Değişen Dünyada Osmanlı Devleti (1683-1789)

1. Şemada bir kuşatma ve onu izleyen gelişmeler sırayla verilmiştir. Şemadaki sürecin Osmanlı Devleti’nin dış siyaseti bakımından doğurduğu temel değişim hangisidir?

• A) Devletin ilk kez büyük ölçüde toprak kaybederek savunmaya geçmesi
• B) Devletin batıda ilerlemesini hızlandırması
• C) Devletin denizlerden çekilmesi
• D) Devletin doğuda yeni topraklar kazanması
• E) Devletin savaşları tamamen bırakması

Doğru cevap: A — Viyana bozgunuyla başlayıp Karlofça’yla biten süreçte Osmanlı ilk kez büyük ölçüde toprak kaybetti ve dış siyasette savunmaya geçti.

1. Şemanın ilk halkası: 1683’te II. Viyana Kuşatması başarısız oldu; ardından Kutsal İttifak devletleriyle uzun ve yıpratıcı savaşlar başladı.
2. Savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması’yla bitti: Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik’e, Podolya Lehistan’a bırakıldı.
3. Bu, Osmanlı’nın bir antlaşmayla geniş topraklar bıraktığı ilk durumdur. Bundan sonra dış siyasetin hedefi yeni fetihler değil, kaybedileni geri almak ve eldekini korumak oldu.
4. Denetleyelim: şemadaki sıra "yenilgi → uzun savaş → toprak veren antlaşma" ✓ — ilerleme döneminden savunma dönemine geçişi gösterir.

2. Tabloda iki antlaşma karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Pasarofça Antlaşması’nın ardından uzun bir barış döneminin başladığı bilindiğine göre boş bırakılan bölüme en uygun ifade hangisidir?

• A) Bütün kayıpların geri alınması
• B) Toprak kaybının sürmesi ve barış dönemine geçilmesi
• C) Devletin savaşa devam etmesi
• D) Sınırların hiç değişmemesi
• E) Denizlerde üstünlük kurulması

Doğru cevap: B — Pasarofça’yla (1718) toprak kaybı sürdü; antlaşmanın ardından Lale Devri olarak anılan barış dönemine geçildi.

1. Tabloda Karlofça (1699) geniş toprak kaybıyla sonuçlanmış; Pasarofça ise bu süreci izleyen antlaşmadır.
2. 1718 Pasarofça ile Mora Venedik’ten geri alınsa da Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı; Avusturya karşısındaki kayıp sürdü.
3. Soru, antlaşmanın ardından uzun bir barış döneminin başladığını bilgi olarak veriyor: 1718-1730 arası Lale Devri, savaş yerine diplomasi ve Batı’yı tanıma çabasının öne çıktığı dönemdir.
4. Denetleyelim: "kayıp sürdü + barışa geçildi" ifadesi hem Karlofça’yla süreklilik kuruyor hem soruda verilen barış bilgisini karşılıyor ✓.

3. Kartlarda bir dönemde öne çıkan gelişmeler verilmiştir. Bu gelişmelerin ortak yönü hangisidir?

• A) Ticaretin durması
• B) Savaşların yoğunlaşması
• C) Batı ile temasın artması ve bilgi aktarımının hızlanması
• D) Toprak kayıplarının hızlanması
• E) Merkezî otoritenin güçlenmesi

Doğru cevap: C — Elçilik raporları, matbaa, kütüphaneler ve çiçek aşısının ortak yönü Batı ile temasın artması ve bilgi aktarımının hızlanmasıdır.

1. Kartları tek tek okuyalım: elçilik raporları (sefaretnameler, ör. Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin Paris raporu, 1720) Avrupa’daki kurumları İstanbul’a aktarıyor.
2. İbrahim Müteferrika’nın matbaası (1727) ve açılan kütüphaneler bilgiyi çoğaltıyor ve daha çok kişiye ulaştırıyor.
3. Çiçek aşısı ise bilginin iki yönlü aktığını gösterir: İstanbul’da uygulanan aşılama yöntemini İngiliz elçisinin eşi Lady Montagu gözlemleyip Avrupa’ya taşıdı.
4. Denetleyelim: dört kartın hepsi bilgi alışverişi ve yayılmasıyla ilgili ✓ — ortak payda temas ve bilgi aktarımıdır.

