Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

1. Zaman şeridinde Atatürk Dönemi dış politikasının bazı gelişmeleri sıralanmıştır. Bu gelişmelerin ortak özelliği nedir?

• A) Hepsinin savaşla sonuçlanmış olması
• B) Sorunların görüşme ve antlaşma yoluyla, barışçı yöntemlerle çözülmeye çalışılması
• C) Türkiye'nin uluslararası kuruluşlardan uzak durması
• D) Bütün sorunların Türkiye lehine sonuçlanması

Doğru cevap: B — Dört gelişmenin ortak özelliği, sorunların görüşme ve antlaşma yoluyla, barışçı yöntemlerle çözülmeye çalışılmasıdır.

1. Durakları tek tek okuyalım: 1923 nüfus mübadelesi Lozan’da bir sözleşmeyle düzenlenmiş, uygulamadan doğan anlaşmazlık 1930’da antlaşmayla giderilmiştir.
2. 1926 Musul sorunu İngiltere ile imzalanan Ankara Antlaşması’yla, 1936 Boğazlar konusu ise Montrö Konferansı sonunda imzalanan sözleşmeyle sonuçlanmıştır. 1932’deki üyelik bir uluslararası iş birliği adımıdır.
3. Dördünde de silah kullanılmamıştır; yöntem görüşme, antlaşma ve uluslararası kuruluşlardır.
4. Denetleyelim: sonuçların hepsi Türkiye’nin istediği yönde değil ✓ — Musul Irak’a bırakılmıştır, ama yöntem yine barışçıdır.

2. Haritada Türkiye ile İngiltere arasında uzun süre sorun olan Musul bölgesi gösterilmiştir. Türkiye'nin 1926'da imzalanan antlaşma ile bu konuda geri adım atmasının başlıca sebebi nedir?

• A) Bölgeye hiç önem verilmemesi
• B) Milletler Cemiyeti'ne üye olunmuş olması
• C) Yeni kurulan devletin bir savaşı göze alamaması ve iç sorunlarla uğraşmak zorunda kalması
• D) İngiltere'nin bölgeden kendiliğinden çekilmesi

Doğru cevap: C — Kurtuluş Savaşı'ndan yeni çıkmış, kalkınmaya ihtiyaç duyan ve iç ayaklanmalarla uğraşan Türkiye yeni bir savaşı göze alamamıştır.

1. Musul, petrol kaynakları nedeniyle İngiltere için önemliydi.
2. Türkiye Kurtuluş Savaşı'ndan yeni çıkmış ve yorgundu.
3. Aynı dönemde iç ayaklanmalarla uğraşılmaktaydı.
4. Yeni bir savaş göze alınamadığı için sorun antlaşmayla kapatılmıştır.

3. Tabloda Türkiye ile Yunanistan arasında yapılan nüfus mübadelesinin bazı hükümleri verilmiştir. İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türklerinin mübadele dışında bırakılması hangi sonucu doğurmuştur?

• A) İki ülke arasında uzun süre tartışılacak yeni bir sorunun doğması
• B) Sorunun bütünüyle çözüme kavuşması
• C) Mübadelenin hiç uygulanamaması
• D) Yunanistan'ın Lozan Antlaşması'nı reddetmesi

Doğru cevap: A — "Yerleşmiş" sayılacak kişilerin kimler olduğu konusunda anlaşmazlık çıkmış, mübadele sorunu yıllarca iki ülke arasında tartışılmıştır.

1. Antlaşmada iki grup mübadele dışında bırakılmıştır.
2. Bu kişilerin kimler sayılacağı tam olarak tanımlanmamıştır.
3. İki ülke "yerleşmiş" tanımını farklı yorumlamıştır.
4. Bu yorum farkı yıllarca süren yeni bir sorun doğurmuştur.

4. Kaynak metinde yabancı okullara ilişkin alınan kararlar yer almaktadır. Türkiye'nin bu kararları almaktaki temel amacı nedir?

• A) Yabancı okulların tamamını kapatmak
• B) Yabancı devletlerle bütün ilişkileri koparmak
• C) Ülkede yabancı dil öğretimini yasaklamak
• D) Eğitim alanındaki egemenlik hakkını kullanarak bu okulları devletin denetimi altına almak

Doğru cevap: D — Kararların temel amacı, eğitim alanındaki egemenlik hakkını kullanarak yabancı okulları devletin denetimi altına almaktır.

