Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

1. Kaynak metin Atatürk döneminin dış politika anlayışını özetlemektedir. Bu anlayışla aşağıdaki uygulamalardan hangisi ÇELİŞİR?

• A) Komşu ülkelerle bölgesel antlaşmalar imzalanması
• B) Sorunların Milletler Cemiyeti'nde barış yoluyla çözülmeye çalışılması
• C) Hiçbir haklı gerekçe olmadan komşu bir ülkenin topraklarına saldırılması
• D) Boğazlar sorununun uluslararası bir konferansla çözülmesi

Doğru cevap: C — Anlayış barışı ve yalnız haklı sebeple savunmayı esas alır; haklı gerekçesiz saldırı "savaş bir cinayettir" ilkesiyle doğrudan çelişir.

1. Ne soruluyor: barışçı dış politikayla ÇELİŞEN uygulama.
2. A, B ve D antlaşma, uluslararası kurum ve konferans yoluyla barışçı çözümlerdir.
3. C haklı gerekçesiz saldırıdır.
4. Metin "haklı ve meşru sebep olmadıkça savaş bir cinayettir" diyor. Denetleme: C bu cümlenin tam karşıtı.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Montrö bir kazanımdır ama savaşla değil konferansla elde edilmiştir; barışçı yönteme uyar.

2. Zaman şeridinde Atatürk dönemi dış politikasının bazı gelişmeleri verilmiştir. Bir öğrenci şeride "Sadabat Paktı imzalandı." bilgisini eklemek istiyor. Bu bilgi şeritte nereye yerleşmelidir?

• A) 1926'dan önceye
• B) 1932 ile 1934 arasına
• C) 1934 ile 1936 arasına
• D) 1936'dan sonraya

Doğru cevap: D — Sadabat Paktı 1937'de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmıştır; 1936 Montrö'den sonraya yerleşir.

1. Ne soruluyor: Sadabat Paktı'nın şeritteki yeri.
2. Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937'de imzalandı.
3. Şeridin son olayı 1936 Montrö'dür.
4. 1937 > 1936, bu yüzden sona eklenir. Denetleme: Balkan Antantı batı sınırlarını, Sadabat doğu sınırlarını güvenceye alır; ikisi farklı yıllardadır.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Balkan Antantı ile aynı dönemde düşünülüp araya yerleştirilmesi; Sadabat ondan üç yıl sonradır.

3. Lozan'da çözülemeyen Musul sorunu Milletler Cemiyeti'ne götürülmüş, Cemiyet kararını Musul'un Irak'a bırakılmasından yana vermiştir. Türkiye 1926 Ankara Antlaşması'yla Musul'un Irak'ta kalmasını kabul etmiş, karşılığında Musul petrollerinden 25 yıl boyunca %10 pay almıştır. Bu bilgilere göre Türkiye'nin bu kararı almasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

• A) Yeni bir savaşa girmek yerine sorunu barışçı yolla sonuçlandırmak
• B) Musul'da Türk nüfusu bulunmaması
• C) Musul'un Türkiye için ekonomik değerinin olmaması
• D) Milletler Cemiyeti üyesi olarak karara uymak zorunda olması

Doğru cevap: A — Türkiye yeni savaştan çıkmıştı ve İngiltere ile savaşı göze almak yerine sorunu antlaşmayla kapatıp petrol gelirinden pay aldı; barışçı çözüm tercih edildi.

1. Ne soruluyor: Türkiye'nin Musul'u bırakmayı kabul etmesinin gerekçesi.
2. Karşı taraf Irak'ı manda altında tutan İngiltere'ydi; itiraz yeni bir savaş riski demekti.
3. Türkiye antlaşma yaptı ve petrol gelirinden pay aldı: çatışma yerine barışçı sonuç.
4. Denetleme: C metindeki petrol payıyla çelişir. D yanlıştır: Türkiye 1932'de üye oldu, 1926'da üye değildi.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Milletler Cemiyeti'nin kararı tanıdık gelince Türkiye'yi o tarihte üye sanmak.