4. Tabloda kitap çoğaltmanın iki yolu karşılaştırılmıştır. Bu farkın kültür hayatı bakımından doğurduğu en önemli sonuç hangisidir?

• A) Kütüphanelerin kapanması
• B) Kitap sayısının azalması
• C) Okuma yazmanın gerilemesi
• D) Kitabın ucuzlayıp daha geniş kesime ulaşabilmesi
• E) Yazının unutulması

Doğru cevap: D — Matbaa kitabı hızlı ve çok sayıda çoğalttığı için kitap ucuzladı ve daha geniş kesime ulaşabildi.

1. Tabloya göre elle istinsah (kopyalama) aylarca sürüyor; bir kitap tek tek, emekle çoğaltılıyor.
2. Matbaa aynı sürede çok sayıda baskı yapıyor; üretim arttıkça kitap başına düşen maliyet azalır.
3. Ucuzlayan kitap yalnız varlıklı çevrelerin değil daha geniş kesimlerin eline geçer; bilgi daha hızlı ve daha çok kişiye yayılır.
4. Denetleyelim: hız farkı → maliyet düşüşü → erişimin genişlemesi ✓ — tablodaki karşılaştırmanın kültür hayatına yansıması budur.

5. İlk Türk matbaasında başlangıçta dinî içerikli eserlerin basılmaması, buna karşılık sözlük, tarih ve coğrafya kitaplarının basılması kararlaştırılmıştır. Bu tercih öncelikle neyi gösterir?

• A) Matbaanın yalnızca dinî eserler bastığını
• B) Matbaanın hiç kullanılmadığını
• C) Basılan kitapların okunmadığını
• D) Tarih ve coğrafyanın yasaklandığını
• E) Yeniliğin mevcut toplumsal denge gözetilerek uygulandığını

Doğru cevap: E — Matbaanın dinî eserler dışındaki alanlarla sınırlanması, yeniliğin mevcut toplumsal denge gözetilerek uygulandığını gösterir.

1. Matbaa kullanıma giriyor ama bir sınırla: basılacaklar sözlük, tarih ve coğrafya kitapları. İlk basılan eser 1729’da Vankulu Lügati adlı sözlüktür.
2. Dinî eserlerin dışarıda bırakılması, hattatlar gibi geçimini elle yazıya bağlamış meslek gruplarının ve dinî hassasiyetlerin gözetilmesiyle açıklanır.
3. Yani yenilik reddedilmiyor; tepki doğurmayacak bir alandan başlatılarak topluma uyarlanıyor.
4. Denetleyelim: hem matbaa kuruluyor hem çatışma çıkabilecek alan dışarıda tutuluyor ✓ — bu, dengeyi gözeten bir uygulamadır.

6. Şemada 1755 depreminin ardından yaşanan süreç verilmiştir. Şemaya göre bu depremin düşünce tarihi bakımından öne çıkan etkisi hangisidir?

• A) Doğa olaylarının nedenlerinin bilimsel yöntemle araştırılmasının güçlenmesi
• B) Depremlerin hiç incelenmemesi
• C) Bilimsel çalışmaların durması
• D) Şehirlerin terk edilmesi
• E) Ticaretin sona ermesi

Doğru cevap: A — 1755 Lizbon depremi, doğa olaylarının nedenlerinin bilimsel yöntemle araştırılmasını güçlendirdi.

1. Şemanın ilk halkası: 1755 Lizbon depremi, tsunami ve yangınla birlikte kenti büyük ölçüde yıktı.
2. İkinci halka: yıkımın nedenleri tartışıldı. Aydınlanma düşünürleri felaketi yalnız ilahi bir ceza olarak açıklamayı sorguladı.
3. Üçüncü halka: doğa olayları bilimsel olarak incelenmeye başlandı; Portekiz yönetiminin hasar ve sarsıntı üzerine yaptırdığı sistemli soruşturma, deprem biliminin öncüsü sayılır.
4. Denetleyelim: şema "deprem → nedenlerin tartışılması → bilimsel inceleme" diye ilerliyor ✓ — etkisi bilimsel araştırmayı güçlendirmek oldu.

7. 1766 İstanbul depreminden sonra yıkılan yapıların onarımı ve yeniden inşası uzun bir çalışma gerektirmiştir. Bu durum devlet açısından öncelikle hangi sonucu doğurmuştur?