1. Metindeki hükümleri ayıralım: Türkçe, tarih ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenlerce ve Türkçe okutulması ile okulların Millî Eğitim Bakanlığı denetimine bağlanması.
2. Bu iki hüküm de okulları kapatmıyor, yabancı dil öğretimini de yasaklamıyor; yalnızca okulların hangi devletin denetimine tabi olduğunu belirliyor.
3. Arka planı hatırlayalım: kapitülasyonlar döneminde bu okullar denetim dışı kalmıştı. Lozan ile kapitülasyonlar kaldırılmış, 3 Mart 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün okullar tek bir bakanlığa bağlanmıştır.
4. Denetleyelim: okullar öğretime devam etmiştir ✓ — amaç kapatmak değil, denetlemektir.

5. Kaynak metinde Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne kabulü belirtilmektedir. Türkiye'nin başvuruyla değil davet edilerek üye olması neyi göstermektedir?

• A) Türkiye'nin dış politikada yalnız kaldığını
• B) Türkiye'nin barışçı politikasının uluslararası alanda güven kazandığını ve saygın bir konuma geldiğini
• C) Türkiye'nin savaş hazırlığı yaptığını
• D) Cemiyetin Türkiye'ye yaptırım uyguladığını

Doğru cevap: B — Davet edilmek, Türkiye'nin izlediği barışçı ve güvenilir politikanın uluslararası alanda kabul gördüğünün göstergesidir.

1. Türkiye üyelik için kendisi başvurmamıştır.
2. Üye devletler Türkiye'yi davet etmiştir.
3. Davet, o devletlerin Türkiye'ye güvendiğini gösterir.
4. Bu güvenin kaynağı Türkiye'nin barışçı dış politikasıdır.

6. Haritada 1934'te Balkan Antantı'nı imzalayan devletlerden bazıları gösterilmiştir. Türkiye'nin bu antlaşmaya katılmaktaki amacı nedir?

• A) Balkanlarda yeni topraklar kazanmak
• B) Yunanistan ile yeniden savaşa girmek
• C) İtalya'nın yayılmacı politikasına karşı Balkanlarda ortak güvenlik sağlamak
• D) Milletler Cemiyeti'nden ayrılmak

Doğru cevap: C — 1930'lu yıllarda İtalya'nın Akdeniz ve Balkanlar üzerindeki yayılmacı politikası bölge devletlerini ortak güvenlik arayışına itmiştir.

1. 1930'lu yıllarda İtalya Akdeniz'de yayılmacı bir politika izliyordu.
2. Bu durum Balkan devletlerini tehdit ediyordu.
3. Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya bir araya gelmiştir.
4. Amaç saldırı hâlinde ortak hareket ederek güvenliği sağlamaktır.

7. Haritada 1937'de Sadabat Paktı'nı imzalayan devletlerden bazıları gösterilmiştir. Bu paktın Balkan Antantı ile ortak yönü nedir?

• A) İkisinin de komşularla iş birliğine dayanan, saldırıya karşı güvenlik amaçlı bölgesel anlaşmalar olması
• B) İkisinin de savaş ilanıyla sonuçlanması
• C) İkisinin de yalnızca ekonomik iş birliği anlaşması olması
• D) İkisinin de Milletler Cemiyeti'ne karşı kurulmuş olması

Doğru cevap: A — Her iki anlaşma da komşu devletlerle sınırların güvenliğini birlikte koruma amacı taşıyan bölgesel güvenlik paktıdır.

1. Balkan Antantı batı sınırının güvenliğini amaçlar.
2. Sadabat Paktı doğu ve güney sınırını güvenceye alır.
3. İkisinde de komşu devletlerle iş birliği yapılmıştır.
4. İkisi de saldırı hâlinde ortak hareket etmeyi öngören bölgesel güvenlik anlaşmasıdır.

8. Kaynak metinde Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin hükümleri verilmiştir. Bu sözleşmenin Türkiye açısından taşıdığı önem nedir?

• A) Boğazların uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılması
• B) Türkiye'nin boğazlar üzerindeki haklarından vazgeçmesi
• C) Boğazların bütün gemilere kapatılması
• D) Lozan'da tam çözülemeyen boğazlar konusunun Türkiye'nin egemenliği lehine çözülmesi

Doğru cevap: D — Lozan'da boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılmıştı; Montrö ile bu komisyon kaldırılmış ve egemenlik Türkiye'ye geçmiştir.

