Coğrafyanın Doğası

1. Kartlarda bir coğrafi araştırmanın basamakları sırasıyla verilmiştir. Bu sıralamanın gösterdiği en temel özellik hangisidir?

• A) Coğrafyanın sonuca veriyle ve belirli bir düzenle ulaştığı
• B) Coğrafyanın veriye ihtiyaç duymadığı
• C) Sonucun baştan bilindiği
• D) Sıralamanın önemsiz olduğu
• E) Verinin sonradan üretildiği

Doğru cevap: A — Coğrafi araştırmanın basamaklı sırası, sonuca belirli bir düzen içinde toplanan veriyle ulaşıldığını gösterir.

1. Kartların sırasını okuyalım: soruyu belirle, veri topla, veriyi çözümle, sonuca ulaş.
2. Sıranın yönü anlamlıdır: araştırma bir soruyla başlıyor, veri o soru için toplanıyor, sonuç ise ancak çözümlemeden sonra yazılıyor.
3. Demek ki coğrafyada sonuç, araştırmacının kanısından değil toplanan veriden ve izlenen düzenden çıkıyor. Basamakların gösterdiği en temel özellik budur.
4. Denetleyelim: basamaklar yer değiştirseydi sonuç veriden önce yazılmış olurdu ✓ — bu da bilimsel yaklaşımın tersine çevrilmesi demektir.

2. Yukarıdaki cümle bilimsel araştırmanın hangi öğesidir?

• A) Sonuç
• B) Hipotez (denenceyi kurma)
• C) Veri
• D) Gözlem raporu
• E) Kaynakça

Doğru cevap: B — Sınanmak üzere ileri sürülen, henüz doğrulanmamış açıklama önerisine hipotez denir.

1. Cümleyi inceleyelim: "Yeşil alanların azalması yaz sıcaklıklarını yükseltiyor olabilir." Burada iki olay arasında bir neden-sonuç ilişkisi öneriliyor.
2. "Olabilir" sözcüğü önerinin henüz kanıtlanmadığını gösteriyor. Ortada ölçüm sonucu yok, yalnızca sınanmayı bekleyen bir önerme var.
3. Araştırmanın başında kurulan ve veriyle sınanacak bu tür önermelere hipotez (denence) denir. Veriler toplanıp çözümlendiğinde hipotez ya desteklenir ya da düzeltilir.
4. Denetleyelim: cümlede ölçülmüş bir değer ya da varılmış bir yargı yok ✓ — bu yüzden ne veri ne de sonuç olabilir.

3. Tabloda coğrafyanın ilkeleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?

• A) Nedensellik
• B) Dağılış
• C) Bağlantı (ilgi)
• D) Ölçek
• E) Genelleme

Doğru cevap: C — Bir olayın başka olaylarla kurduğu ilişkiyi araştıran ilkeye bağlantı (ilgi) ilkesi denir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda araştırma sorusu, sağda o soruyu karşılayan coğrafya ilkesi. Dolu satırlar: "Nerelerde görülür?" → dağılış, "Neden orada görülür?" → nedensellik.
2. Üçüncü soru yeni bir şey istiyor: olayın başka olaylarla ilişkisini. Ne yer soruluyor ne de tek başına sebep; sorulan şey bağın kendisi.
3. Coğrafyada olaylar arasındaki karşılıklı ilişkiyi kuran ilke bağlantı (ilgi) ilkesidir. Örneğin yağış rejimi ile akarsu rejimi arasındaki ilişki bu ilkeyle açıklanır.
4. Denetleyelim: üç soru üç ayrı ilkeye karşılık geliyor ✓ — hiçbiri ötekinin yerine geçmiyor.

4. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemadaki bu kurgu coğrafyanın hangi ilkesinin uygulanmasıdır?

• A) Sınıflandırma
• B) Ölçek
• C) Genelleme
• D) Bağlantı ilkesi
• E) Konum

Doğru cevap: D — Farklı yerlerdeki ve farklı doğa öğelerindeki olayların birbirine bağlanması bağlantı ilkesinin uygulanmasıdır.

