Biyografi ve Otobiyografi

1. Kutudaki metin bir kişinin yaşamını başka birinin kaleminden anlatmaktadır. Bu metin hangi türe örnektir?

• A) Otobiyografi
• B) Anı
• C) Günlük
• D) Biyografi
• E) Deneme

Doğru cevap: D — Metin bir sanatçının yaşamını üçüncü kişi ağzından, tarih ve yer bilgileriyle anlatıyor: biyografi.

1. Ne soruluyor: metnin türü.
2. Anlatıcı üçüncü kişi ("doğdu", "resmetti"); yazar ile anlatılan kişi aynı değil.
3. Doğum yılı, yeri, eğitimi ve eserleri kronolojik sırayla veriliyor; bu biyografinin yapısıdır.
4. Denetleme: yazar kendi yaşamını anlatsaydı birinci kişi ("doğdum") kullanırdı ✓.
5. Sık yapılan hata: Otobiyografi demek. Otobiyografide kişi kendi yaşamını kendisi yazar; burada başkası yazıyor.

2. Kutudaki parçada yazar, doğumundan bugüne kendi yaşamını anlatmaya girişmektedir. Parça hangi türden alınmış olabilir?

• A) Otobiyografi
• B) Biyografi
• C) Tezkire
• D) Gezi yazısı
• E) Fıkra

Doğru cevap: A — Yazar kendi yaşamını birinci kişi ağzından, doğumundan yazdığı güne kadar bütünüyle anlatıyor: otobiyografi.

1. Ne soruluyor: parçanın türü.
2. Birinci kişi anlatım: "dünyaya geldim", "öğrendim", "ders verdim".
3. Yaşamın bütünü hedefleniyor: doğum, eğitim, meslek ve "o yılları baştan sona" yazma. Bu otobiyografidir.
4. Denetleme: başkasının yaşamı anlatılmadığı için biyografi ve tezkire elenir ✓.
5. Sık yapılan hata: Biyografi demek. Biyografide yaşam başkası tarafından ve üçüncü kişi ağzından anlatılır.

3. Anı ve otobiyografi, ikisi de yazarın yaşadıklarını anlatan türlerdir. Otobiyografiyi anıdan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Birinci kişi ağzından yazılması
• B) Yaşanmış olaylara dayanması
• C) Yazarın yaşamını bütünlüklü olarak, doğumundan yazıldığı zamana kadar ele alması
• D) Geçmiş zaman kipinin kullanılması
• E) Yazarın duygularına yer vermesi

Doğru cevap: C — Anı yazarın tanık olduğu belli olayları ve dönemi anlatır; otobiyografi ise yazarın yaşamını bir bütün olarak ele alır.

1. Ne soruluyor: iki türü ayıran özellik; ortak özellikler ayırt edici olamaz.
2. Birinci kişi anlatım, gerçek olaylar, geçmiş zaman ve duygular iki türde de bulunur.
3. Fark kapsamdadır: anı belli bir olayı ya da dönemi, otobiyografi yaşamın bütününü anlatır.
4. Denetleme: bir kişinin yalnız askerlik yıllarını anlatan kitap anıdır, doğumundan bugüne yaşamını anlatan kitap otobiyografidir ✓.
5. Sık yapılan hata: "Birinci kişi ağzından yazılması" demek. Anı da birinci kişi ağzından yazılır; ayırt edici değildir.

4. Bir öğrenci, mahallesindeki yaşlı bir zanaatkârın biyografisini yazacaktır. Aşağıdakilerden hangisi iyi bir biyografi için yapması gerekenlerden biri değildir?

• A) Kişiyle ve yakınlarıyla görüşme yapmak
• B) Tarih ve yer bilgilerini belgelerle doğrulamak
• C) Kişinin yaşamındaki önemli dönüm noktalarını belirlemek
• D) Bilgileri kronolojik bir düzende sunmak
• E) Belgesi olmayan söylentileri kesin bilgi gibi aktarmak

Doğru cevap: E — Biyografi gerçeğe ve belgeye dayanır; doğrulanmamış söylentiyi kesin bilgi gibi yazmak türün nesnellik ilkesine aykırıdır.

