Bir Kahraman Doğuyor

1. Bir öğrenci Avrupa'daki gelişmelerin Osmanlı Devleti'ne etkilerini karttaki gibi not almıştır. Bu notlara göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Avrupa'daki gelişmeler yalnızca Osmanlı'nın askerî gücünü etkilemiştir.
• B) Osmanlı Devleti bu gelişmelerden hem ekonomik hem siyasi yönden olumsuz etkilenmiştir.
• C) Fransız İhtilali Osmanlı ekonomisini güçlendirmiştir.
• D) Sanayi İnkılabı Osmanlı'daki ayaklanmaları sona erdirmiştir.

Doğru cevap: B — Notlarda ticaret yollarının ve el tezgâhlarının gerilemesi ekonomik, ayaklanmalar ise siyasi bir kayıptır; ikisi birlikte olumsuz etkiyi gösterir.

1. Ne soruluyor: üç nottan birlikte çıkan genel yargı.
2. Ticaret yollarının önem kaybetmesi ve el tezgâhlarının gerilemesi ekonomik sonuçlardır.
3. Toplulukların ayaklanması devletin birliğini sarsan siyasi bir sonuçtur.
4. Denetleme: notların hiçbirinde olumlu bir etki yok; iki alan da olumsuz etkilenmiş.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Notlarda askerî güçten hiç söz edilmiyor; etkiler ekonomi ve siyasette.

2. Zaman şeridinde bir gelişme ve ardından Osmanlı topraklarında yaşanan olaylar sıralanmıştır. İsyan eden toplulukların kendi dilleriyle kendi devletlerini kurmak istemeleri, aşağıdaki fikirlerden hangisinin yayıldığını gösterir?

• A) Hümanizm
• B) Mezhep ayrılığı
• C) Milliyetçilik
• D) Merkantilizm

Doğru cevap: C — Her milletin kendi devletini kurma isteği milliyetçiliktir; bu fikir Fransız İhtilali ile yayılmış, çok uluslu Osmanlı'da isyanları başlatmıştır.

1. Ne soruluyor: isyanların arkasındaki ortak düşünce.
2. Şerit 1789 Fransız İhtilali ile başlıyor, sonra Sırp ve Rum isyanları geliyor.
3. Kendi dili ve kendi devleti isteği, milliyetçiliğin temel iddiasıdır.
4. Denetleme: olaylar ihtilalden SONRA sıralanmış, sebep-sonuç yönü tutuyor.
5. Sık yapılan hata: Hümanizm. O, Rönesans'la ilgili insan merkezli düşüncedir; bağımsız devlet kurma isteği içermez.

3. Bir öğrenci bu zaman şeridine "Şam'da görevli iken arkadaşlarıyla Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu." olayını eklemek istiyor. Olay şeritte nereye yerleştirilmelidir?

• A) 1893'ten önceye
• B) 1896 ile 1899 arasına
• C) 1899 ile 1905 arasına
• D) 1905'ten sonraya

Doğru cevap: D — Mustafa Kemal Harp Akademisi'ni 1905'te kurmay yüzbaşı olarak bitirip Şam'a gönderilmiş, cemiyeti 1906'da orada kurmuştur; olay 1905'ten sonraya yerleşir.

1. Ne soruluyor: olayın öğrenim basamaklarına göre sırası.
2. Şam'a gönderilmek bir görev ataması; önce okulların bitmesi gerekir.
3. Son basamak 1905'te kurmay yüzbaşı olarak mezuniyettir.
4. Cemiyet 1906'da Şam'da kuruldu. Denetleme: 1906 > 1905, yani şeridin sonuna gelir.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Harp Okulu yıllarında gizli gazete çıkarılmıştı, ama cemiyet görev yeri Şam'dadır; öğrenciyken kurulmamıştır.

4. Mustafa Kemal hakkında şu bilgiler verilmiştir: Matematik öğretmeni başarısından dolayı ona "Kemal" adını vermiştir. Manastır'da arkadaşı Ömer Naci sayesinde edebiyata ve hitabete ilgi duymuştur. Harp Okulu'nda arkadaşlarıyla el yazısıyla gizli bir gazete çıkarmıştır. Bu bilgilere dayanarak aşağıdakilerden hangisine ULAŞILAMAZ?