1. Şemanın basamaklarını izleyelim: yamaçtaki orman kesiliyor → yağış suyu yüzeyde hızla akıyor → aşağıdaki ovada sel ve toprak taşınması görülüyor.
2. Zincirde üç ayrı doğa öğesi birbirine bağlanıyor: bitki örtüsü, su ve toprak. Üstelik neden ile sonuç farklı yerlerde; biri yamaçta, öteki ovada.
3. Coğrafyanın olayları bu biçimde birbirine bağlayarak açıklamasına bağlantı (ilgi) ilkesi denir. Şemadaki kurgu bu ilkenin uygulanmasıdır.
4. Denetleyelim: şema ne bir sınıflandırma ne de bir ölçek sorunu ortaya koyuyor ✓ — kurduğu tek şey nedenler zinciridir.

5. Tabloda veri türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Gözlem
• B) Birincil veri
• C) Hipotez
• D) Sonuç
• E) İkincil veri

Doğru cevap: E — Başkası tarafından toplanıp yayımlanan veriye ikincil veri denir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda veri kaynağı, sağda türü. Dolu satır: arazide yapılan ölçüm → birincil veri, çünkü araştırmacı onu kendi elleriyle topluyor.
2. İkinci satırdaki veriyi ise araştırmacı üretmemiş; bir kurum toplamış, işlemiş ve yayımlamış. Araştırmacı ona hazır olarak ulaşıyor.
3. Başkasının topladığı ve yayımladığı bu tür verilere ikincil veri denir. İstatistik yıllıkları, kurum raporları ve hazır haritalar bu türdendir.
4. Denetleyelim: iki satırı ayıran şey veriyi kimin topladığı ✓ — ikisi de araştırmada kullanılabilir, geçerli verilerdir.

6. Kartlarda bir şehirde görülen durumlar verilmiştir. Bu durumların ortak adı hangisidir?

• A) Mekânsal sorunlar
• B) Doğal afetler
• C) Ekonomik göstergeler
• D) Nüfus verileri
• E) İklim öğeleri

Doğru cevap: A — Belirli bir mekânda insan etkinlikleriyle ortaya çıkan ve yaşam kalitesini düşüren sorunlara mekânsal sorunlar denir.

1. Kartları okuyalım: trafik yoğunluğu, su kıtlığı, hava kirliliği ve yeşil alan azlığı.
2. Ortak yanlarını arayalım. Dördü de belirli bir şehirde görülüyor, dördü de insan etkinliklerinin yoğunlaşmasıyla ortaya çıkıyor ve dördü de orada yaşayanların yaşam kalitesini düşürüyor.
3. Mekânda ortaya çıkan ve çözümü de o mekânın planlanmasıyla aranan bu sorunlara mekânsal sorunlar denir.
4. Denetleyelim: kartların hiçbiri ani gelişen doğa kökenli bir olay değil ✓ — bu yüzden doğal afet sayılamazlar.

7. Tabloda bir mekânsal sorun ve kaynağı verilmiş, çözüm bölümü boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Merkezde yeni otopark yapmayı yasaklamak
• B) Toplu taşımayı güçlendirip yaya alanlarını genişletmek
• C) Şehri büyütmek
• D) Nüfusu artırmak
• E) Yolları daraltmak

Doğru cevap: B — Çözüm sorunun kaynağına yönelmelidir; kaynak özel araç kullanımıysa toplu taşıma güçlendirilip yaya alanları genişletilmelidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda sorun, ortada kaynağı, sağda uygun çözüm. Sorun merkezdeki trafik yoğunluğu, kaynağı ise özel araç kullanımı olarak verilmiş.
2. Öyleyse çözüm, merkeze giren özel araç sayısını azaltmalıdır. Bunun yolu insanları ulaşımsız bırakmak değil, otomobile alternatif olan seçeneği çekici kılmaktır.
3. Toplu taşıma sıklaştırılıp güvenilir hâle getirildiğinde ve yaya alanları genişletildiğinde kısa mesafeler araçsız aşılır; merkezdeki araç yoğunluğu düşer.
4. Denetleyelim: yolları daraltmak ya da şehri büyütmek kaynağa hiç dokunmaz ✓ — özel araç kullanımı sürdüğü için yoğunluk da sürerdi.