1. Ne soruluyor: biyografi yazarken yapılMAMASI gereken davranış.
2. Görüşme, belgeyle doğrulama, dönüm noktalarını belirleme ve kronolojik düzen biyografinin yöntemleridir.
3. Söylentiyi kesin bilgi gibi aktarmak okuru yanıltır; biyografi belgeye dayanmalıdır.
4. Denetleme: bir söylenti anılacaksa "anlatıldığına göre" gibi bir kayıtla ve kaynağıyla verilir ✓.
5. Sık yapılan hata: kronolojik düzeni zorunlu olmayan bir ayrıntı sanmak. Biyografide yaşam genellikle zaman sırasıyla anlatılır.

5. Divan edebiyatında bazı eserler, şairlerin hayatlarını, sanat anlayışlarını ve şiirlerinden seçilmiş örnekleri bir araya getirir. Bu tür eserlere ne ad verilir?

• A) Menakıbname
• B) Şuara tezkiresi
• C) Siyasetname
• D) Sefaretname
• E) Divan

Doğru cevap: B — Şairlerin hayatlarını, sanatları hakkındaki görüşleri ve şiir örnekleriyle anlatan eserlere şuara tezkiresi denir.

1. Ne soruluyor: şairlerin yaşamını ve şiirlerini derleyen eserin adı.
2. "Şuara" şairler, "tezkire" anma, hatırlatma demektir.
3. Bu eserler Divan edebiyatının biyografi kaynaklarıdır: hayat, sanat değerlendirmesi, şiir örneği.
4. Denetleme: divan bir şairin kendi şiirlerini topladığı kitaptır, başka şairleri anlatmaz ✓.
5. Sık yapılan hata: Menakıbname demek. Menakıbname şairlerin değil, din büyüklerinin ve velilerin hayatını anlatır.

6. Anadolu sahasında yazılan ilk şairler tezkiresi, Sehî Bey'in 16. yüzyılda kaleme aldığı eserdir. Bu eser aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Heşt Behişt
• B) Mecâlisü'n-Nefâis
• C) Kutadgu Bilig
• D) Muhâkemetü'l-Lugateyn
• E) Hüsn ü Aşk

Doğru cevap: A — Sehî Bey'in Heşt Behişt adlı eseri (1538) Anadolu sahasının ilk şuara tezkiresidir.

1. Ne soruluyor: Anadolu'daki ilk şairler tezkiresinin adı.
2. Sehî Bey'in eseri Heşt Behişt'tir ("Sekiz Cennet"); 1538'de tamamlanmıştır.
3. Eser Anadolu sahasında yazılmış ilk şuara tezkiresi kabul edilir.
4. Denetleme: Mecâlisü'n-Nefâis Ali Şir Nevâî'nin Çağatay sahasındaki tezkiresidir; Anadolu'da yazılmamıştır ✓.
5. Sık yapılan hata: Mecâlisü'n-Nefâis demek. Türk edebiyatının ilk tezkiresidir ama Anadolu sahasının değil.

7. Kutudaki parça bir otobiyografiden alınmıştır. Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Üçüncü kişi ağzından yazılmıştır.
• B) Bilimsel bir bilgi aktarılmaktadır.
• C) Kurmaca bir masal anlatılmaktadır.
• D) Nesnel bir dil kullanılmış, duygulara yer verilmemiştir.
• E) Yazar kendi yaşantısını öznel duygularıyla aktarmaktadır.

Doğru cevap: E — Yazar kendi yaşadığı bir dönemi birinci kişi ağzından ve duygularını belirterek ("içimde bir şeylerin eksildiğini hissediyordum") anlatıyor.

1. Ne soruluyor: parçanın anlatım özelliği.
2. Anlatım birinci kişi: "hayatımın", "annemin", "hissediyordum".
3. "En uzun yaz", "içimde bir şeylerin eksilmesi" gibi ifadeler kişisel duyguları yansıtır; anlatım özneldir.
4. Denetleme: parçada doğrulanabilir bilimsel bilgi ya da hayal ürünü olay yok ✓.
5. Sık yapılan hata: "Nesnel bir dil kullanılmış" demek. Otobiyografi gerçeğe dayanır ama yazar kendi duygularını anlattığı için anlatım çoğu kez özneldir.

