Güneş Sistemi ve Tutulmalar

1. Şekilde Ay'ın Dünya çevresindeki yörüngesinde dört konumu numaralanmıştır. Güneş tutulmasının gerçekleşebileceği konum hangisidir?

• A) I, çünkü Ay bu konumda Güneş ile Dünya arasındadır.
• B) II, çünkü Ay bu konumda yörüngenin üst tarafındadır.
• C) III, çünkü Dünya bu konumda Güneş ile Ay arasındadır.
• D) IV, çünkü Ay bu konumda yörüngenin alt tarafındadır.

Doğru cevap: A — Güneş tutulması, Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girdiği konumda gerçekleşir; şekilde bu I numaralı konumdur.

1. Güneş şeklin solundadır ve ışık soldan gelmektedir.
2. I numaralı konumda Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır.
3. Bu konumda Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşebilir.
4. III numaralı konumda ise Ay tutulması görülür.

2. Bir öğrenci Güneş sistemi maketi yaparken Dünya'yı çapı 1 cm olan bir boncukla temsil ediyor. Güneş'in çapı Dünya'nın çapının yaklaşık 109 katı olduğuna göre öğrencinin Güneş için seçeceği kürenin çapı yaklaşık kaç cm olmalıdır?

• A) 11 cm
• B) 109 cm
• C) 1090 cm
• D) 54 cm

Doğru cevap: B — Ölçek korunacaksa Güneş'in çapı da 109 kat büyük, yani 1 × 109 = 109 cm olmalıdır.

1. Modelde Dünya'nın çapı 1 cm seçilmiştir.
2. Gerçekte Güneş'in çapı Dünya'nın 109 katıdır.
3. Aynı oran modelde de korunmalıdır.
4. 1 cm × 109 = 109 cm bulunur.

3. Karanlık odada el feneri ile perde arasına konan top, her denemede fenerden biraz daha uzaklaştırılmış ve perdedeki gölgenin çapı ölçülmüştür. Ölçüm sonuçlarına göre gölgenin çapı nasıl değişmektedir?

• A) Gölgenin çapı önce büyüyüp sonra küçülmektedir.
• B) Top ışık kaynağından uzaklaştıkça gölgenin çapı büyümektedir.
• C) Gölgenin çapı hiç değişmemektedir.
• D) Top ışık kaynağından uzaklaştıkça gölgenin çapı küçülmektedir.

Doğru cevap: D — Uzaklık 10, 20, 30 cm olurken gölge çapı 18, 12, 9 cm'ye düşmüştür.

1. Tabloda uzaklık sütunu artmaktadır.
2. Aynı satırlarda gölge çapı 18'den 9'a inmiştir.
3. Yani uzaklık arttıkça gölge küçülmektedir.
4. Doğru yorum, gölge çapının küçüldüğünü söyleyen yorumdur.

4. Şekilde bir Güneş tutulması sırasında Ay'ın tam gölgesinin Dünya üzerine düştüğü T bandı gösterilmiştir. Bu şekle bakarak tam Güneş tutulmasının neden az sayıda yerde izlenebildiği açıklanabilir mi?

• A) Açıklanamaz, çünkü tutulma Dünya'nın her yerinden aynı anda izlenir.
• B) Açıklanabilir, çünkü tam gölge Dünya'nın yalnızca dar bir bandına düşer.
• C) Açıklanamaz, çünkü tam gölge Dünya'nın tamamını kaplar.
• D) Açıklanabilir, çünkü tutulma yalnızca gece yaşanır.

Doğru cevap: B — Ay'ın tam gölgesi Dünya yüzeyinde dar bir bant oluşturur; tam tutulmayı yalnızca bu bantta olanlar görür.

1. Şekilde T ile gösterilen tam gölge alanı çok küçüktür.
2. Bu alan Dünya'nın yüzeyine göre dar bir bant hâlindedir.
3. Tam tutulmayı yalnızca bu bantta bulunanlar görebilir.
4. Bandın dışında kalanlar tutulmayı parçalı görür ya da hiç göremez.

5. Tabloda Güneş sistemindeki gezegenler K ve L olmak üzere iki grupta karşılaştırılmıştır. Tablodaki özelliklere göre K ve L grupları hangi gezegenlerden oluşur?

• A) K: Jüpiter ve Satürn, L: Dünya ve Mars
• B) K: yalnızca Dünya, L: diğer yedi gezegen
• C) K: Merkür, Venüs, Dünya, Mars — L: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün
• D) K: Uranüs ve Neptün, L: Merkür ve Venüs

Doğru cevap: C — Kayaç yapılı, küçük ve az uydulu K grubu iç gezegenler; gaz yapılı, büyük ve çok uydulu L grubu dış gezegenlerdir.