4. Kartta Türk-Yunan ilişkilerindeki bir sorun anlatılmaktadır. Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisine ULAŞILAMAZ?

• A) Sorun Lozan Antlaşması'nın uygulanmasından doğmuştur.
• B) Anlaşmazlık uzun sürmüştür.
• C) Sorunun çözümü iki ülke arasındaki ilişkileri olumlu etkilemiştir.
• D) Sorun iki ülke arasında savaşa yol açmıştır.

Doğru cevap: D — Kartta sorunun Lozan'dan doğduğu, yıllarca sürdüğü ve 1930'da çözülüp dostluğa dönüştüğü anlatılır; savaş çıktığına dair hiçbir bilgi yoktur.

1. Ne soruluyor: kartta KANITI olmayan yargı.
2. A: "Lozan'da nüfus mübadelesi kararlaştırıldı", ulaşılır.
3. B: "yıllarca sürdü", ulaşılır. C: "dostluk yoluna girdi", ulaşılır.
4. D: Kartta savaş geçmez; tersine sorun antlaşmayla çözülmüştür.
5. Sık yapılan hata: "anlaşmazlık" sözcüğünü "savaş" olarak okumak; anlaşmazlık diplomatik bir sorundur.

5. Türkiye 1932'de Milletler Cemiyeti'ne başvurarak değil, Cemiyet üyelerinin davetiyle üye olmuştur. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?

• A) Türkiye'nin uluslararası alanda saygın ve güvenilir bir devlet olarak görüldüğünü
• B) Türkiye'nin dış politikada yalnız kalmak istediğini
• C) Milletler Cemiyeti'nin Türkiye'ye karşı bir ittifak kurduğunu
• D) Türkiye'nin Lozan Antlaşması'nı tanımadığını

Doğru cevap: A — Bir devletin davetle üyeliğe çağrılması, uluslararası toplumun onu barışçı ve güvenilir bir ortak olarak kabul ettiğini gösterir.

1. Ne soruluyor: davetle üyeliğin anlamı.
2. Normalde devletler üyelik için başvurur; burada üyeler Türkiye'yi davet etti.
3. Davet etmek, o devleti saygın ve güvenilir görmek demektir.
4. Bu, barışçı dış politikanın uluslararası karşılığıdır. Denetleme: B ve C üyeliğin kendisiyle, D Türkiye'nin Lozan'ı savunmasıyla çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Uluslararası bir örgüte üye olmak yalnız kalmak değil, iş birliğine katılmaktır.

6. Haritada 1934'te Balkan Antantı'nı imzalayan ülkeler gösterilmiştir. Bu dönemde İtalya Akdeniz'de ve Balkanlarda yayılmacı bir politika izliyordu. Antantı imzalayan ülkelerin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İtalya ile birlikte Balkanları paylaşmak
• B) Balkanlarda sınırlarını ve barışı ortak tehditlere karşı korumak
• C) Osmanlı Devleti'ni yeniden kurmak
• D) Milletler Cemiyeti'nden ayrılmak

Doğru cevap: B — İtalya'nın yayılmacı politikası Balkan ülkelerini tehdit ediyordu; bu ülkeler sınırlarının güvenliği ve bölge barışı için bir araya geldi.

1. Ne soruluyor: antantın ortak amacı.
2. Ortak tehdit metinde verilmiş: İtalya'nın yayılmacılığı.
3. Tehdit altındaki komşular birleşince amaç ortak savunmadır: sınırları ve barışı korumak.
4. Denetleme: A tehditle iş birliği yapmak olur, amaçla çelişir; C ve D dönemin barışçı politikasına aykırıdır.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Antant, Milletler Cemiyeti'nin barış anlayışıyla uyumludur; Cemiyetten ayrılmakla ilgisi yoktur.