• A) Vergilerin tamamen kaldırılması
• B) Hazine üzerinde ek bir yük oluşması
• C) Savaşların kazanılması
• D) Nüfusun artması
• E) Ticaretin yasaklanması

Doğru cevap: B — 1766 İstanbul depreminden sonraki uzun onarım ve yeniden inşa çalışmaları hazine üzerinde ek bir yük oluşturdu.

1. 22 Mayıs 1766 depremi İstanbul’da çok sayıda cami, sur, kışla ve evi yıktı; Fatih Camii bu yapılardan biridir.
2. Onarım ve yeniden inşa uzun sürdü; malzeme, işçi ve usta gerektiren bu çalışmalar büyük harcama demekti.
3. Bu gider önceden planlanmamıştı ve savaşların zaten zorladığı hazineye eklendi.
4. Denetleyelim: plansız ve büyük bir harcama kalemi, hazine açısından ek yükten başka bir sonuç doğurmaz ✓.

8. Şemada Sanayi Devrimi’nin işleyişi basamaklar hâlinde verilmiştir. Şemaya göre bu devrimin Avrupa dışındaki ülkeleri en çok etkileyen sonucu hangisidir?

• A) Tarımın tamamen bırakılması
• B) Bu ülkelerde fabrikaların kurulması
• C) Ucuz sanayi mallarının bu ülkelerin pazarlarına girmesi
• D) Nüfusun azalması
• E) Ticaretin sona ermesi

Doğru cevap: C — Sanayi Devrimi’nin Avrupa dışını en çok etkileyen sonucu, ucuz sanayi mallarının bu ülkelerin pazarlarına girmesidir.

1. Şemanın zinciri: buhar gücü makineleşmeyi, makineleşme fabrikada seri üretimi getiriyor.
2. Seri üretim mal başına maliyeti düşürür; ucuz ve bol mal ortaya çıkar.
3. Bu malları eritmek için Avrupa’nın kendi pazarı yetmez; geniş pazar arayışı başlar ve ürünler Avrupa dışındaki ülkelere yönelir.
4. Denetleyelim: zincirin son halkası "geniş pazar arayışı" ✓ — Avrupa dışı ülkeler bu pazarın kendisi olur ve yerli üretimleri ucuz mallarla karşı karşıya kalır.

9. Tabloda iki üretim biçimi karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma, Osmanlı esnaf teşkilatının 18. yüzyıldan itibaren yaşadığı zorluğu hangi yönden açıklar?

• A) Fabrikaların kapanması
• B) Yerli üretimin kalitesinin düşmesi
• C) Esnafın sayısının artması
• D) Yerli üretimin fiyat bakımından rekabet edememesi
• E) Hammaddenin tükenmesi

Doğru cevap: D — Fabrika malı ucuz ve hızlı üretildiği için el tezgâhına dayalı lonca üretimi fiyat bakımından rekabet edemedi.

1. Tabloya göre el tezgâhında maliyet yüksek, üretim hızı düşük; fabrikada ise maliyet düşük, hız yüksek.
2. Osmanlı esnafı loncalar içinde, el emeğiyle ve sınırlı miktarda üretim yapıyordu.
3. Avrupa’dan gelen fabrika malları aynı pazarda daha ucuza satılınca alıcı ucuz olanı tercih etti; yerli esnafın satışları düştü.
4. Denetleyelim: tablodaki "maliyet" sütunu doğrudan fiyat farkına işaret ediyor ✓ — zorluğun kaynağı rekabet edilemeyen fiyattır.

10. Kartlarda 18. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde yapılan bazı düzenlemeler verilmiştir. Bu düzenlemelerin ortak amacı hangisidir?

• A) Nüfusu artırmak
• B) Ticareti durdurmak
• C) Tarımı geliştirmek
• D) Vergileri kaldırmak
• E) Askerî alanda Batı’daki gelişmelere yetişmek

Doğru cevap: E — Yeni topçu birlikleri, mühendishaneler ve yabancı uzmanların ortak amacı askerî alanda Batı’daki gelişmelere yetişmekti.

