6. Sınıf Sözcükte Anlam — Konu Anlatımı

Sözlükte Tek Bir Madde Açalım

Sözlükte "açmak" maddesine bakınca tek bir anlam değil, numaralı bir liste görürüz:

1. Kapalı bir şeyi açık duruma getirmek: "Sabah 7'de pencereyi açtı."
2. Çiçek, tomurcuk hâlinden çıkmak: "Güller 3 günde açtı."
3. Bir konuyu söze getirmek: "Toplantıda yeni bir konu açtı."
4. Hava bulutsuz olmak: "Öğleden sonra hava açtı."

Bir sözcüğün birden çok anlamı olmasına çok anlamlılık denir. 1. anlam akla ilk gelen anlamdır: gerçek anlam. Öteki anlamlar ondan doğmuştur ve aralarında bir ilgi vardır; hepsinde "kapalı olanı ortaya çıkarmak" düşüncesi sürer.

Gerçek, Mecaz, Terim

Mutfaktan, sahadan ve sınıftan 3 cümle:

• "Ekmek 2 gün bekleyince sertleşti." → gerçek anlam: katı, eli batmayan.
• "Hakem oyuncuyu sert bir dille uyardı." → mecaz anlam: kırıcı, yumuşaklıktan uzak. Dilin katılığı olmaz; anlam gerçek anlamdan uzaklaşmış.
• "Eşkenar üçgenin 3 kenarı eşittir." → terim anlam: "kenar" burada geometriye özgü bir kavram.

Terim, bir bilim, sanat ya da meslek dalının kendi sözcüğüdür: kesir, mıknatıs, nota, ilçe, kök. Aynı "kök" bahçede bitkinin toprak altındaki parçasıdır (gerçek), dil bilgisinde sözcüğün ilk parçasıdır (terim), "sorunun kökü" söyleyişinde bir şeyin asıl kaynağını anlatır (mecaz).

Mecaz bazen bir nesnenin adını bile değiştirir. Bir haberde "kara elmas" deniyorsa kastedilen kömürdür; renginden ve değerinden yola çıkılmıştır.

Sözcükler Arası Akrabalık

• Eş anlamlı: yazılışı farklı, anlamı aynı: yanıt/cevap, siyah/kara, doktor/hekim.
• Zıt anlamlı: karşıt anlam: cesur/korkak, dolu/boş, erken/geç, ince/kalın.
• Sesteş: yazılışı aynı, anlamları arasında hiçbir ilgi yok: "Gece yağan dolu seraları vurdu." (yağış) · "Depo ağzına kadar dolu." (boş olmayan).

Küçük bir soru: "dolu" sesteş midir, çok anlamlı mı? Buz taneleriyle bir kabın dolu olması arasında anlam bağı yok. O hâlde sesteş. "Açmak"ın anlamları ise birbirine bağlıydı; o çok anlamlıdır.

Somut-Soyut, Genel-Özel

Somut sözcük 5 duyudan biriyle algılanır: taş, rüzgâr, ıslık, koku. Soyut sözcük yalnız zihinde vardır: özlem, umut, merak. "Islık sesi" somut; "merak" soyuttur.

Genel-özel ilişkisi bir merdiven gibidir. Genelden özele: canlı → hayvan → kuş → serçe. Her basamak bir öncekinin içinde kalır. Sıralamada "kuş" ile "hayvan" yer değiştirirse merdiven bozulur, çünkü her hayvan kuş değildir ama her kuş hayvandır.

İkileme ve Yansıma

İkileme, anlamı güçlendirmek için sözcüklerin yan yana kullanılmasıdır:

1. aynı sözcük: düşe kalka, yavaş yavaş
2. yakın ya da zıt anlamlı iki sözcük: aşağı yukarı, eş dost, irili ufaklı
3. sayılar: "Maça beş on kişi gelmiş." (yaklaşık sayı)
4. yansıma: şırıl şırıl, pıtır pıtır

Yansıma sözcükler doğadaki sesleri taklit eder: tıpırdamak, çıtırtı, horultu. "Musluktan damlayan su bütün gece tıpırdadı." cümlesinde "tıpırdadı" bir sesin yansımasıdır.

Deyim mi, Atasözü mü?

İkisi de kalıplaşmış sözdür ve çoğu zaman mecaz anlam taşır. Ayrım şurada:

• Deyim bir durumu anlatır, öğüt vermez; çoğu mastar ekiyle biter: kulak asmamak (önemsememek), ağzı kulaklarına varmak (çok sevinmek), burnundan solumak (çok öfkelenmek).
• Atasözü genel bir yargı ya da öğüt bildirir, tam bir cümledir: "Bugünün işini yarına bırakma.", "Az olsun, öz olsun.", "Sabreden derviş muradına ermiş."

"Bugünün işini yarına bırakma" sözünü hayata bağlayalım: her gün 20 dakikalık ödevini erteleyen biri 1 haftada 140 dakikalık iş biriktirir. Küçük ertelemeler büyük yük olur.

Sık Yapılan Hata

Öğrencilerin çoğu sesteş sözcükle çok anlamlı sözcüğü karıştırıyor. Ölçüt tek: anlamlar arasında bağ var mı? "Kol" (insanın kolu), "ceketin kolu", "nehrin kolu" arasında bağ var: hepsi bir gövdeden uzanan parça. Bu çok anlamlılıktır. "Gül" (çiçek) ile "gül" (gülmek) arasında bağ yok: sesteş.

İkinci hata: sesi ve kokuyu soyut sanmak. Göremediğimiz her şey soyut değildir; kulak ve burun da duyu organıdır.

Sınav ipucu: soru "tırnak içindeki sözcük hangi anlamda kullanılmıştır" diyorsa sözcüğü cümleden çıkarıp yerine sözlükteki gerçek anlamını koyun. Cümle tuhaflaşıyorsa ("sıcak bir karşılama" → "ısısı yüksek bir karşılama") anlam mecazdır.

Kendin Dene: "Keskin" Sözcüğünün 5 Hâli

Her cümlede "keskin" sözcüğü hangi anlamda?

1. "Bu bıçak 2 yıl sonra bile keskin."
2. "Mutfağı keskin bir sirke kokusu sardı."
3. "Kartalın keskin gözleri avını 3 kilometre öteden görür."
4. "Keskin bir virajda yavaşladık."
5. "Soruya keskin bir cevap verdi."

Cevaplar: 1 gerçek anlam (iyi kesen); 2 mecaz (yoğun, genzi yakan); 3 mecaz (çok iyi gören); 4 mecaz (dik açılı); 5 mecaz (sert, kırıcı). Aynı sözcük 5 cümlede 5 ayrı anlam kazandı; hepsi "sivri, kesen" düşüncesine bağlı olduğu için bu bir çok anlamlılık örneğidir.

Sık sorulanlar