Sözcükte Anlam

1. Sınıf panosuna büyük harfle yazılan sözcüğün farklı cümlelerdeki kullanımı asıldı. Buna göre hangi kartta bu sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: B — “Yüreği taş kesilmek” duygusuzlaşmak demektir; ortada gerçek bir taş yoktur. Öteki kartlarda taş, dokunulabilen gerçek bir nesnedir.

1. Sözcüğün ilk akla gelen anlamı: sert, katı maden parçası.
2. A, C ve D kartlarında taş gerçekten elle tutulan bir nesnedir.
3. B kartında ise duygu durumu anlatılır, taştan söz edilmez.
4. Gerçek anlamdan uzaklaşan tek kullanım B kartındadır.

2. Ders kitabının sonundaki sözlükte “kat” maddesi yukarıdaki gibi verilmiştir. Buna göre “kat” sözcüğünün sözlükteki üçüncü, yani terim anlamıyla kullanıldığı cümle hangisidir?

• A) Höyükteki toprağın alt katı daha eskiydi.
• B) Kütüphanenin üçüncü katında masal kitapları vardı.
• C) Altı sayısının üç katı on sekizdir.
• D) Yorganın üstüne bir kat daha örtü serdi.

Doğru cevap: C — Terim anlam, bir sözcüğün bir bilim dalında kazandığı özel anlamdır. “Altı’nın üç katı” demek matematikte çarpım sonucunu bildirir; bu sözlükteki üçüncü anlamdır.

1. Sözlükte üç anlam var: bina bölümü, tabaka, matematik terimi.
2. A ve D seçeneklerinde “kat” bir tabakayı anlatır → 2. anlam.
3. B seçeneğinde bina bölümü anlatılır → 1. anlam.
4. Çarpım sonucu anlamı yalnızca C seçeneğindedir → 3. anlam.

3. Meydanda oturan dört kişi “yüz” sözcüğünü konuşurken her biri farklı bir anlamı örnekliyor. Bu konuşmada “yüz” sözcüğünü sayı anlamıyla kullanan kişi kimdir?

• A) Masalcı Dede
• B) Elif
• C) Onur
• D) Aslı

Doğru cevap: C — Onur’un cümlesinde “yüz tane çömlek parçası” denerek bir miktar bildirilmiştir; bu sayı anlamıdır. Aslı’da organ, Elif’te ise sözcüğün anlamları sayılmaktadır.

1. Aranan anlamı belirleyelim: doksan dokuzdan sonra gelen sayı.
2. Aslı’nın cümlesinde “yüz” organ anlamındadır.
3. Elif sadece anlamları sıralamaktadır, örnek vermemiştir.
4. Sayı anlamıyla kullanan tek kişi Onur’dur.

4. Kazı alanını gezen bir gazeteci yukarıdaki dört cümleyi not defterine yazdı. Buna göre hangi cümlede büyük harfle yazılan sözcük soyut anlamlıdır?

• A) I. cümle
• B) II. cümle
• C) III. cümle
• D) IV. cümle

Doğru cevap: D — Duyu organlarıyla algılanabilen varlıklar somut, algılanamayan kavramlar soyuttur. Küp, merak sözcüğü de dahil ilk üçü elle tutulabilir ya da gözlemlenebilir bir eylemle bağlantılıyken heyecan yalnızca hissedilir.

1. Somut sözcük beş duyudan biriyle algılanabilir.
2. KÜP ve FIRÇA görülüp dokunulabilir → somut.
3. MERAKLA bir davranış biçimini anlatır, gözlemlenebilir.
4. HEYECAN yalnızca içte hissedilir, dokunulamaz → soyut.

5. Aynı fiilin dört ayrı cümledeki kullanımı yukarıdaki kartlarda verilmiştir. Bu fiilin gerçek anlamda, yani elle bir şeyi açma eylemi olarak kullanıldığı kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: B — Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Yalnızca B kartında kapı fiziksel olarak açılmaktadır; ötekilerde başlatma, ferahlatma ve fırsat sunma anlamı vardır.

1. “Açmak” fiilinin ilk akla gelen anlamı: kapalı bir şeyi elle ayırmak.
2. A kartında hikâyeye başlama, C’de ferahlama anlatılır.
3. D kartında fırsat sunma, yani mecaz anlam vardır.
4. Gerçek anlam yalnızca kapının açıldığı B kartındadır.

6. Köy meydanındaki masal anlatımını konu alan yukarıdaki metni okuyan Deniz bilmediği bir sözcükle karşılaştı. Metne göre “usulca” sözcüğü metinde nasıl bir davranışı anlatmaktadır?