1. Kartlardaki üç düzenlemeye bakalım: yeni topçu birlikleri (ör. Humbaracı Ahmed Paşa’nın düzenlediği humbaracılar, Baron de Tott’un sürat topçuları), mühendishaneler ve getirilen yabancı uzmanlar.
2. Üçü de ordunun silah, teknik bilgi ve eğitim eksikliğini gidermeye yöneliktir.
3. Bu düzenlemeler, üst üste gelen yenilgilerde Avrupa ordularıyla aradaki farkın açılmasına verilen yanıttır.
4. Denetleyelim: kartların hiçbiri tarım, ticaret ya da vergiyle ilgili değil ✓ — ortak alan askerî, ortak amaç Batı’ya yetişmektir.

11. 18. yüzyılda yapılan yeniliklerin öncelikle askerî alanda başlaması, dönemin koşulları düşünüldüğünde hangi nedenle açıklanır?

• A) Toprak kayıplarının askerî başarısızlıkla ilişkilendirilmesi
• B) Askerlerin sayısının azalması
• C) Tarımın gerilemesi
• D) Ticaretin durması
• E) Nüfusun artması

Doğru cevap: A — Yenilikler askerî alanda başladı; çünkü toprak kayıpları doğrudan askerî başarısızlıkla ilişkilendirildi.

1. Dönemin en görünür sorunu kaybedilen savaşlar ve bunların ardından imzalanan toprak veren antlaşmalardı.
2. Yöneticiler bu kayıpların nedenini ordunun Avrupa orduları karşısında geride kalmasında gördü.
3. Sorun ordu olarak tanımlanınca çözüm de ilk olarak orduda arandı: yeni birlikler, teknik okullar, yabancı uzmanlar.
4. Denetleyelim: "kayıp → nedeni askerî yetersizlik → çözüm askerî yenilik" zinciri tutarlı ✓.

12. Tabloda 18. yüzyıl yeniliklerinin alanlara göre dağılımı verilmiştir. Bu dağılımın yeniliklerin kalıcılığı bakımından doğurduğu sonuç hangisidir?

• A) Yeniliklerin hemen sonuç vermesi
• B) Yeniliklerin bütünlük taşımaması nedeniyle kalıcı sonuç vermekte zorlanması
• C) Ordunun küçülmesi
• D) Maliyenin güçlenmesi
• E) Yeniliklerin durdurulması

Doğru cevap: B — Yenilikler ordu ve teknik eğitimde yoğunlaşıp maliye ve toprak düzeninde sınırlı kaldığından bütünlük taşımadı ve kalıcı sonuç vermekte zorlandı.

1. Tabloya göre ordu ve teknik eğitimde yenilik var; maliye ve toprak düzeninde ise sınırlı.
2. Yeni birlikleri beslemek, silah almak ve uzman çalıştırmak düzenli gelir ister; bu gelir de maliye ve toprak düzeninden gelir.
3. Kaynak tarafı yenilenmeyince yenilenen ordu sürdürülemedi; bazı düzenlemeler sahipsiz kalınca dağıldı ya da yarıda kaldı.
4. Denetleyelim: tablodaki dengesizlik (bir alanda var, diğerinde sınırlı) doğrudan bütünlük eksikliği demektir ✓.

13. Yukarıda anlatılan gelişmenin Osmanlı ekonomisi bakımından doğurduğu sonuç hangisidir?

• A) Ticaretin tamamen durması
• B) Yerli tüccarın güçlenmesi
• C) Yabancı tüccarın yerli tüccar karşısında avantajlı duruma gelmesi
• D) Vergilerin artması
• E) Limanların kapanması

Doğru cevap: C — Geçici verilen ticari ayrıcalıkların sürekli hâle gelmesi, yabancı tüccarı yerli tüccar karşısında avantajlı duruma getirdi.

1. Anlatılan uygulama kapitülasyonlardır: başlangıçta verildiği padişahın saltanatı süresince geçerli ticari ayrıcalıklar.
2. 1740’ta Fransa’ya tanınan ayrıcalıklar süresiz hâle getirildi; kapsamı da zamanla genişledi.
3. Düşük gümrük ve vergi kolaylıkları yalnız yabancı tüccara tanınıyordu; yerli tüccar aynı koşullardan yararlanamadığı için rekabette geride kaldı.
4. Denetleyelim: "geçici → sürekli, sınırlı → geniş" değişimi yabancı tüccarın payını büyütüyor ✓.