• A) Derslerinde başarılı bir öğrencidir.
• B) Askerî eğitiminin yanında edebiyatla da ilgilenmiştir.
• C) Öğrenciliğinde düşüncelerini yazıyla paylaşmıştır.
• D) Harp Okulu'nu okul birincisi olarak bitirmiştir.

Doğru cevap: D — Metinde başarı, edebiyat ilgisi ve gazete çıkarma vardır; okulu kaçıncılıkla bitirdiğine dair hiçbir bilgi yoktur.

1. Ne soruluyor: metinde KANITI olmayan yargı.
2. A: "Kemal" adının başarı nedeniyle verilmesi başarıyı gösterir, ulaşılır.
3. B: Ömer Naci ile edebiyat ve hitabet ilgisi, ulaşılır.
4. C: Gizli gazete, düşünceleri yazıyla paylaşmaktır, ulaşılır.
5. D: Mezuniyet derecesi metinde geçmez. Sık yapılan hata: bilinen ya da doğru olabilecek bir bilgiyi "metinde var" sanmak; soru yalnız verilene dayanır.

5. Kartlarda Osmanlı Devleti'ni kurtarmak için ortaya atılan fikir akımları verilmiştir. Balkan Savaşları'nda yıllarca Osmanlı yönetiminde yaşamış Hristiyan Balkan milletlerinin bağımsız devletler kurup Osmanlı'ya karşı savaşması, hangi akımın geçerliliğini en çok yitirdiğini gösterir?

• A) Osmanlıcılık
• B) Türkçülük
• C) Batıcılık
• D) İslamcılık

Doğru cevap: A — Osmanlıcılık, din ve dil farkı gözetmeden tüm toplulukları "Osmanlı milleti" çatısında tutmayı amaçlıyordu; Hristiyan milletlerin ayrılıp savaşması bu amacın tutmadığını gösterdi.

1. Ne soruluyor: Hristiyan Balkan milletlerinin ayrılmasıyla çöken fikir.
2. Osmanlıcılık bütün toplulukları eşit vatandaşlıkla bir arada tutmayı hedefliyordu.
3. Bu milletler ayrılıp Osmanlı'ya karşı savaşınca birlik fikri geçersizleşti.
4. Denetleme: İslamcılık Müslümanları, Türkçülük Türkleri birleştirmeyi amaçlar; Hristiyan milletlerin ayrılığı onları doğrudan çürütmez.
5. Sık yapılan hata: İslamcılık. Onun zayıflaması I. Dünya Savaşı'nda Müslüman Arapların isyanıyla belirginleşti.

6. Haritada Mustafa Kemal'in Trablusgarp Savaşı'nda görev yaptığı Derne ve Tobruk gösterilmiştir. Osmanlı Devleti bu savaşta bölgeye düzenli ordu gönderememiş, Mustafa Kemal ve arkadaşları kılık değiştirerek Mısır üzerinden gizlice ulaşmıştır. Bu durumun temel nedeni hangisidir?

• A) Bölgede hiç Türk ve Müslüman nüfus bulunmaması
• B) Osmanlı Devleti'nin savaşa girmeme kararı almış olması
• C) Denizde İtalyan donanmasının üstün olması ve karayolunun İngiliz denetimindeki Mısır'dan geçmesi
• D) Trablusgarp'ın Balkanlarda yer alması

Doğru cevap: C — Deniz yolunu İtalyan donanması kesmiş, kara yolu ise İngiltere'nin denetimindeki Mısır'dan geçiyordu; bu yüzden ordu gönderilemedi, subaylar gizlice gitti.

1. Ne soruluyor: bölgeye neden ordu yerine gizlice subay gönderildiği.
2. Deniz yolu: İtalyan donanması üstün, Osmanlı donanması onu aşamıyor.
3. Kara yolu: Mısır üzerinden geçiyor ve Mısır İngiliz denetiminde.
4. İki yol da kapalıysa geriye gizli ve gönüllü ulaşım kalır. Denetleme: harita Kuzey Afrika kıyısını gösteriyor, D şıkkı coğrafi olarak da yanlış.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Osmanlı savaşmıştır; subayların gitmesi savaşa girildiğini zaten gösterir.