1. Lozan'da boğazların yönetimi bir komisyona verilmişti.
2. Bu durum Türkiye'nin egemenliğini sınırlıyordu.
3. Montrö ile komisyon kaldırılmıştır.
4. Yönetim ve savunma Türkiye'ye geçmiş, asker bulundurma hakkı tanınmıştır.

9. Zaman şeridinde Hatay'ın anavatana katılma süreci aşamalarıyla verilmiştir. Bu sürecin izlediği yol Atatürk dönemi dış politikasının hangi özelliğini yansıtır?

• A) Sorunların yalnızca savaşla çözülmesini
• B) Sorunların diplomasi, görüşme ve halk iradesi yoluyla adım adım çözülmesini
• C) Uluslararası hukukun göz ardı edilmesini
• D) Komşu devletlerle ilişkilerin koparılmasını

Doğru cevap: B — Hatay önce bağımsız devlet hâline getirilmiş, ardından meclis kararı ve halk iradesiyle Türkiye'ye katılmıştır; süreç tümüyle diplomatiktir.

1. Sorun 1936'da Milletler Cemiyeti gündemine taşınmıştır.
2. 1938'de bağımsız Hatay Devleti kurulmuştur.
3. 1939'da Hatay Meclisi anavatana katılma kararı almıştır.
4. Süreç savaşsız, görüşme ve halk iradesiyle tamamlanmıştır.

10. Tabloda Lozan'da Osmanlı borçlarıyla ilgili alınan kararlar verilmiştir. Borçların taksitle ve Türk lirasıyla ödenmesi hükmü Türkiye açısından ne anlama gelir?

• A) Borçların tamamının silinmesi
• B) Borçların yabancı devletlerce ödenmesi
• C) Ekonomik bağımsızlığın korunması ve ödemenin ülke koşullarına uygun hâle getirilmesi
• D) Kapitülasyonların sürdürülmesi

Doğru cevap: C — Borçların taksitle ve Türk lirasıyla ödenmesi, ekonomik bağımsızlığın korunması ve ödemenin ülke koşullarına uygun hâle getirilmesi anlamına gelir.

1. Tablodaki üç hükmü okuyalım: borçlar devletler arasında paylaştırılmış, Türkiye’nin payı taksitlendirilmiş, ödeme Türk lirasıyla yapılacaktır.
2. Taksitin anlamı şu: toplu ödeme genç devletin bütçesini bir anda zorlardı; taksit, borcu ekonominin taşıyabileceği bir yüke dönüştürür.
3. Türk lirasıyla ödeme ise kur dalgalanmasına ve alacaklı devletlerin para politikasına bağımlılığı önler. İki hüküm birlikte ekonomik bağımsızlığı korur.
4. Denetleyelim: borç silinmiş değil ✓ — Türkiye payını kabul etmiş, yalnızca ödeme koşullarını kendi lehine düzenlemiştir.

11. Tabloda Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkilerin yıllara göre gelişimi verilmiştir. Bu gelişim çizgisi neyi göstermektedir?

• A) Savaş sonrası sorunların görüşmelerle çözülerek ilişkilerin dostluğa ve ortak güvenliğe dönüştüğünü
• B) İki ülkenin yeniden savaşa girdiğini
• C) Sorunların hiçbir zaman çözülemediğini
• D) Yunanistan'ın Balkan Antantı'na katılmadığını

Doğru cevap: A — Mübadele sorunuyla başlayan ilişkiler 1930 dostluk antlaşmasıyla yumuşamış, 1934'te ortak güvenlik paktına dönüşmüştür.

1. 1923'te iki ülke arasında mübadele sorunu vardı.
2. 1930'da dostluk antlaşması imzalanmıştır.
3. 1934'te iki ülke aynı güvenlik paktında yer almıştır.
4. Çizgi sorundan dostluğa ve ortak güvenliğe doğru ilerlemektedir.

12. Kaynak metinde Atatürk Dönemi dış politikasının temel ilkesi yer almaktadır. Bu ilke dönemin dış politikasında nasıl uygulanmıştır?

• A) Komşu ülkelerin topraklarına yönelinmesiyle
• B) Uluslararası kuruluşlardan uzak durulmasıyla
• C) Bütün sorunların askerî güçle çözülmesiyle
• D) Sorunların görüşmeyle çözülmesi, bölgesel güvenlik paktlarına ve uluslararası kuruluşlara katılınmasıyla

Doğru cevap: D — Musul, mübadele ve Hatay gibi sorunlar görüşmeyle ele alınmış; Milletler Cemiyeti, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı ile barış korunmaya çalışılmıştır.