8. Bir yayınevi aynı ünlü kişiyle ilgili iki kitap yayımlıyor: biri biyografi, öteki biyografik roman. Bu iki tür arasındaki farkı en iyi açıklayan yargı hangisidir?

• A) Biyografide kişinin adı verilmez, biyografik romanda verilir.
• B) Biyografi yalnız yaşayan kişiler için yazılır.
• C) Biyografi belgelere bağlı kalır; biyografik romanda gerçek bir yaşam kurmaca öğelerle zenginleştirilir.
• D) Biyografik roman her zaman birinci kişi ağzından yazılır.
• E) İkisi arasında hiçbir fark yoktur.

Doğru cevap: C — Biyografi belgeye dayanır ve kurmacaya yer vermez; biyografik roman gerçek bir yaşamı temel alsa da diyalog, iç dünya gibi kurmaca öğeler ekler.

1. Ne soruluyor: iki türün farkı.
2. İkisi de gerçek bir kişinin yaşamını konu edinir.
3. Biyografi yalnız belgelenebilen bilgiyi aktarır; biyografik roman boşlukları yazarın hayal gücüyle doldurur.
4. Denetleme: biyografik romandaki bir konuşmanın aynen öyle geçtiği kanıtlanamayabilir; biyografide bu kabul edilmez ✓.
5. Sık yapılan hata: "Biyografi yalnız yaşayan kişiler için yazılır." demek. Biyografilerin çoğu yaşamını tamamlamış kişiler hakkındadır.

9. Tabloda biyografi ile otobiyografi karşılaştırılmış, bir hücre boş bırakılmıştır. Boş hücreye hangi anlatıcı türü gelmelidir?

• A) Üçüncü kişi
• B) Birinci kişi
• C) İlahi bakış açılı anlatıcı
• D) Anlatıcısızdır
• E) Gözlemci anlatıcı

Doğru cevap: B — Otobiyografide kişi kendi yaşamını anlattığı için anlatıcı birinci kişidir ("doğdum, okudum").

1. Ne soruluyor: otobiyografinin anlatıcısı.
2. Tablonun ilk satırı ipucu veriyor: otobiyografiyi kişinin kendisi yazar.
3. Kendi yaşamını anlatan kişi "ben" diye konuşur: birinci kişi anlatıcı.
4. Denetleme: yazar ile anlatıcı ve anlatılan kişi otobiyografide aynıdır ✓.
5. Sık yapılan hata: "Gözlemci anlatıcı" demek. Gözlemci anlatıcı olayların dışında durur; otobiyografide anlatıcı olayların içindedir.

10. Kutudaki metin tarih atılarak yazılmış ve o günün olaylarını anlatmaktadır. Bu metin aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?

• A) Otobiyografi
• B) Biyografi
• C) Anı
• D) Günlük
• E) Mektup

Doğru cevap: D — Tarih atılmış, aynı günün olay ve duygularını anlatan kişisel yazı günlüktür.

1. Ne soruluyor: metnin türü.
2. Metin tarihle başlıyor ve "bugün" diye aynı günü anlatıyor.
3. Olaylar yaşandığı gün yazılmış; aradan uzun zaman geçmemiş. Bu günlüğün temel özelliğidir.
4. Denetleme: anıda aradan yıllar geçer; otobiyografi yaşamın bütününü anlatır ✓.
5. Sık yapılan hata: Anı demek. Anı geçmişte kalmış olayları sonradan hatırlayarak anlatır; günlük aynı gün yazılır.

11. Eski Türk edebiyatında din büyüklerinin ve velilerin hayatlarını, olağanüstü olaylarla süsleyerek anlatan eserler de bir tür yaşam öyküsü sayılır. Bu eserlere ne ad verilir?

