Güneş Sistemi ve Tutulmalar

1. Şekilde Güneş sistemindeki gezegenler Güneş'e olan uzaklıklarına göre sıralanmıştır. Şemaya göre Güneş'e en yakın üçüncü gezegen hangisidir?

• A) Venüs
• B) Mars
• C) Dünya
• D) Merkür

Doğru cevap: C — Güneş'ten itibaren sıra Merkür, Venüs, Dünya biçimindedir; üçüncü gezegen Dünya'dır.

1. Şemada gezegenler Güneş'ten uzaklığa göre soldan sağa dizilmiştir.
2. İlk gezegen Merkür, ikincisi Venüs'tür.
3. Üçüncü sırada Dünya bulunur.
4. Bu yüzden cevap Dünya'dır.

2. Bir öğrenci şemadaki gezegenleri, aralarında K ile gösterilen asteroit kuşağı kalacak biçimde iç gezegenler ve dış gezegenler olarak ikiye ayırıyor. Öğrencinin iç gezegenler kutusuna koyacağı gezegenler hangileridir?

• A) Merkür, Venüs, Dünya ve Mars
• B) Dünya, Mars, Jüpiter ve Satürn
• C) Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün
• D) Yalnızca Merkür ile Venüs

Doğru cevap: A — Asteroit kuşağının Güneş tarafında kalan Merkür, Venüs, Dünya ve Mars iç gezegenlerdir.

1. Şemada K taraması Mars ile Jüpiter arasındadır.
2. Bu kuşağın Güneş tarafında kalanlar iç gezegenlerdir.
3. Bunlar Merkür, Venüs, Dünya ve Mars'tır.
4. Kuşağın dışında kalan dört gezegen ise dış gezegenlerdir.

3. Şekilde Güneş, Ay ve Dünya'nın bir andaki dizilişi verilmiştir. Bu diziliş sırasında gölgenin düştüğü bölgede bulunan bir gözlemci gökyüzünde neyi görür?

• A) Ay'ın bakır rengine dönüp karardığını
• B) Güneş'in bir süre Ay tarafından örtüldüğünü
• C) Dünya'nın gölgesinin Ay üzerine düştüğünü
• D) Yıldızların gündüz kaybolduğunu

Doğru cevap: B — Ay, Güneş ile Dünya arasına girdiğinde Güneş bir süre örtülür; bu olay Güneş tutulmasıdır.

1. Şemada sıra Güneş – Ay – Dünya biçimindedir.
2. Ay, Güneş ışığının bir bölümünü keser ve arkasında gölge oluşturur.
3. Bu gölge Dünya üzerine düşer.
4. Gölgedeki gözlemci Güneş'in örtüldüğünü görür.

4. Şekildeki dizilimde Ay, Dünya'nın arkasındaki gölge bölgesine girmiştir. Bu olayın adı ve gerçekleştiği Ay evresi hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) Güneş tutulması – yeni ay
• B) Güneş tutulması – dolunay
• C) Ay tutulması – yeni ay
• D) Ay tutulması – dolunay

Doğru cevap: D — Dünya, Güneş ile Ay arasına girdiğinde Ay tutulması olur; bu diziliş dolunay evresinde gerçekleşir.

1. Şemada sıra Güneş – Dünya – Ay biçimindedir.
2. Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşmüştür.
3. Bu olaya Ay tutulması denir.
4. Ay bu konumdayken Dünya'dan dolunay olarak görülür.

5. Karanlık odada kurulan düzenekte el feneri Güneş'i, ping pong topu Ay'ı, futbol topu ise Dünya'yı temsil etmektedir. Bu düzenek hangi olayın modelidir?

• A) Güneş tutulmasının
• B) Ay tutulmasının
• C) Mevsimlerin oluşumunun
• D) Gece ile gündüzün oluşumunun

Doğru cevap: A — Ay'ı temsil eden küçük top, ışık kaynağı ile Dünya'yı temsil eden top arasındadır; bu Güneş tutulması modelidir.

1. Düzenekte sıra fener – ping pong topu – futbol topu biçimindedir.
2. Yani Ay, Güneş ile Dünya arasındadır.
3. Küçük top futbol topunun üzerine gölge düşürür.
4. Bu diziliş Güneş tutulmasını canlandırır.

6. Tabloda dört gezegenin yaklaşık çapları verilmiştir. Tablodaki verilere göre çapı Dünya'nın çapının yaklaşık 11 katı olan gezegen hangisidir?

• A) Merkür
• B) Neptün
• C) Jüpiter
• D) Böyle bir gezegen tabloda yoktur

Doğru cevap: C — 139 820 ÷ 12 742 ≈ 11 olduğundan aranan gezegen Jüpiter'dir.