8. Tabloda sorunlar ölçeklerine göre sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Mahalle ölçeği
• B) Yerel
• C) Küresel
• D) Sokak ölçeği
• E) Bina ölçeği

Doğru cevap: C — Sera gazları atmosferde karışıp bütün gezegeni etkilediği için sera gazı birikimi küresel ölçekli bir sorundur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda sorun, sağda ölçeği. Dolu satır: bir mahalledeki çöp toplama sıklığı → yerel, çünkü hem sorun hem çözümü o mahallenin sınırları içindedir.
2. Sera gazı birikiminde durum farklıdır: gazlar salındıkları yerde kalmaz, atmosferde karışarak bütün yer yüzüne dağılır.
3. Etkisi de (sıcaklık artışı, deniz seviyesinin yükselmesi) hiçbir ülkenin sınırıyla sınırlanmaz. Bu yüzden sorunun ölçeği küreseldir ve çözümü uluslararası anlaşmalarla aranır.
4. Denetleyelim: sorunu tek bir mahalleye ya da sokağa bağlamak mümkün değil ✓ — alt ölçek seçenekleri bu yüzden elenir.

9. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Sayıların ölçülememesi
• B) Verinin yanlış olması
• C) Ayların karıştırılması
• D) Birlikte artan iki olayı neden-sonuç sanmak
• E) Örneklemin küçük olması

Doğru cevap: D — Birlikte artan iki olayı neden-sonuç sanmak hatalıdır; her ikisini birden yükselten ortak bir üçüncü etken bulunabilir.

1. Öğrencinin gözlemini ayıralım: dondurma satışı ile boğulma vakaları aynı aylarda artıyor. Bu, doğru bir gözlemdir.
2. Vardığı sonuç ise bir neden-sonuç iddiasıdır: dondurma boğulmaya yol açıyor. Oysa iki şeyin birlikte artması, birinin ötekine sebep olduğunu göstermez.
3. Burada her iki olayı birden yükselten bir üçüncü etken var: yaz mevsimi. Hava ısındıkça hem dondurma satışı artıyor hem de suya girenlerin sayısı ve buna bağlı boğulma riski yükseliyor.
4. Denetleyelim: kışın dondurma yendiğinde boğulma vakaları artmıyor ✓ — ikisi arasında doğrudan bir bağ olmadığını bu gösteriyor.

10. Yukarıdaki çıkarımın bilimsel bakımdan zayıf olmasının nedeni hangisidir?

• A) Verinin hiç olmaması
• B) Görüşme yapılmaması
• C) Sorunun sorulmaması
• D) Şehrin bulunamaması
• E) Örneklemin şehri temsil edecek büyüklükte ve çeşitlilikte olmaması

Doğru cevap: E — Tek bir mahalledeki on iki kişi şehrin tamamını temsil edemeyeceği için bu genelleme bilimsel bakımdan zayıftır.

1. Araştırmacının verisini ölçelim: tek mahalle, 12 kişi. Vardığı sonuç ise şehrin tamamı hakkında ve kesin bir yargı taşıyor: "kimse kullanmıyor."
2. Bir şehirde ulaşım alışkanlığı mahalleden mahalleye değişir; metro hattına yakın bir mahallede toplu taşıma kullanımı yüksekken hattan uzak bir mahallede düşük olabilir.
3. Öyleyse örneklem hem sayı bakımından küçük hem de şehrin farklı kesimlerini içermediği için çeşitlilik bakımından yetersizdir. Böyle bir örneklemden şehir geneline genelleme yapılamaz.
4. Denetleyelim: araştırmacı veri toplamış ve görüşme yapmış ✓ — kusur verinin yokluğunda değil, kapsamındadır.