• A) Tezkire
• B) Sefaretname
• C) Şehrengiz
• D) Tarih
• E) Menakıbname

Doğru cevap: E — Din büyüklerinin ve velilerin hayatlarını kerametlerle süsleyerek anlatan eserlere menakıbname denir.

1. Ne soruluyor: velilerin hayatını anlatan eser türü.
2. İki ipucu var: anlatılan kişiler din büyükleri, anlatımda olağanüstü olaylar.
3. "Menkıbe" (menakıb) erdemli kişilerin hayatına dair anlatılardır; bunları toplayan eser menakıbnamedir.
4. Denetleme: şehrengiz bir şehrin güzellerini, sefaretname elçilik gözlemlerini anlatır ✓.
5. Sık yapılan hata: Tezkire demek. Tezkire de yaşam öyküsü içerir ama şairleri anlatır ve olağanüstülüğe dayanmaz.

12. Bir biyografi yazarı, anlattığı kişinin doğum tarihini iki farklı kaynakta farklı bulmuştur. Yazarın bu durumda yapması gereken en uygun davranış hangisidir?

• A) Rastgele birini seçip kaynağını belirtmemek
• B) Doğum tarihini hiç yazmamak ve durumu gizlemek
• C) Kendi tahminini kesin bilgi gibi yazmak
• D) Kaynakları karşılaştırıp resmî belgelere başvurmak, belirsizlik sürüyorsa bunu açıkça belirtmek
• E) Okurun ilgisini çekecek tarihi seçmek

Doğru cevap: D — Biyografi nesnelliğe ve belgeye dayanır; çelişkili bilgi belgelerle sınanır, çözülemiyorsa okura açıkça bildirilir.

1. Ne soruluyor: çelişen kaynaklar karşısında doğru yöntem.
2. Önce kaynaklar karşılaştırılır ve daha güvenilir belgeye (nüfus kaydı gibi) başvurulur.
3. Belirsizlik sürüyorsa iki tarih de kaynaklarıyla belirtilir; okur yanıltılmaz.
4. Denetleme: öteki seçeneklerin hepsi ya bilgiyi gizliyor ya da uyduruyor ✓.
5. Sık yapılan hata: "Doğum tarihini hiç yazmamak" demek. Bilgiyi gizlemek de okuru eksik bilgilendirir; doğrusu belirsizliği açıkça söylemektir.

13. Kutudaki cümle bir öğrencinin kitap tanıtımından alınmıştır. Bu cümlede tür bakımından nasıl bir yanlışlık vardır?

• A) Anlatılan başkasının yaşamı olduğu için eser otobiyografi değil, biyografi niteliğindedir.
• B) Otobiyografide çocukluk yılları anlatılmaz.
• C) Otobiyografi yalnız şiirle yazılır.
• D) Yanlışlık yoktur; otobiyografi aile büyüklerinin hayatını anlatır.
• E) Otobiyografide ayrıntıya yer verilmez.

Doğru cevap: A — Otobiyografi yazarın KENDİ yaşamını anlatır; dedenin yaşamını anlatan eser biyografi niteliğindedir.

1. Ne soruluyor: tür adlandırmasındaki hata.
2. Otobiyografinin tanımı: kişinin kendi yaşamını kendisinin yazması.
3. Eserde anlatılan kişi dededir, yazarın kendi yaşamı hiç yok; bu, başkasının yaşamını anlatmaktır.
4. Denetleme: yazar dedesini anlatırken üçüncü kişi ağzını kullanır; bu da biyografinin anlatıcısıdır ✓.
5. Sık yapılan hata: "Yanlışlık yoktur" demek. Yazarın ailesinden birini anlatması eseri otobiyografi yapmaz.

14. Kutudaki parçada yazar yıllar önce tanık olduğu bir olayı anlatmaktadır. Parçanın türü ve gerekçesi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Biyografi; başka birinin yaşamı anlatılıyor.
• B) Anı; yazar tanık olduğu belli bir olayı ve çevresini sonradan hatırlayarak anlatıyor.
• C) Günlük; olay aynı gün tarih atılarak yazılmış.
• D) Otobiyografi; yazar doğumundan bugüne yaşamını anlatıyor.
• E) Haber; olay nesnel bir dille duyuruluyor.