1. Dünya'nın çapı tabloda 12 742 km verilmiştir.
2. Bu değerin 11 katı yaklaşık 140 000 km eder.
3. Tabloda buna en yakın değer 139 820 km'dir.
4. Bu değer Jüpiter'e aittir.

7. Grafikte dört gezegenin Güneş çevresindeki bir turunu kaç Dünya yılında tamamladığı gösterilmiştir. Gezegenler Güneş'e yakınlıklarına göre soldan sağa sıralandığına göre grafikten çıkarılacak genel sonuç nedir?

• A) Dolanma süresi gezegenin uydu sayısına bağlıdır.
• B) Bütün gezegenler turunu yaklaşık aynı sürede tamamlar.
• C) Güneş'ten uzaklaştıkça dolanma süresi kısalır.
• D) Güneş'ten uzaklaştıkça dolanma süresi uzar.

Doğru cevap: D — Sütunlar soldan sağa yükselmektedir; Güneş'ten uzaklaşan gezegenin turu daha uzun sürer.

1. Grafikte değerler sırasıyla 1, 2, 12 ve 29 yıldır.
2. Gezegenler Güneş'e yakınlığa göre dizilmiştir.
3. Uzaklık arttıkça sütun boyu da artmaktadır.
4. Demek ki Güneş'ten uzaklaştıkça dolanma süresi uzar.

8. Ay, Dünya çevresindeki dolanmasını yaklaşık 29 günde tamamlar. Buna rağmen her ay bir Güneş tutulması yaşanmaz. Bu durumun sebebi nedir?

• A) Ay'ın kendi ışığını üretmesi
• B) Ay'ın yörünge düzleminin Dünya'nın yörünge düzlemine göre eğik olması
• C) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
• D) Güneş'in Ay'dan küçük olması

Doğru cevap: B — Ay'ın yörünge düzlemi eğik olduğu için üç gök cismi çoğu ay tam olarak aynı doğrultuya gelmez.

1. Tutulma için Güneş, Ay ve Dünya'nın aynı doğrultuda olması gerekir.
2. Ay'ın yörüngesi Dünya'nın yörünge düzlemiyle yaklaşık 5 derece açı yapar.
3. Bu yüzden Ay çoğu ay bu doğrultunun biraz üstünden ya da altından geçer.
4. Gölge Dünya'ya düşmediği için tutulma yaşanmaz.

9. Şekilde Ay'ın arkasında oluşan gölge bölgeleri K ve L ile gösterilmiştir. Perde üzerinde K bölgesinde ve L bölgesinde bulunan gözlemciler için Güneş nasıl görünür?

• A) K bölgesinde de L bölgesinde de Güneş tamamen örtülüdür.
• B) K bölgesinde Güneş hiç örtülmez, L bölgesinde tamamen örtülür.
• C) K bölgesinde Güneş tamamen, L bölgesinde ise kısmen örtülü görünür.
• D) İki bölgede de Güneş her zamanki parlaklığıyla görünür.

Doğru cevap: C — Tam gölgede Güneş bütünüyle örtülür (tam tutulma), yarı gölgede ise bir bölümü örtülür (parçalı tutulma).

1. K, ışığın hiç ulaşmadığı tam gölge bölgesidir.
2. Tam gölgedeki gözlemci Güneş'i tamamen örtülmüş görür.
3. L, ışığın bir bölümünün ulaştığı yarı gölge bölgesidir.
4. Yarı gölgedeki gözlemci Güneş'i kısmen örtülmüş görür.

10. Tabloda dört gezegenin bilinen uydu sayıları verilmiştir. Tabloyu inceleyen bir öğrencinin yaptığı yorumlardan hangisi tablodaki verilerle çelişir?

• A) Satürn'ün uydu sayısı Dünya'nınkinden fazladır.
• B) Mars'ın uydu sayısı Dünya'nınkinin iki katıdır.
• C) Merkür'ün bilinen bir uydusu yoktur.
• D) Tablodaki her gezegenin en az bir uydusu vardır.

Doğru cevap: D — Merkür'ün uydu sayısı 0 olduğu için "her gezegenin en az bir uydusu vardır" yorumu tabloyla çelişir.

1. Tabloda Merkür satırında uydu sayısı 0 yazmaktadır.
2. Sıfır uydu, "en az bir uydu" ifadesini yanlışlar.
3. Diğer üç yorum tablodaki sayılarla uyumludur.
4. Bu nedenle "her gezegenin en az bir uydusu vardır" yorumu tabloyla çelişir.

11. Şemada çok sayıda kaya parçasından oluşan kuşak K harfiyle taranarak gösterilmiştir. Bu kuşak hangi iki gezegenin yörüngeleri arasında bulunur?

