirdi. Almanya silahlanmayı hızlandırdı. Milletler Cemiyeti saldırganları durduramadı." Ardından sorar: Türkiye bu ortamda nasıl bir yol izledi?

Adım adım düşünelim. Tehdit Akdeniz ve Balkanlar'dan geliyor; Cemiyet koruyamıyor. O hâlde Türkiye güvenliği kendi anlaşmalarıyla arayacaktır. Tarihlere bakın: 1934 Balkan Antantı (batı), 1936 Montrö (Boğazlar), 1937 Sadabat (doğu). Üçü de tehdit büyürken, savaş çıkmadan önce imzalandı.

Doğru seçenek "bölgesel ittifaklar kurarak ve Boğazlar'ı güçlendirerek güvenliğini sağlamaya çalıştı" yönünde olur. "Almanya ile ittifak kurdu" ya da "Milletler Cemiyeti'nden ayrıldı" gibi seçenekler metinden de tarihten de çıkmaz.

Yanılgılar

• "Montrö Musul'u çözdü." Montrö Boğazlar'la, 1926 Ankara Antlaşması Musul'la ilgilidir. Yıl-konu eşleşmesi sık sorulur: 1926 Musul, 1934 Balkan Antantı, 1936 Montrö, 1937 Sadabat, 1939 Hatay.
• "Bütün Ankara antlaşmaları aynı." 1921'deki Fransa ile (Güney Cephesi), 1926'daki İngiltere ve Irak ile (Musul), 1930'daki Yunanistan ile (mübadele) imzalandı. Adı değil, tarafı ve yılı ayırt eder.
• "Hatay savaşla alındı." Hatay, Boğazlar gibi diplomasi ve Milletler Cemiyeti kanalıyla kazanıldı.

LGS ipucu: Soruda "davet", "görüşme", "Milletler Cemiyeti'ne başvurma" gibi ifadeler varsa cevap büyük olasılıkla barışçı dış politika ya da uluslararası saygınlık yönündedir.

Sık sorulanlar