7. I. Balkan Savaşı'nda kaybedilen Edirne, kısa süre sonra Balkan devletleri kazandıkları topraklar yüzünden birbirleriyle savaşmaya başlayınca II. Balkan Savaşı'nda geri alınmıştır. Bu bilgiye göre Edirne'nin geri alınmasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

• A) Büyük devletlerin Osmanlı'ya askerî yardım göndermesi
• B) Balkan devletleri arasında çıkan anlaşmazlık
• C) Osmanlı donanmasının Karadeniz'de kazandığı zaferler
• D) Trablusgarp'ın İtalya'dan geri alınması

Doğru cevap: B — Metin, Balkan devletlerinin toprak paylaşımı yüzünden birbirleriyle savaştığını ve Osmanlı'nın bu fırsatla Edirne'yi geri aldığını söyler.

1. Ne soruluyor: metinde Edirne'nin geri alınmasına zemin olan gelişme.
2. I. Balkan Savaşı'nda Balkan devletleri Osmanlı'ya karşı birlikte savaştı.
3. Kazanılan toprakları paylaşamayınca birbirleriyle savaşmaya başladılar.
4. Osmanlı bu bölünmeden yararlandı. Denetleme: öteki şıklardaki yardım, deniz zaferi ya da Trablusgarp metinde hiç geçmiyor.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Büyük devletlerden yardım gelmedi; fırsatı Balkan devletlerinin kendi çatışması yarattı.

8. Kaynak metinde Mustafa Kemal'in Çanakkale Cephesi'nde birliklerine verdiği emir yer almaktadır. Bu emir onun hangi özelliğini EN AÇIK biçimde yansıtır?

• A) Zamanın kritik olduğunu görüp kararlı ve cesur bir liderlik göstermesi
• B) Sorunları yalnızca diplomasi yoluyla çözmeyi tercih etmesi
• C) Sanat ve edebiyata olan düşkünlüğü
• D) Kararlarını sık sık değiştirmesi

Doğru cevap: A — Emir, yardım gelene kadar düşmanı durdurmak için zaman kazanmanın hayati olduğunu görüp askerlerinden en büyük fedakârlığı isteyen kararlı bir liderliği gösterir.

1. Ne soruluyor: emirde öne çıkan kişilik özelliği.
2. "Ölünceye kadar geçecek zaman" ifadesi zaman kazanmanın amaç olduğunu söyler.
3. Askerlerinden bu fedakârlığı istemek cesaret ve kararlılık gerektirir.
4. Denetleme: metinde müzakere, sanat ya da kararsızlığa dair tek kelime yok.
5. Sık yapılan hata: emri yalnız "sertlik" olarak okumak. Emir durumu okumaya dayanan bir liderlik kararıdır; amacı cepheyi ayakta tutmaktır.

9. Zaman şeridindeki olaylarla ilgili aşağıdakilerden hangisi DOĞRUDUR?

• A) Mondros Ateşkes Antlaşması Çanakkale Cephesi'nden önce imzalanmıştır.
• B) Balkan Savaşları Trablusgarp Savaşı'ndan sonra başlamış ve Rumeli topraklarının büyük bölümünün kaybına yol açmıştır.
• C) Trablusgarp Savaşı Çanakkale Cephesi'nde kazanılan zaferle sona ermiştir.
• D) Mondros Ateşkesi ile Osmanlı Devleti yeni topraklar kazanmıştır.

Doğru cevap: B — Balkan Savaşları 1912'de, Trablusgarp'tan (1911) sonra başladı ve Osmanlı Rumeli topraklarının büyük kısmını kaybetti.

1. Ne soruluyor: şeride ve bilinen sonuçlara göre doğru yargı.
2. A: Mondros 1918, Çanakkale 1915; sıra ters, yanlış.
3. C: Trablusgarp 1912'de Uşi Antlaşması ile bitti, Çanakkale ile ilgisi yok; yanlış.
4. D: Mondros bir yenilginin ateşkesidir, toprak kazandırmaz; yanlış. B hem sıra hem sonuç olarak doğru.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. İki olay art arda geldiği için birbirine bağlı sanılıyor; Trablusgarp Savaşı Çanakkale'den üç yıl önce kapanmıştı.

10. Mustafa Kemal Mondros'un bu maddesine sert tepki göstermiş ve maddeye dayanılarak yapılacak işgallere karşı koyulmasını istemiştir. Onu bu maddede en çok kaygılandıran durum hangisidir?

