Anlam Katmanları
Gerçek anlam: akla ilk gelen anlam. "Ağacın dalı kırıldı."
Yan anlam: gerçek anlamla benzerlik bağı sürer. "Bilimin bu dalı…"
Mecaz anlam: bağ kopar. "İşin altından kalkamadı."
Terim anlam: bir alana özgü. "Üçgenin kenarı"
Somut ve Soyut
Somut: beş duyuyla algılanabilen — masa, ses, koku, rüzgâr.
Soyut: algılanamayan, zihinde var olan — sevgi, adalet, özlem.
Somut bir sözcük mecazla soyutlaşabilir: "sıcak" (somut) → "sıcak bir karşılama" (soyut).
Genel ve Özel Anlam
Sözcükler kapsamına göre sıralanır:
varlık → canlı → bitki → ağaç → çam
Sola gidildikçe genel, sağa gidildikçe özel anlam. Bir sözcüğün genel mi özel mi olduğu karşılaştırıldığı sözcüğe bağlıdır.
Sık Yapılan Hata
Yan anlamı mecaz sanmak. Ölçüt: gerçek anlamla benzerlik bağı sürüyorsa yan anlam, tümüyle koptuysa mecazdır. "Masanın ayağı" yan, "kolay lokma" mecazdır.
İkinci hata: somut sözcüğün mecazda soyutlaşabildiğini gözden kaçırmak.
Sık sorulanlar
Yan anlam ile mecaz anlamı ayıran nedir?
Benzerlik bağı. Yan anlamda bağ sürer, mecazda tümüyle kopar.
Bir sözcük hem somut hem soyut olabilir mi?
Evet. Somut bir sözcük mecaz anlamda kullanıldığında soyutlaşır: "sıcak su" somut, "sıcak ilgi" soyuttur.