1. İlke, içeride ve dışarıda barışı esas alır.
2. Sorunlar savaşla değil görüşmeyle ele alınmıştır.
3. Milletler Cemiyeti'ne üye olunmuştur.
4. Balkan Antantı ve Sadabat Paktı ile bölgesel barış güçlendirilmiştir.

13. Tabloda bir öğrenci antlaşmaları konularıyla eşleştirmiş, ikisinde yanılmıştır. Bu iki yanlışın doğrusu hangi seçenekte verilmiştir?

• A) Montrö Balkan güvenliği, Sadabat ise Musul ile ilgilidir.
• B) Montrö boğazlarla, Sadabat ise doğu ve güney sınırındaki komşularla güvenlik konusuyla ilgilidir.
• C) Tablodaki üç eşleştirme de doğrudur.
• D) Balkan Antantı boğazlarla ilgilidir.

Doğru cevap: B — Öğrenci iki yerde yanılmıştır: Montrö boğazlarla, Sadabat Paktı ise doğu ve güney sınırındaki komşularla güvenlik konusuyla ilgilidir.

1. Tablodaki eşleştirmeleri tek tek sınayalım. Montrö Sözleşmesi 20 Temmuz 1936’da imzalanmış ve Boğazlar üzerindeki Türk egemenliğini düzenlemiştir; öğrenci bunu Musul ile eşleştirerek yanılmıştır.
2. Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937’de Tahran’da Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmıştır; konusu bölgesel güvenliktir, boğazlar değildir. İkinci yanılgı buradadır.
3. Balkan Antantı 1934 ve Balkan güvenliği eşleştirmesi ise doğrudur; o yıl Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya sınırlarını karşılıklı güvence altına almıştır.
4. Denetleyelim: Musul 1926 Ankara Antlaşması’nın konusudur ✓ — tabloda geçen üç antlaşmanın hiçbiriyle ilgili değil.

14. Şemada 1930'lu yıllarda artan savaş tehlikesi karşısında Türkiye'nin izlediği yol basamaklar hâlinde verilmiştir. Türkiye'nin bu dönemde attığı adımların amacı nedir?

• A) Savaşa katılarak yeni topraklar kazanmak
• B) Milletler Cemiyeti'nden ayrılmak
• C) Sınırlarını ve boğazları güvence altına alarak olası bir savaşın dışında kalabilmek
• D) Bütün komşularla ilişkileri koparmak

Doğru cevap: C — Artan savaş tehlikesi karşısında Türkiye boğazların denetimini almış ve komşularıyla güvenlik paktları kurarak savaş dışında kalmayı hedeflemiştir.

1. 1930'lu yıllarda Almanya ve İtalya silahlanarak güçlenmiştir.
2. Bu durum yeni bir dünya savaşı tehlikesi doğurmuştur.
3. Türkiye Montrö ile boğazların denetimini almıştır.
4. Sadabat ve Balkan Antantı ile sınır güvenliğini sağlayarak savaş dışında kalmayı amaçlamıştır.

15. Kaynak kartında Atatürk Dönemi dış politikasının başlıca sonuçları özetlenmiştir. Bu sonuçlar bir arada değerlendirildiğinde ulaşılacak yargı nedir?

• A) Bağımsızlıktan ödün vermeyen, barışçı ve gerçekçi bir dış politika izlenerek ülke çıkarları korunmuştur.
• B) Dış politikada yalnızca askerî güce dayanılmıştır.
• C) Sorunların tamamı çözümsüz bırakılmıştır.
• D) Türkiye uluslararası alanda hiçbir zaman tanınmamıştır.

Doğru cevap: A — Sorunlar barışçı yollarla ele alınmış, ancak bağımsızlık ve egemenlik konusunda ödün verilmemiş; Montrö ve Hatay bunun en açık örnekleridir.

1. Kartta sıralanan gelişmelerin hiçbiri savaşla sonuçlanmamıştır.
2. Milletler Cemiyeti üyeliği uluslararası tanınmayı göstermektedir.
3. Montrö ve Hatay egemenlik alanının genişlediğini gösterir.
4. Öyleyse barışçı ama bağımsızlıktan ödün vermeyen bir politika izlenmiştir.