7. Kartta Boğazlarla ilgili iki antlaşma karşılaştırılmıştır. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Türkiye'ye en önemli kazanımı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Boğazlardan geçişin tüm gemilere tamamen kapatılması
• B) Boğazların uluslararası komisyona devredilmesi
• C) Boğazlar üzerinde tam egemenlik ve askerî savunma hakkının sağlanması
• D) Musul sorununun çözülmesi

Doğru cevap: C — Montrö ile uluslararası komisyon kaldırıldı ve Boğazların yönetimi ile savunması Türkiye'ye geçti; Lozan'daki eksik egemenlik tamamlandı.

1. Ne soruluyor: Lozan'dan Montrö'ye değişen şey.
2. Lozan: komisyon + askersiz kıyılar, yani eksik egemenlik.
3. Montrö: komisyon kalktı + savunma Türkiye'de, yani tam egemenlik.
4. Kazanım tam egemenliktir. Denetleme: B Lozan'daki durumdur; A yanlış, geçiş kurallara bağlandı ama kapatılmadı; D Musul 1926'dadır.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Karttaki iki durumu karıştırmak; komisyon Lozan'ın, kaldırılması Montrö'nün maddesidir.

8. Türkiye 1934'te batı komşularıyla Balkan Antantı'nı, 1937'de ise İran, Irak ve Afganistan ile Sadabat Paktı'nı imzalamıştır. Bu iki antlaşma birlikte değerlendirildiğinde Türkiye'nin hangi amacı öne çıkar?

• A) Yalnızca Avrupa devletleriyle ilişki kurmak
• B) Hem batı hem doğu sınırlarında güvenliği sağlamak
• C) Komşularıyla ticareti tamamen durdurmak
• D) Milletler Cemiyeti'nin yerine yeni bir örgüt kurmak

Doğru cevap: B — Balkan Antantı batı, Sadabat Paktı doğu komşularıyla yapılmıştır; ikisi birlikte her iki yöndeki sınırların güvenliğini hedefler.

1. Ne soruluyor: iki antlaşmanın birlikte gösterdiği amaç.
2. Balkan Antantı: Yunanistan, Yugoslavya, Romanya, yani batı.
3. Sadabat Paktı: İran, Irak, Afganistan, yani doğu.
4. Batı + doğu = bütün sınırlarda güvenlik. Denetleme: A Sadabat'la çelişir (Asya ülkeleri), D'ye dair bilgi yok.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Yalnız Balkan Antantı'na bakıp Sadabat'ın doğu ülkeleriyle yapıldığını atlamak.

9. Zaman şeridinde Hatay'ın Türkiye'ye katılma süreci verilmiştir. Bu süreç Türk dış politikası hakkında hangi yargıyı destekler?

• A) Hatay savaş yoluyla kısa sürede alınmıştır.
• B) Sorun tek bir antlaşmayla hemen çözülmüştür.
• C) Hatay, Atatürk'ün ölümünden önce Türkiye'ye katılmıştır.
• D) Sorun diplomasi yoluyla, aşamalı olarak ve barışçı biçimde çözülmüştür.

Doğru cevap: D — Süreç özel statü, bağımsız Hatay Devleti ve katılım kararı olarak dört yıla yayılmış; savaş olmadan diplomasiyle tamamlanmıştır.

1. Ne soruluyor: şeridin gösterdiği çözüm yöntemi.
2. Aşamalar: 1937 özel statü → 1938 Hatay Devleti → 1939 katılım; dört yıl ve birden çok adım.
3. Aşamaların hiçbirinde savaş yok; hepsi diplomatik kararlardır.
4. Denetleme: A ve B şeritle çelişir. C yanlış: Atatürk 10 Kasım 1938'de öldü, katılım 29 Haziran 1939'dadır.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Hatay Atatürk'ün en çok önem verdiği konulardandı, ama katılımı ölümünden sonra gerçekleşti.

10. Lozan'da Osmanlı Devleti'nden kalan borçlar, toprakları Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırılmıştır. Türkiye kendine düşen payın ilk taksitini 1929'da ödemeye başlamış, son taksit 1954'te ödenmiştir. Bu bilgi Türkiye'nin dış politikası hakkında neyi gösterir?