11. Tabloda amaçlara uygun haritalar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?

• A) Tematik (nüfus) harita
• B) Fiziki harita
• C) Jeoloji haritası
• D) Toprak haritası
• E) Ulaşım haritası

Doğru cevap: A — Nüfus yoğunluğu gibi belirli bir konuyu alanlar üzerinde gösteren haritalara tematik harita denir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda amaç, sağda o amaca uygun harita. Dolu satır: yükselti basamaklarını görmek → fiziki harita, çünkü fiziki harita yer şekillerini renk basamaklarıyla gösterir.
2. İkinci amaç yer şekliyle değil bir konu verisiyle ilgili: illere göre nüfus yoğunluğu. Bu veri araziye bakarak görülemez, sayımla elde edilir.
3. Belirli bir konuyu (nüfus, tarım, iklim, sanayi) alanlar üzerinde renk ya da simgeyle gösteren haritalara tematik harita denir. Aranan harita budur.
4. Denetleyelim: jeoloji, toprak ve ulaşım haritaları da birer konu haritasıdır ✓ — ama hiçbiri illere göre nüfus yoğunluğunu göstermez.

12. Tabloda gösterim türleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Daire grafiği
• B) Çizgi grafiği
• C) Nüfus piramidi
• D) Kroki
• E) Blok diyagram

Doğru cevap: B — Zaman içindeki sürekli değişimi göstermek için çizgi grafiği kullanılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda gösterilecek veri, sağda uygun grafik. Dolu satır: bir bütünün parçalara oranı → daire grafiği, çünkü daire bütünü, dilimler ise payları temsil eder.
2. İkinci satırdaki veri farklı türden: yıllara göre sıcaklık değişimi. Burada bir bütünün payları değil, bir büyüklüğün zaman içindeki gidişi var.
3. Ardışık zaman noktalarındaki değerleri birleştiren çizgi, yükselme ve alçalma eğilimini tek bakışta gösterir. Bu yüzden zaman serisi için çizgi grafiği kullanılır.
4. Denetleyelim: daire grafiğinde zaman ekseni yok ✓ — dilimler sıralı bir gidişi gösteremez.

13. Bir coğrafi araştırmada kullanılan verilerin kaynağının açıkça belirtilmesinin temel gerekçesi hangisidir?

• A) Verinin gizlenmesi
• B) Metnin uzaması
• C) Sonuçların başkalarınca denetlenebilir ve doğrulanabilir olması
• D) Araştırmanın kısalması
• E) Kaynağın gereksizliği

Doğru cevap: C — Kaynağın açıkça belirtilmesi, sonuçların başkalarınca denetlenebilmesini ve doğrulanabilmesini sağlar.

1. Bilimsel bilgiyi öteki bilgi türlerinden ayıran özelliği düşünelim: sınanabilir ve denetlenebilir olması.
2. Bir sonucun denetlenebilmesi için okuyucunun aynı veriye ulaşıp aynı çözümlemeyi yapabilmesi gerekir. Bu da verinin nereden alındığının bilinmesine bağlıdır.
3. Kaynak gösterilmezse okuyucu sonucu yalnızca araştırmacının sözüne dayanarak kabul etmek zorunda kalır; sonuç sınanamaz hâle gelir. Kaynak göstermek ayrıca başkasının emeğinin sahiplenilmesini de önler.
4. Denetleyelim: kaynakça metni uzatır ama amaç bu değil ✓ — işlevi sonucun doğrulanabilir olmasını sağlamaktır.

14. Kartlarda bir arazi çalışmasında toplanan malzemeler verilmiştir. Bu malzemelerin araştırmadaki işlevi hangisidir?

• A) Hipotezi gereksizleştirmek
• B) Raporu süslemek
• C) Sonucu baştan belirlemek
• D) Sonuçların dayandırılacağı birincil veriyi oluşturmak
• E) Kaynakça oluşturmak

Doğru cevap: D — Arazide toplanan gözlem, ölçüm ve görüşme kayıtları araştırmanın birincil verisini oluşturur.