Doğru cevap: B — Yazar yıllar önce tanık olduğu belli bir olayı (1999 depremi gecesi) ve çevresindekileri hatırlayarak anlatıyor: anı.

1. Ne soruluyor: türü ve gerekçesini birlikte doğru veren seçenek.
2. Parça birinci kişi ağzından ve yaşanmış bir olay üzerine; "yıllar geçse de" ifadesi olayın geçmişte kaldığını gösteriyor.
3. Anlatılan yazarın bütün yaşamı değil, tek bir gece ve çevresindeki insanlar; bu anının özelliğidir.
4. Denetleme: tarih atılıp aynı gün yazılmadığı için günlük değildir ✓.
5. Sık yapılan hata: Otobiyografi demek. Parça yazarın yaşamının bütününü değil, tek bir olayı anlatıyor.

15. Kartlarda bir yaşam öyküsü türünün üç özelliği verilmiştir. Bu üç özelliği birlikte taşıyan tür hangisidir?

• A) Günlük
• B) Anı
• C) Biyografi
• D) Otobiyografi
• E) Mektup

Doğru cevap: C — Belgeye dayanan, yaşamı zaman sırasıyla ve üçüncü kişi ağzından anlatan tür biyografidir.

1. Ne soruluyor: üç özelliğin ortak olduğu tür.
2. "Üçüncü kişi anlatıcı" kartı, yazarın kendini anlattığı türleri (günlük, anı, otobiyografi, mektup) eler.
3. Belgeye dayanma ve kronolojik düzen de biyografinin yöntemidir.
4. Denetleme: kalan tek tür biyografidir ve üç kartla da uyuşur ✓.
5. Sık yapılan hata: Otobiyografi demek. Belge ve kronoloji otobiyografide de olabilir, ama anlatıcı birinci kişidir.

16. Tabloda bir şuara tezkiresindeki şair maddesinin bölümleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan içerik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Şairin eşinin anıları
• B) Şairin şiirlerinden seçilmiş beyitler
• C) Şairin yabancı dile çevrilmiş romanları
• D) Şairin gazetelerde yayımlanmış makaleleri
• E) Şairin mahkeme kayıtları

Doğru cevap: B — Tezkirelerde şairin hayatı ve sanatı anlatıldıktan sonra şiirlerinden seçilmiş beyitler örnek olarak verilir.

1. Ne soruluyor: tezkire maddesinin örnek bölümünde ne bulunduğu.
2. Tezkire maddesi üç parçadan oluşur: hayat, sanat değerlendirmesi, şiir örneği.
3. Örnek bölümünde şairin kendi şiirlerinden beyitler yer alır.
4. Denetleme: roman, gazete ve makale Divan edebiyatı döneminde yoktu; bu seçenekler dönemle çelişir ✓.
5. Sık yapılan hata: "Şairin eşinin anıları" demek. Tezkire şairi kendi şiirleriyle tanıtır, yakınlarının anlatımıyla değil.

17. Bir öğrenci farklı kitaplardan beş cümle derlemiştir. Bu cümlelerden hangisi bir otobiyografiden alınmış olabilir?

• A) Şair, 1920 yılında Bursa'da dünyaya geldi.
• B) Yazarın eserleri pek çok dile çevrilmiştir.
• C) Üniversite sınavını kazandığımı öğrendiğim gün, babamın gözlerindeki ışığı hiç unutmadım.
• D) Ressamın son sergisi 1985'te açıldı.
• E) Bilim insanı, çalışmalarını ömrünün sonuna kadar sürdürdü.

Doğru cevap: C — Otobiyografide kişi kendi yaşamını anlatır; birinci kişi ağzından yazılmış tek cümle üniversite sınavını anlatan cümledir.