• A) Osmanlı ordusunun güçlendirilmesine izin vermesi
• B) Yalnızca İstanbul'un işgaline olanak tanıması
• C) Boğazların yönetimini Osmanlı'ya bırakması
• D) "Güvenliği tehdit" ifadesinin belirsizliği nedeniyle ülkenin her yerinin işgaline zemin hazırlaması

Doğru cevap: D — Tehdidin ne olduğunu İtilaf Devletleri kendisi belirleyecekti; bu belirsizlik her yerin gerekçe gösterilerek işgal edilebilmesi demekti.

1. Ne soruluyor: maddenin tehlikeli yanı.
2. Maddede "tehdit" tanımlanmamış; kararı İtilaf Devletleri verecek.
3. "Herhangi bir stratejik nokta" ifadesi yer sınırı koymuyor.
4. Belirsizlik + yer sınırı yok = ülkenin tamamı işgale açık. Denetleme: A ve C maddeyle çelişir, B maddedeki "herhangi" sözcüğüyle çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Madde tek bir kenti değil "herhangi bir stratejik noktayı" söyler; kaygının kaynağı tam da bu sınırsızlıktır.

11. Bir öğrenci Mustafa Kemal'in hayatından olayları kişilik özellikleriyle şöyle eşleştirmiştir: I. Çok kültürlü Selanik'te yetişmesi — farklı fikirlere açıklık. II. Conkbayırı'nda verdiği emir — kararlılık ve liderlik. III. Trablusgarp'a gizlice gönüllü gitmesi — savaşlardan uzak durmayı tercih etmesi. IV. Mondros'un 7. maddesine tepki göstermesi — ileri görüşlülük. Öğrencinin yaptığı eşleştirmelerden hangisi YANLIŞTIR?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: C — Trablusgarp'a gizlice ve gönüllü gitmek savaştan kaçmanın değil, vatan için tehlikeyi göze almanın göstergesidir; III. eşleştirme yanlıştır.

1. Ne soruluyor: olay ile özelliğin uymadığı satır.
2. I: Farklı kültürlerle büyümek geniş bakış açısı kazandırır, uygun.
3. II: Kritik anda sorumluluk alan emir liderliktir, uygun. IV: Maddenin doğuracağı işgalleri önceden görmek ileri görüşlülüktür, uygun.
4. III: Kılık değiştirip cepheye gitmek fedakârlık ve vatanseverliktir; "savaştan uzak durmak" bunun tam tersi.
5. Sık yapılan hata: IV. Tepki göstermek olumsuz gibi okunabiliyor; oysa tepkinin sebebi olacakları önceden görmektir.

12. Şam'da görevli olan genç subaylar gizli bir cemiyet kurmuş, ülkenin tek bir kişinin sınırsız yetkisiyle değil halkın seçtiği temsilcilerle birlikte yönetilmesini amaçlamışlardır. Bu amaç aşağıdaki yönetim anlayışlarından hangisiyle örtüşür?

• A) Mutlak monarşi
• B) Meşrutiyet
• C) Teokrasi
• D) Feodalite

Doğru cevap: B — Hükümdarın yanında halkın seçtiği bir meclisin yönetime katıldığı düzen meşrutiyettir; Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin hedefi budur.

1. Ne soruluyor: "halkın seçtiği temsilcilerle birlikte yönetim" hangi düzendir?
2. Mutlak monarşide yetki tek kişidedir, amaçla çelişir.
3. Teokrasi din kurallarıyla, feodalite toprak ağalarıyla yönetimdir; seçilmiş temsilci içermez.
4. Hükümdarın yanında seçilmiş meclis meşrutiyettir. Denetleme: II. Meşrutiyet 1908'de ilan edildi, cemiyet 1906'da bu yönde kurulmuştu.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Tek kişinin sınırsız yetkisi" metinde karşı çıkılan düzendir, amaçlanan değil.

13. Bursalı bir ipek dokumacı 19. yüzyılın ortasında tezgâhındaki işlerin yarıya düştüğünü, pazarda İngiliz fabrikalarında üretilen kumaşların daha ucuza satıldığını anlatmaktadır. Bu durumun sebebi olan gelişme ve Osmanlı'ya etkisi hangi şıkta doğru verilmiştir?