• A) Mars ile Jüpiter arasında
• B) Dünya ile Mars arasında
• C) Jüpiter ile Satürn arasında
• D) Uranüs ile Neptün arasında

Doğru cevap: A — Asteroit kuşağı Mars ile Jüpiter yörüngeleri arasında yer alır ve iç-dış gezegen sınırını oluşturur.

1. Şemada K taraması dördüncü ile beşinci gezegenin arasındadır.
2. Dördüncü gezegen Mars, beşinci gezegen Jüpiter'dir.
3. Bu bölgeye asteroit kuşağı denir.
4. Kuşak aynı zamanda iç ve dış gezegenleri ayırır.

12. Geceleyin gökyüzüne bakan Elif hem yıldızları hem de parlak bir gezegeni görüyor. Öğretmeni ikisinin parlak görünmesinin farklı sebeplerden kaynaklandığını söylüyor. Buna göre gezegenlerin parlak görünmesini sağlayan şey nedir?

• A) Kendi ışıklarını üretmeleri
• B) Çok yüksek sıcaklıkta olmaları
• C) Güneş'ten aldıkları ışığı yansıtmaları
• D) Yıldızlardan daha büyük olmaları

Doğru cevap: C — Gezegenler ışık kaynağı değildir; Güneş'ten aldıkları ışığı yansıttıkları için parlak görünürler.

1. Yıldızlar kendi ışığını üreten gök cisimleridir.
2. Gezegenlerin böyle bir ışık üretimi yoktur.
3. Gezegenler üzerlerine düşen Güneş ışığını yansıtır.
4. Bu yansıyan ışık sayesinde gökyüzünde parlak görünürler.

13. Bir öğrencinin gözlem defterine düştüğü iki kayıt tabloda verilmiştir. Kayıtlardaki saat ve gözlem bilgilerine göre K ve L olayları sırasıyla hangileridir?

• A) Güneş tutulması ve Ay tutulması
• B) Ay tutulması ve Güneş tutulması
• C) İkisi de Güneş tutulmasıdır
• D) İkisi de Ay tutulmasıdır

Doğru cevap: A — Gündüz saatinde Güneş'in kararması Güneş tutulması, gece Ay'ın kızıllaşması Ay tutulmasıdır.

1. K kaydı saat 13.20'de, yani gündüz yapılmıştır.
2. Gündüz Güneş'in örtülmesi ancak Güneş tutulmasıyla olur.
3. L kaydı saat 22.40'ta, yani gecedir ve Ay'ın rengi değişmiştir.
4. Dünya'nın gölgesine giren Ay kızıllaşır; bu Ay tutulmasıdır.

14. Tabloda üç gezegenin Güneş'e uzaklığı ve ortalama yüzey sıcaklığı birlikte verilmiştir. Bu verilere dayanarak yapılabilecek en uygun çıkarım nedir?

• A) Yüzey sıcaklığı yalnızca gezegenin çapına bağlıdır.
• B) Uzaklık ile sıcaklık arasında herhangi bir ilişki yoktur.
• C) Güneş'e uzaklık arttıkça ortalama sıcaklık da artar.
• D) Güneş'e uzaklık arttıkça ortalama sıcaklık genel olarak düşer.

Doğru cevap: D — Uzaklık 58, 150 ve 4 495 milyon km artarken sıcaklık 167, 15 ve −214 °C'ye düşmüştür.

1. Tabloda uzaklık sütunu yukarıdan aşağıya artmaktadır.
2. Aynı satırlarda sıcaklık değerleri azalmaktadır.
3. Yani iki büyüklük ters yönde değişmektedir.
4. Buna göre uzaklaştıkça ortalama sıcaklık genel olarak düşer.

15. Bir öğrenci şekildeki düzeneği kurup "Bu düzenek Güneş tutulmasını canlandırıyor." demiştir. Düzenek incelendiğinde öğrencinin hatası nasıl açıklanır?

• A) Düzenek doğrudur, öğrencinin ifadesinde hata yoktur.
• B) Ay'ı temsil eden küçük top ortada olmalıydı; kurulan düzenek Ay tutulmasını canlandırır.
• C) El feneri Dünya'yı temsil ettiği için düzenek hiçbir tutulmayı gösteremez.
• D) İki topun da aynı büyüklükte olması gerekirdi.

Doğru cevap: B — Düzenekte büyük top (Dünya) ortadadır; bu diziliş Güneş tutulmasını değil Ay tutulmasını modeller.

1. Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya arasında olmalıdır.
2. Şekilde ortada futbol topu, yani Dünya vardır.
3. Bu durumda gölge küçük topun, yani Ay'ın üzerine düşer.
4. Kurulan düzenek Ay tutulmasının modelidir.