1. Kartlardaki malzemeleri kimin ürettiğine bakalım: gözlem formunu, fotoğrafı, GPS kaydını ve görüşme notunu araştırmacı arazide kendisi toplamış.
2. Araştırmacının kendi topladığı veriye birincil veri denir; başka bir kurumun toplayıp yayımladığı istatistik ise ikincil veridir.
3. Bu malzemelerin araştırmadaki işlevi, varılacak sonuçların dayandırılacağı temeli kurmaktır. Sonuç ancak bu kayıtların çözümlenmesiyle yazılabilir.
4. Denetleyelim: GPS kaydı ve gözlem formu ölçüm içeriyor ✓ — süsleme değil, kanıt işlevi görüyorlar.

15. Tabloda coğrafyanın yararlandığı alanlar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Tarih
• B) Jeoloji
• C) Demografi
• D) Ekonomi
• E) Biyoloji

Doğru cevap: E — Bitki türlerinin dağılışı bilgisi biyolojiden gelir; coğrafya bu bilgiyi mekânla ilişkilendirerek kullanır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda coğrafyanın kullandığı bilgi, sağda o bilginin geldiği bilim dalı. Dolu satırlar: kayaçların yaşı → jeoloji, nüfusun yaş yapısı → demografi.
2. Üçüncü satırdaki bilgi canlılarla ilgili: bitki türleri ve bunların dağılışı. Türlerin tanınması ve sınıflandırılması biyolojinin alanına girer.
3. Coğrafya bu bilgiyi ödünç alır ve kendi sorusunu sorar: bu türler NEREDE ve NEDEN orada yetişiyor. Bilginin kaynağı biyoloji, kullanımı coğrafidir.
4. Denetleyelim: jeoloji ve demografi üst satırlarda zaten kullanılmış ✓ — aynı tabloda yeniden seçilemezler.

16. Tabloda aynı alanın farklı yıllardaki kullanımı verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Mekânın kullanımının zamanla değişebildiği
• B) Mekânın hiç değişmediği
• C) Tarımın hiç yapılmadığı
• D) Ticaretin yasak olduğu
• E) Yılların karıştırıldığı

Doğru cevap: A — Aynı alanın işlevi, ihtiyaçlara ve alınan kararlara göre zaman içinde değişebilir.

1. Tabloyu okuyalım: aynı alan 1990’da tarım arazisi, 2005’te konut alanı, 2020’de ticaret merkezi olarak kullanılmış.
2. Alanın kendisi (yeri ve büyüklüğü) değişmemiş; değişen, orada yapılan iştir. Şehir büyüdükçe alan önce yerleşmeye, sonra ticarete açılmış.
3. Öyleyse tablonun gösterdiği şey mekânın sabit, kullanımının ise değişken olduğudur. Mekânsal planlamanın konusu da tam olarak bu değişimi yönetmektir.
4. Denetleyelim: üç yılda üç farklı işlev sıralanmış ✓ — "mekânın hiç değişmediği" yargısı bu üç satırla doğrudan çelişir.

17. Tabloda aynı enlemdeki iki yerin verileri karşılaştırılmıştır. Aradaki sıcaklık farkının nedeni hangisidir?

• A) Enlem farkı
• B) Yükseltinin artmasıyla sıcaklığın düşmesi
• C) Denize uzaklık farkı
• D) Bakı farkı
• E) Nem farkı

Doğru cevap: B — Her 100 metre yükseldikçe sıcaklık yaklaşık 0,5 °C düşer; 1.000 metrelik fark yaklaşık 5-6 °C'ye karşılık gelir.

1. İki yer aynı enlemde: enlem etkisi elenir.
2. Yükselti farkı 1.000 metre.
3. Bu fark yaklaşık 5-6 °C sıcaklık düşüşü demektir.

18. Şemada coğrafi öngörünün basamakları verilmiştir. Şemaya göre bu öngörülerin sınırlılığı hangisidir?