• A) Yavaş ve dikkatli biçimde
• B) Hızlı ve gürültülü biçimde
• C) Yüksek sesle bağırarak
• D) Öfkeli ve sert biçimde

Doğru cevap: A — Metinde Dede’nin bastonu “usulca” yere vurup söze başladığı anlatılır; bu davranış yavaş ve dikkatli bir hareketi çağrıştırır, gürültü ya da öfke söz konusu değildir.

1. Sözcüğün geçtiği cümleyi bulalım: “bastonu usulca yere vurup söze başlar”.
2. Metnin devamında çocukların tek kelime etmeden dinlediği yazar.
3. Bu sessiz ortam gürültülü bir harekete uymaz.
4. Öyleyse “usulca” yavaş ve dikkatli demektir.

7. Aynı metinde Dede’nin her akşam oturduğu bir eşyadan söz edilir. Metne göre “iskemle” sözcüğü hangi eşyayı karşılamaktadır?

• A) Uzun bir masayı
• B) Oturmaya yarayan küçük bir sandalyeyi
• C) Bir müzik aletini
• D) Ayakkabı türünü

Doğru cevap: C — Metnin ilk cümlesinde çeşmenin yanına bir iskemle konduğu, sonraki cümlede ise Dede’nin bu iskemleye oturduğu anlatılır. Demek ki iskemle, oturmaya yarayan bir eşyadır. Seçenekler arasında bu tanıma uyan tek şey küçük sandalyedir.

1. Sözcüğün geçtiği ilk cümleyi bulalım: “bir iskemle konur”.
2. Sonraki cümlede Dede bu eşyaya oturur.
3. Masa, çalgı ya da ayakkabı üzerine oturulmaz.
4. İskemle, oturmaya yarayan küçük bir sandalyedir.

8. Öğretmen tahtaya masal saatini anlatan yukarıdaki dörtlüğü yazdı ve doğadaki sesleri taklit eden sözcükleri işaretlemelerini istedi. Şiirdeki sözcüklerden hangisi yansıma sözcük değildir?

• A) hışır hışır
• B) hu hu
• C) gıcır gıcır
• D) hüzünlü

Doğru cevap: D — Yansıma sözcükler doğadaki bir sesi taklit eder. Yaprağın, baykuşun ve menteşenin sesi birer yansımadır. “Hüzünlü” ise bir duyguyu anlatan sıfattır, ses taklidi değildir.

1. Yansıma sözcük bir sesi taklit eder.
2. “Hışır hışır” yaprağın, “hu hu” baykuşun sesidir.
3. “Gıcır gıcır” menteşenin çıkardığı sestir.
4. “Hüzünlü” bir duygu bildirir; ses taklit etmez.

9. Kazı ekibinin bir buluntuyla izlediği süreç yukarıdaki şemada gösterilmiştir. Şemadaki “ÇIKARILIR” sözcüğü bu bağlamda hangi anlamda kullanılmıştır?

• A) Yerinden alınıp dışarı getirilmek
• B) Sınavdan başarısız olunmak
• C) Bir hesaptan para eksiltilmek
• D) Ateşin yükselmesi

Doğru cevap: A — Şemada toprağın temizlenmesinin ardından buluntunun toprağın içinden alınıp dışarı getirilmesi anlatılır. Bu, sınav, para ya da ateşle ilgisi olmayan somut bir eylemdir.

1. Şemadaki bir önceki adımda toprak temizleniyor.
2. Bir sonraki adımda numara verilip kayıt yapılıyor.
3. Bu iki adım arasında buluntu toprağın dışına alınır.
4. Demek ki “çıkarılır” yerinden alıp dışarı getirmek demektir.

10. Yukarıdaki cümlede büyük harfle yazılan sözcüğün yerine yakın anlamlı başka sözcükler denenmektedir. Bu sözcüklerden hangisi cümleye konursa anlam bozulur?

• A) sabırsızlıkla
• B) ilgiyle
• C) içi giderek
• D) kayıtsızca

Doğru cevap: D — “Meraklı beklemek” bir şeyi çok isteyerek beklemektir. “Sabırsızlıkla”, “ilgiyle” ve “içi giderek” bu isteği anlatır; “kayıtsızca” ise ilgisiz olmayı anlatır, tam tersidir.

1. Önce sözcüğün anlamını belirleyelim: büyük bir istekle bekleme.
2. “Sabırsızlıkla” ve “ilgiyle” aynı isteği anlatır.
3. “İçi giderek” de heyecanlı beklemeyi anlatan bir deyimdir.
4. “Kayıtsızca” ilgisizlik bildirir; cümleye konursa anlam tersine döner.