• A) Uluslararası yükümlülüklerini yerine getiren güvenilir bir devlet olduğunu
• B) Osmanlı borçlarının hiçbirini kabul etmediğini
• C) Borçları savaş yoluyla sildirdiğini
• D) Borçların tamamını 1929'da tek seferde ödediğini

Doğru cevap: A — Türkiye Lozan'daki payını kabul etmiş ve yıllara yayarak son taksitine kadar ödemiştir; bu, uluslararası yükümlülüklerine bağlı güvenilir bir devlet olduğunu gösterir.

1. Ne soruluyor: borç ödemesinin dış politikadaki anlamı.
2. Türkiye payını kabul etti: B metinle çelişir.
3. Ödeme 1929'dan 1954'e yıllara yayıldı: D metinle çelişir; savaş yok: C metinle çelişir.
4. Söz verilen yükümlülüğü sonuna kadar yerine getirmek güvenilirliktir.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. "İlk taksit 1929" bilgisini ödemenin bittiği yıl sanmak; son taksit 1954'tedir.

11. Kartta 1930'lu yıllarda dünyadaki gelişmeler anlatılmaktadır. Bu gelişmeler Türkiye'nin aşağıdaki girişimlerinden hangisini DOĞRUDAN hızlandırmıştır?

• A) Harf İnkılabı'nın yapılması
• B) Soyadı Kanunu'nun çıkarılması
• C) Montrö ile Boğazların yeniden silahlandırılması
• D) Saltanatın kaldırılması

Doğru cevap: C — Yayılmacı devletlerin artan tehdidi ve Milletler Cemiyeti'nin yetersizliği, Türkiye'nin Boğazların savunmasını kendi eline alma isteğini haklı kıldı; Montrö 1936'da bu ortamda imzalandı.

1. Ne soruluyor: dış tehdidin doğrudan etkilediği dış politika adımı.
2. Kart güvenlik ortamının bozulduğunu anlatır: saldırgan devletler, yetersiz Cemiyet.
3. Böyle bir ortamda askersiz Boğazlar büyük risktir.
4. Türkiye bu gerekçeyle Montrö'yü istedi ve savunma hakkını aldı. Denetleme: A, B ve D iç inkılaplardır; D ayrıca 1922'dedir.
5. Sık yapılan hata: A ya da B. Aynı yıllara denk gelen iç inkılapları dış tehdidin sonucu sanmak; soru dış politika adımını soruyor.

12. Lozan Antlaşması'nda çözülemeyip sonraya kalan sorunlar şunlardır: Türk-Irak sınırı (Musul), yabancı okullar, nüfus mübadelesi, Osmanlı borçlarının ödenmesi ve Boğazlar. Bu bilgilere dayanarak aşağıdakilerden hangisine ULAŞILAMAZ?

• A) Lozan sonrasında dış politikanın gündemini belirleyen sorunlar vardır.
• B) Sorunların bir kısmı komşu devletlerle ilgilidir.
• C) Sorunların hepsi aynı yıl çözülmüştür.
• D) Bazı sorunlar ekonomik niteliktedir.

Doğru cevap: C — Liste yalnız sorunları sayar; çözüm tarihleri verilmemiştir. Gerçekte bu sorunlar 1926 (Musul), 1930 (mübadele), 1936 (Montrö) gibi farklı yıllarda çözülmüştür.

1. Ne soruluyor: listede KANITI olmayan yargı.
2. A: Çözülemeyip kalan sorunlar sonraki dış politikayı elbette belirler, ulaşılır.
3. B: Irak ve Yunanistan (mübadele) komşudur, ulaşılır. D: Borçlar ekonomiktir, ulaşılır.
4. C: Listede çözüm tarihi hiç yok; üstelik çözümler farklı yıllardadır.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Musul'u "yalnız İngiltere sorunu" görüp Irak'ın ve mübadelede Yunanistan'ın komşu olduğunu atlamak.