14. 18. yüzyılda Avrupa başkentlerine gönderilen elçilerden, gördükleri kurumları ve uygulamaları ayrıntılı biçimde rapor etmeleri istenmiştir. Bu isteğin temel amacı hangisidir?

• A) Elçilikleri kapatmak
• B) Savaş ilan etmek
• C) Ticareti durdurmak
• D) Batı’daki gelişmeleri öğrenip yararlanılabilecek yönleri belirlemek
• E) Vergi toplamak

Doğru cevap: D — Elçilerden ayrıntılı rapor istenmesinin amacı Batı’daki gelişmeleri öğrenip yararlanılabilecek yönleri belirlemekti.

1. 18. yüzyılda Avrupa başkentlerine giden elçilerden yalnız diplomatik görüşme değil gözlem de isteniyordu.
2. Rapor edilmesi istenenler kurumlar ve uygulamalardı: ordu, okullar, fabrikalar, saray düzeni.
3. Bu sefaretnameler İstanbul’da okunarak hangi düzenlemelerin örnek alınabileceği değerlendiriliyordu; Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin Paris raporu bunun bilinen örneğidir.
4. Denetleyelim: istenen şey savaş ya da vergi değil, bilgi ✓ — amaç tanımak ve yararlanmaktır.

15. Tabloda savaşların nüfus üzerindeki etkisi karşılaştırılmıştır. Tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Göçlerin durduğu
• B) Savaşların nüfusu hiç etkilemediği
• C) İç bölgelerin boşaldığı
• D) Sınır bölgelerinin nüfus çektiği
• E) Savaşların nüfusu bölgeler arasında yeniden dağıttığı

Doğru cevap: E — Sınır bölgeleri nüfus kaybederken iç bölgelerin göç alması, savaşların nüfusu bölgeler arasında yeniden dağıttığını gösterir.

1. Tabloya göre sınır bölgelerinde savaş ve göç yoğun, nüfus azalıyor.
2. İç bölgelerde savaş az ve bu bölgeler göç alıyor.
3. Sınırdan kaçan halk yok olmuyor, daha güvenli iç bölgelere yerleşiyor; nüfus toplamda değil dağılımda değişiyor.
4. Denetleyelim: bir yerde azalış + başka yerde göç alma = yeniden dağılım ✓.

16. Yukarıda anlatılan gelişmenin merkezî otorite bakımından doğurduğu sonuç hangisidir?

• A) Merkezin taşra üzerindeki denetiminin zayıflaması
• B) Merkezin denetiminin güçlenmesi
• C) Vergi gelirlerinin artması
• D) Ordunun büyümesi
• E) Sınırların genişlemesi

Doğru cevap: A — Vergi ve asker toplama işlerinin yerel nüfuz sahiplerine bırakılması merkezin taşra üzerindeki denetimini zayıflattı.

1. Merkez, uzak bölgelerde vergi toplamayı ve asker bulmayı kendi memurlarıyla değil yerel nüfuz sahipleriyle (âyanlarla) yürütmeye başladı.
2. Bu işler bir bölgenin en güçlü araçlarıdır: parayı ve silahlı adamı elinde tutan kişi bölgesinde söz sahibi olur.
3. Güç kazanan âyanlar zamanla merkeze kafa tutacak düzeye geldi; merkezin emirleri taşrada ancak onların aracılığıyla uygulanabildi.
4. Denetleyelim: yetki yerel aktöre geçtikçe merkezin doğrudan denetimi azalır ✓.

17. Kartlarda 18. yüzyılda açılan bir okulun özellikleri verilmiştir. Bu okulun eğitim tarihimizdeki önemi hangisidir?

• A) Yalnızca dinî eğitim vermesi
• B) Modern anlamda teknik eğitimin başlangıcını oluşturması
• C) Ticaret eğitimi vermesi
• D) Sanat eğitimi vermesi
• E) Hiçbir yenilik getirmemesi

Doğru cevap: B — Mühendishane-i Bahrî, program temelli dersleriyle modern anlamda teknik eğitimin başlangıcını oluşturdu.