11. Bir öğrenci sözcüklerin cümledeki anlamlarını yukarıdaki gibi eşleştirdi ama bir satırda yanılmıştır. Buna göre hangi satırda verilen anlam cümledeki kullanıma uymamaktadır?

• A) 1. satır
• B) 3. satır
• C) 2. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: C — 2. satırda “ekibin başı” lider, yönetici demektir; vücudun üst kısmı değildir. Öğrenci burada sözcüğün gerçek anlamını yazmış, oysa cümlede mecaz anlam kullanılmıştır.

1. 1. satırda kazı gerçekten toprağı kazma işidir → doğru.
2. 3. satırda meydan gerçekten geniş bir alandır → doğru.
3. 4. satırda “taş kesilmek” duygusuzlaşmak demektir → doğru.
4. 2. satırda “baş” lider demektir, organ değildir → yanlış eşleşme.

12. Okul dergisine mecazlı cümlelerden bir bulmaca hazırlanacaktır. Soldaki cümlelerin sağdaki anlamlarla doğru eşleştirilmesi hangi seçenekte verilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-b, 2-c, 3-a
• C) 1-c, 2-a, 3-b
• D) 1-c, 2-b, 3-a

Doğru cevap: B — “Yüreğimize işledi” derinden etkiledi (b), “taş çatlasa çalışmak” yorulmadan azimle çalışmak (c), “ağzımızı açık bıraktı” çok şaşırttı (a) demektir.

1. 1. cümlede yürekte söz gerçekten işlemez; etkilenme anlatılır → b.
2. 2. cümlede taş çatlamaz; azimle çalışma anlatılır → c.
3. 3. cümlede ağız gerçekten açık kalmaz; şaşkınlık anlatılır → a.
4. Bu üç eşleşme yalnızca B seçeneğinde birlikte verilmiştir.

13. Höyükteki çalışma düzenini anlatan yukarıdaki metinde bir işlem tarif edilmektedir. Metne göre bulunan parçaların “numaralandırılması” ne anlama gelmektedir?

• A) Her parçaya sırayla bir kayıt numarası verilmesi
• B) Parçaların kırılıp küçük hâle getirilmesi
• C) Parçaların satışa çıkarılması
• D) Parçaların toprağa geri gömülmesi

Doğru cevap: A — Metinde önce toprağın temizlendiği, ardından ortaya çıkan her parçanın numaralandırıldığı anlatılır. Bu, buluntuların düzenli biçimde kayıt altına alınmasıdır.

1. Sözcüğün geçtiği cümleyi bulalım: “ortaya çıkan her parçayı numaralandırır”.
2. Metnin sonunda bulunanların çadırda kayıt altına alındığı yazar.
3. Kırma, satış ya da gömme metinde hiç geçmez.
4. Numaralandırmak, her parçaya sıra numarası vermektir.

14. Aynı metnin son cümlesinde bulunanlarla ilgili bir işlemden söz edilmektedir. Metne göre gün boyu bulunanların “kayıt altına alınması” ne demektir?

• A) Bulunanların not edilip belgelenmesi
• B) Bulunanların hep birlikte satılması
• C) Bulunanların kırılıp atılması
• D) Bulunanların yeniden toprağa gömülmesi

Doğru cevap: A — Metnin tamamında buluntuların temizlenip numaralandırıldığı anlatılır; son cümledeki “kayıt altına alma” da bu düzenli belgeleme sürecinin son adımıdır.

1. Metindeki işlem sırasını izleyelim: temizleme, numaralandırma, kayıt.
2. Her adımda buluntular korunmakta, belgelenmektedir.
3. Satış, kırma ya da gömme bu sıraya uymaz.
4. Kayıt altına almak, not edip belgelemektir.

15. Bir gezi yazısından alınan cümlede bir söz çıkarılmıştır. Cümleye “aynı anda, birlikte” anlamı katmak için boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

• A) tek tek
• B) hep bir ağızdan
• C) sessizce
• D) ağır ağır

Doğru cevap: B — “Hep bir ağızdan” aynı anda, birlikte söylemek anlamına gelir ve cümledeki toplu sevinç anını anlatır. Öteki seçenekler ya tek tek ya da sessiz bir davranışı anlatır.

1. Cümlenin başında “hepsi” sözcüğü var; birlikte yapılan bir eylem aranıyor.
2. “Tek tek” sırayla yapılan bir eylemi anlatır, uygun değil.
3. “Sessizce” ve “ağır ağır” bir çığlıkla çelişir.
4. Aynı anda, birlikte anlamı veren söz “hep bir ağızdan”dır.