• A) Eğilimin belirlenememesi
• B) Verinin hiç toplanamaması
• C) Eğilimi bozan yeni etkenler ortaya çıkabilmesi
• D) Geleceğin var olmaması
• E) Şemanın yanlış olması

Doğru cevap: C — Öngörü mevcut eğilimin süreceği varsayımına dayandığı için eğilimi bozan yeni etkenler ortaya çıkarsa tahmin şaşar.

1. Şemanın basamaklarını izleyelim: veri toplanıyor → eğilim belirleniyor → gelecek durum öngörülüyor.
2. Üçüncü basamak ikinciye dayanıyor; yani öngörü, geçmişte gözlenen eğilimin aynı biçimde süreceği varsayımını içinde taşıyor.
3. Oysa nüfus, iklim ve ekonomi gibi alanlarda beklenmedik bir etken — yeni bir politika, büyük bir göç, teknolojik bir değişim — eğilimi kırabilir. Öngörünün sınırlılığı buradadır: varsayım bozulursa sonuç tutmaz.
4. Denetleyelim: ilk iki basamak kusursuz işlese bile üçüncüsü kesinlik taşımıyor ✓ — sınırlılık ölçümde değil, geleceğin belirsizliğindedir.

19. Yukarıdaki uygulamanın mekânsal planlamaya kattığı en önemli değer hangisidir?

• A) Planın gereksizleşmesi
• B) Kararın gecikmesi
• C) Maliyetin artması
• D) Kararın, alanı kullanan insanların ihtiyacına uygun olması
• E) Alanın küçülmesi

Doğru cevap: D — Mekânı kullananların görüşünün alınması, planın gerçek ihtiyaca uygun olmasını sağlar.

1. Uygulamayı belirleyelim: belediye, park alanını seçmeden ÖNCE mahalle sakinlerinin görüşünü toplamış. Katılım karardan sonra değil, karar öncesinde sağlanmış.
2. Parkı günlük olarak kullanacak olanlar o mahallede oturanlardır; hangi noktanın yürüme mesafesinde olduğunu, çocukların nereden geçtiğini ve hangi alanın boş durduğunu en iyi onlar bilir.
3. Bu bilgi masa başında üretilemez. Görüş alındığında plan, kâğıt üzerinde doğru görünen bir çözümü değil gerçekten kullanılacak bir çözümü seçmiş olur.
4. Denetleyelim: görüş toplamak karar sürecine zaman ekler ✓ — ama uygulamanın kattığı değer bu değil, planın ihtiyaca uygunluğudur.

20. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Bağ kurmak gereksizdir.
• B) Coğrafya veriye ihtiyaç duymaz.
• C) Olaylar birbirinden bağımsızdır.
• D) Sorunlar mekânla ilgisizdir.
• E) Coğrafya, mekândaki sorunları veriye dayanarak ve olaylar arası bağları kurarak inceler.

Doğru cevap: E — Coğrafya, mekândaki sorunları veriye dayanarak ve olaylar arası bağları kurarak inceler.

1. Kartları temadaki karşılıklarına bağlayalım. Birinci kart bilimsel yaklaşımı veriyor: araştırma bir soruyla başlar, sonuç toplanan veriden çıkar.
2. İkinci kart bağlantı ilkesini ekliyor: yamaçtaki ormanın kesilmesinin ovada sel doğurması gibi, coğrafi olaylar birbirine bağlıdır.
3. Üçüncü kart konuyu mekâna oturtuyor: trafik, hava kirliliği ve su kıtlığı gibi sorunlar belirli bir mekânda ortaya çıkar ve çözümü de o mekânın planlanmasıyla aranır. Üçünü birden karşılayan sonuç, coğrafyanın bu üç özelliği birlikte kullandığıdır.
4. Denetleyelim: üç kartın herhangi biri dışarıda bırakılırsa sonuç eksik kalır ✓ — en kapsayıcı seçenek üçünü de içerendir.