1. Kartlar okulun özelliklerini veriyor: denizcilikle ilgili bir mühendislik okulu, haritacılık dersleri, yabancı dilde teknik kitaplar.
2. Okul, III. Mustafa döneminde 1773’te Tersane’de başlatılan hendese (geometri) derslerinden doğdu; I. Abdülhamid döneminde Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun adıyla kurumlaştı.
3. Medrese eğitiminden farklı olarak geometri, haritacılık ve gemi yapımı gibi uygulamalı teknik bilgiyi bir programla öğretiyordu.
4. Denetleyelim: teknik dersler + teknik kitaplar + düzenli program ✓ — bunlar modern teknik eğitimin ilk adımını gösterir.

18. Tabloda iki dönemin dış siyaset ekseni karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Dönemin gelişmeleri düşünüldüğünde boş bırakılan bölüme en uygun ifade hangisidir?

• A) Bütün savaşları kazanmak
• B) Yeni kıtalar keşfetmek
• C) Mevcut sınırları korumak ve denge siyaseti izlemek
• D) Deniz aşırı sömürge kurmak
• E) Ticareti yasaklamak

Doğru cevap: C — 18. yüzyılda dış siyasetin ana ekseni mevcut sınırları korumak ve denge siyaseti izlemekti.

1. Tablonun ilk satırı: 16. yüzyılda devlet en güçlü dönemindeydi ve hedef sınırları genişletmekti.
2. 18. yüzyılda Karlofça ve Pasarofça gibi antlaşmalarla toprak kaybı yaşandı; güç dengesi Avrupa lehine değişti.
3. Bu koşulda öncelik eldekini korumak oldu. Osmanlı bunu yalnız ordusuyla değil, büyük devletler arasındaki çekişmeden yararlanarak ve ittifaklar kurarak sağlamaya çalıştı.
4. Denetleyelim: "genişlemek"ten "korumak ve dengelemek"e geçiş, dönemin toprak kayıplarıyla uyuşur ✓.

19. Tabloda 18. yüzyılda yenilikler konusunda ortaya çıkan iki yaklaşım verilmiştir. Bu ayrımın dönem açısından gösterdiği temel gerçek hangisidir?

• A) Hiç yenilik yapılmadığı
• B) Yeniliklere hiç karşı çıkılmadığı
• C) Yeniliklerin hemen benimsendiği
• D) Yeniliklerin toplumda tartışma ve dirençle karşılaştığı
• E) Tartışmanın yalnızca askerlerle sınırlı olduğu

Doğru cevap: D — Yenilik yanlıları ile mevcut düzeni savunanların ayrışması, yeniliklerin toplumda tartışma ve dirençle karşılaştığını gösterir.

1. Tabloda iki grup var: biri Batı’nın tekniğinin alınmasını, öteki mevcut düzenin korunmasını savunuyor.
2. Aynı konuda karşıt iki görüşün bulunması, yeniliklerin herkesçe benimsenmediğini gösterir.
3. Nitekim 1730 Patrona Halil İsyanı’yla Lale Devri’nin sona ermesi, bu direncin sokakta da karşılık bulabildiğini gösterir.
4. Denetleyelim: iki görüşün varlığı tek başına "tartışma var" demektir; biri korumayı savunduğuna göre direnç de vardır ✓.

20. Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel gelişme verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde dönem hakkında ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Dönemde hiçbir değişim yaşanmamıştır.
• B) Yenilikler yalnızca maliyede yapılmıştır.
• C) Dönem yalnızca kültürel gelişmelerden ibarettir.
• D) Devlet Batı ile hiç temas kurmamıştır.
• E) Kayıplarla yüzleşen devletin Batı ile teması artmış ve çözümü öncelikle askerî yeniliklerde aramıştır.

Doğru cevap: E — Kayıplarla yüzleşen devletin Batı ile teması arttı ve çözümü öncelikle askerî yeniliklerde aradı.

1. Birinci kart: toprak kaybı başladı — Karlofça’dan itibaren devlet geri çekiliyor.
2. İkinci kart: Batı ile temas arttı — kaybın nedenini anlamak için elçiler gönderildi, raporlar yazıldı.
3. Üçüncü kart: yenilikler askerî alanda yoğunlaştı — kayıp askerî görüldüğü için çözüm de orduda arandı.
4. Denetleyelim: seçenek üç kartı neden-sonuç sırasıyla bağlıyor ✓ — en kapsayıcı sonuç, üçünü birlikte taşıyandır.