13. Lozan'da yabancı okulların durumu Türkiye'nin iç meselesi kabul edilmiştir. Türkiye bu okulları Türk kanunlarına ve Millî Eğitim'in denetimine bağlamış, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün eğitim kurumları tek çatı altında toplanmıştır. Bu uygulamanın amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yabancı okulları tamamen kapatmak
• B) Eğitimde millî egemenliği sağlamak
• C) Yabancı dil öğretimini yasaklamak
• D) Eğitimi yabancı devletlerin yönetimine bırakmak

Doğru cevap: B — Yabancı okulların Türk kanunları ve Millî Eğitim denetimine bağlanması, eğitim alanında karar yetkisinin Türkiye'de olmasını, yani eğitimde millî egemenliği sağlar.

1. Ne soruluyor: yabancı okulları Türk denetimine bağlamanın amacı.
2. Okullar kapatılmadı, Türk kanunlarına bağlandı: A yanlış.
3. Denetim Millî Eğitim'de, yani yetki Türkiye'de.
4. Eğitimde yetkinin millette olması millî egemenliktir. Denetleme: D tam tersini söyler; C'ye dair bilgi yok.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Denetime bağlamak" ile "kapatmak" aynı değildir; okullar kurallara uyarak çalışmaya devam etti.

14. Atatürk, Hatay sorunu için "Hatay kırk asırlık Türk yurdudur, esir bırakılamaz." demiş, hastalığına rağmen bölgeye yakın illere giderek süreci yakından izlemiştir. Bu tutum Atatürk'ün dış politikada hangi özelliğini yansıtır?

• A) Millî meselelerde kararlılık ve bu kararlılığı barışçı yollarla sürdürme
• B) Komşu ülkelere savaş ilan etme isteği
• C) Uluslararası kurumları görmezden gelme
• D) Sınır dışındaki toprakları önemsememe

Doğru cevap: A — Atatürk Hatay konusunda son derece kararlıydı; ama süreç Milletler Cemiyeti ve diplomasi yoluyla, savaşsız yürütüldü. Kararlılık ile barışçı yöntem bir aradaydı.

1. Ne soruluyor: sözün ve davranışın yansıttığı dış politika özelliği.
2. "Esir bırakılamaz" ifadesi ve hasta hâliyle bölgeye gitmesi kararlılıktır.
3. Hatay süreci Milletler Cemiyeti ve Fransa ile görüşmelerle yürüdü; savaş olmadı.
4. Kararlılık + barışçı yöntem. Denetleme: B ve C sürecin diplomatik yürütülmesiyle çelişir; D sözle çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Sert bir sözü savaş isteği sanmak; dönemin politikası "haklı sebep olmadıkça savaş cinayettir" idi.

15. Bir tarihçi şöyle yazmıştır: "Atatürk dönemi dış politikası, gerçekçiydi; güçlü devletlerle doğrudan çatışmaya girmeden Lozan'ın eksiklerini tek tek tamamladı ve Türkiye'yi bölge barışının güvencesi hâline getirdi." Aşağıdakilerden hangisi tarihçinin bu değerlendirmesini DESTEKLEYEN bir örnek DEĞİLDİR?

• A) Montrö ile Boğazlarda tam egemenliğin sağlanması
• B) Saltanatın kaldırılarak cumhuriyetin ilan edilmesi
• C) Musul sorununun antlaşmayla sonuçlandırılması
• D) Balkan Antantı'nın imzalanması

Doğru cevap: B — Montrö, Balkan Antantı ve Musul antlaşması dış politikadaki barışçı ve gerçekçi adımlardır; saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı ise iç siyasi inkılaplardır, dış politika örneği değildir.

1. Ne soruluyor: dış politika değerlendirmesini desteklemeyen örnek.
2. A: Lozan'daki Boğazlar eksiğinin tamamlanması, destekler.
3. D: Bölge barışının güvencesi olma, destekler. C: Güçlü devletle çatışmadan antlaşma, destekler.
4. B: İç yönetim biçimiyle ilgili bir inkılaptır; dış politika örneği değildir.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Musul'un bırakılması kayıp gibi görünür; oysa tarihçinin vurguladığı "çatışmadan, gerçekçi çözüm" tam olarak budur.