1. Ne soruluyor: otobiyografiye uyan cümle.
2. Otobiyografinin anlatıcısı birinci kişidir: "kazandığımı", "unutmadım".
3. Öteki cümleler üçüncü kişi ağzından (şair, yazar, ressam, bilim insanı) yazılmıştır; biyografiye uyar.
4. Denetleme: "Bilim insanı … ömrünün sonuna kadar" cümlesini kişinin kendisi yazamaz; ölümünden sonra başkası yazmıştır ✓.
5. Sık yapılan hata: "Şair, 1920 yılında Bursa'da dünyaya geldi." demek. Doğum bilgisi otobiyografide de bulunur ama "dünyaya geldim" diye birinci kişiyle yazılır.

18. Bir öğrenci dedesinin biyografisini yazmak için kartlardaki adımları planlamıştır. Bu adımların en uygun sıralaması hangisidir?

• A) I – II – III – IV
• B) IV – III – I – II
• C) III – I – II – IV
• D) IV – I – II – III
• E) II – IV – I – III

Doğru cevap: D — Önce kimin yazılacağı belirlenir (IV), sonra bilgi toplanır (I), doğrulanır (II) ve en son taslak yazılır (III).

1. Ne soruluyor: biyografi yazma sürecinin sırası.
2. Her iş, kendinden önceki işin sonucuna ihtiyaç duyar: kişi belirlenmeden bilgi toplanamaz.
3. Toplanan bilgi doğrulanmadan yazılırsa yanlışlar metne girer; bu yüzden sıra IV – I – II – III.
4. Denetleme: taslak (III) en sonda, çünkü doğrulanmış bilgiye dayanmalı ✓.
5. Sık yapılan hata: IV – III – I – II demek. Taslağı bilgi toplamadan yazmak, biyografiyi belgeye değil tahmine dayandırır.

19. Bir biyografi yazarı metninde nesnellik ilkesine bağlı kalmak istiyor. Aşağıdaki cümlelerden hangisi bu ilkeye en uygun olanıdır?

• A) O, gelmiş geçmiş en büyük sanatçıdır.
• B) Onun şiirlerini okumayan hiçbir şey okumamış sayılır.
• C) Hayatı boyunca herkesin sevgilisi olmuştur.
• D) Eserlerinin tamamı kusursuzdur.
• E) İlk kitabı yirmi beş yaşındayken yayımlandı.

Doğru cevap: E — "İlk kitabı yirmi beş yaşındayken yayımlandı." kanıtlanabilir bir bilgidir; öteki cümleler kişisel yargı taşır.

1. Ne soruluyor: kişisel yorum içermeyen, doğrulanabilir cümle.
2. Nesnel cümle belgeyle kanıtlanabilir: yayın tarihi ve yaş bilgisi kontrol edilebilir.
3. "En büyük", "herkesin sevgilisi", "kusursuz" gibi ifadeler yazarın değerlendirmesidir; özneldir.
4. Denetleme: nesnel cümleye itiraz ancak belgeyle yapılabilir; öznel cümleye ise "bence değil" denebilir ✓.
5. Sık yapılan hata: "Hayatı boyunca herkesin sevgilisi olmuştur." demek. Olgu bildiriyor gibi görünse de doğrulanamayan bir genellemedir.

20. Kutudaki metin bir şairi hayatı, sanatı ve şiirlerinden örneklerle tanıtmaktadır. Bu metin hangi eser türünün özelliklerini yansıtmaktadır?

• A) Şuara tezkiresi
• B) Günlük
• C) Otobiyografi
• D) Sefaretname
• E) Masal

Doğru cevap: A — Şairin hayatını, sanatına dair değerlendirmeyi ve şiir örneğini bir arada veren metin şuara tezkiresine özgüdür.

1. Ne soruluyor: metnin ait olduğu eser türü.
2. Metinde üç parça var: hayat (doğum yeri, eğitim, meslek), sanat (akıcı şiir, hüzünlü gazel), örnek (beyitler).
3. Bu üçlü yapı şuara tezkiresi maddelerinin kalıbıdır.
4. Denetleme: anlatıcı şairin kendisi değil ("bu şair … doğmuş"); otobiyografi ve günlük elenir ✓.
5. Sık yapılan hata: Otobiyografi demek. Metin şairi dışarıdan ve üçüncü kişi ağzından tanıtıyor.