• A) Sanayi İnkılabı — yerli üretimin gerilemesi
• B) Rönesans — sanatta yeni akımların doğması
• C) Reform — mezhep çatışmalarının artması
• D) Fransız İhtilali — azınlık isyanlarının başlaması

Doğru cevap: A — Makineyle seri üretim yapan İngiliz fabrikaları kumaşı ucuza üretti; el tezgâhları bu fiyatla yarışamadı ve yerli üretim geriledi.

1. Ne soruluyor: ucuz fabrika kumaşının sebebi ve sonucu.
2. "Fabrikada üretilen ucuz mal" makineleşmeyi, yani Sanayi İnkılabı'nı gösterir.
3. Dokumacının işinin yarıya düşmesi yerli üretimin gerilemesidir.
4. Denetleme: şık hem sebebi hem sonucu doğru eşlemeli; D'de sonuç doğru bir olay ama dokumacının derdiyle ilgisiz.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Fransız İhtilali siyasi sonuçlar doğurdu; kumaş fiyatını düşüren şey fabrika üretimidir.

14. Mustafa Kemal Sofya'da askerî ataşe olarak görev yaptığı yıllarda Bulgar meclisinin toplantılarını izlemiş, opera ve tiyatrolara giderek bir milletin kalkınmasında demokrasinin ve sanatın yerini gözlemlemiştir. Bu gözlemlerin, sonraki yıllarda aşağıdaki çalışmalardan hangisine yansıdığı söylenebilir?

• A) Kapitülasyonların genişletilmesine
• B) Saltanatın yetkilerinin artırılmasına
• C) Halifeliğin yeniden düzenlenmesine
• D) Meclisin önemsenmesine ve kültür-sanat kurumlarının açılmasına

Doğru cevap: D — Meclis çalışmalarını ve sanat hayatını yakından görmesi, Cumhuriyet döneminde millet egemenliğine dayalı meclise ve konservatuvar, opera gibi kültür kurumlarına önem verilmesine yansıdı.

1. Ne soruluyor: meclis ve sanat gözleminin sonraki uygulamalara etkisi.
2. Meclis gözlemi millet egemenliği ve temsil fikriyle bağlantılıdır.
3. Opera ve tiyatro gözlemi kültür-sanat kurumlarıyla bağlantılıdır.
4. Denetleme: A, B ve C yabancılara ayrıcalık ya da tek kişi yönetimini güçlendirir; gözlemlerle çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Bir ülkeyi gezmek her kurumunu örnek almak demek değildir; gözlem meclis ve sanata yönelikti.

15. İtilaf Devletleri Çanakkale Boğazı'nı geçerek İstanbul'u almayı ve müttefikleri Rusya'ya yardım ulaştırmayı amaçlamıştır. Haritada bu yol oklarla gösterilmiştir. İtilaf Devletlerinin Çanakkale'de geri çekilmek zorunda kalmasının sonuçlarından hangisi bu amaçla doğrudan ilişkilidir?

• A) Osmanlı Devleti'nin Mondros Ateşkesi'ni imzalamaktan kurtulması
• B) Balkan devletlerinin Osmanlı saflarına katılması
• C) Rusya'ya yardım ulaştırılamaması ve bu ülkede ihtilale giden sıkıntıların artması
• D) Trablusgarp'ın Osmanlı'ya geri verilmesi

Doğru cevap: C — Boğazlar geçilemeyince Rusya'ya silah ve malzeme gönderilemedi; ekonomik ve askerî sıkıntılar arttı, bu da 1917 Rus İhtilali'ne zemin hazırladı.

1. Ne soruluyor: "Rusya'ya yardım" amacıyla doğrudan bağlantılı sonuç.
2. Haritadaki ok yardımın boğazlardan geçip Rusya'ya ulaşacağını gösteriyor.
3. Geri çekilme bu yolun kapalı kalması demektir; yardım gitmedi.
4. Yardım alamayan Rusya'da sıkıntılar büyüdü, 1917'de ihtilal çıktı. Denetleme: A yanlış, Mondros 1918'de yine imzalandı.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Çanakkale zaferi savaşın sonunu değiştirmedi; Osmanlı I. Dünya Savaşı'nı yine yenik bitirdi.