1. K grubu kayaç yapılı ve küçüktür.
2. Bu özellikler Merkür, Venüs, Dünya ve Mars'a uyar.
3. L grubu gaz yapılı, büyük ve çok uyduludur.
4. Bu da Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'ü tanımlar.

6. Bir öğrenci şekildeki şemanın altına "Ay, Güneş ışığını keserek Dünya üzerine gölge düşürüyor." notunu yazmıştır. Öğrencinin bu notu neden yanlıştır?

• A) Şemada gölgeyi düşüren Dünya'dır ve gölge Ay'ın üzerine düşmektedir.
• B) Şemada Ay hiç gölge oluşturmaz, çünkü saydamdır.
• C) Şemada Güneş ışık kaynağı değildir.
• D) Şemada Ay ile Dünya'nın yerleri doğru, not da doğrudur.

Doğru cevap: A — Şemada sıra Güneş – Dünya – Ay'dır; ışığı kesen Dünya, gölgeye giren Ay'dır.

1. Şemada ortadaki cisim Dünya'dır.
2. Işığı kesip gölge konisi oluşturan ortadaki cisimdir.
3. Oluşan gölge en sağdaki Ay'ın üzerine düşer.
4. Bu yüzden öğrencinin notundaki cisim adları yer değiştirmelidir.

7. Grafikte iç gezegenlerin Güneş'e uzaklıkları harflerle gösterilmiştir. Üzerinde yaşam bulunan gezegen bu grafikte hangi harfle temsil edilmiştir?

• A) K
• B) L
• C) M
• D) N

Doğru cevap: C — Dünya Güneş'e yaklaşık 150 milyon km uzaklıktadır; grafikte bu değer M sütununa aittir.

1. İç gezegenler Güneş'e yakınlığa göre Merkür, Venüs, Dünya, Mars sırasındadır.
2. Grafikte değerler 58, 108, 150 ve 228 milyon km'dir.
3. Dünya'nın Güneş'e uzaklığı yaklaşık 150 milyon km'dir.
4. Bu değer M sütununa karşılık gelir.

8. Öğretmen sınıfa "Güneş tutulmasını çıplak gözle ya da güneş gözlüğüyle izlemeyin." uyarısını yapıyor. Bu uyarının bilimsel gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Tutulma sırasında Dünya'nın manyetik alanı gözü etkiler.
• B) Tutulma sırasında Güneş bütün ışığını keser, karanlıkta göz bozulur.
• C) Tutulma sırasında Ay'dan zararlı ses dalgaları yayılır.
• D) Tutulma sırasında Güneş'ten gelen ışık göze zarar verecek kadar şiddetlidir.

Doğru cevap: D — Güneş kısmen örtülü olsa da gelen ışık göz için hâlâ tehlikelidir; özel tutulma gözlüğü kullanılmalıdır.

1. Tutulmada Güneş'in yalnızca bir bölümü örtülür.
2. Örtülmeyen bölümden gelen ışık çok şiddetlidir.
3. Bu ışık göz retinasına kalıcı zarar verebilir.
4. Bu yüzden yalnızca özel tutulma gözlükleri kullanılmalıdır.

9. Tabloda iki tutulma olayının Dünya üzerinden görülebildiği bölgeler karşılaştırılmıştır. Tabloya göre Ay tutulmasının daha çok kişi tarafından izlenebilmesinin sebebi nedir?

• A) Ay tutulmasının Güneş tutulmasından daha uzun sürmesi
• B) Ay tutulmasında Ay'ın gecenin yaşandığı bütün yarım küreden görülebilmesi
• C) Ay tutulmasının yalnızca büyük şehirlerden izlenebilmesi
• D) Ay tutulmasında Ay'ın kendi ışığını üretmesi

Doğru cevap: B — Ay tutulmasında karartılan cisim Ay'dır; gece tarafındaki herkes aynı anda Ay'ı görebilir.

1. Tabloda Güneş tutulması dar bir banttan görülür yazmaktadır.
2. Ay tutulması ise gecenin yaşandığı yarım küreden görülür.
3. Yarım küre, dar bir banda göre çok geniş bir alandır.
4. Bu yüzden Ay tutulmasını çok daha fazla kişi izleyebilir.

10. Şemada bir gök olayının oluş sırası kutularla verilmiştir. Bu şemadaki üçüncü kutunun gerçekleşmediği durumda ne olur?

• A) Ay tutulması gerçekleşir.
• B) Güneş sönmüş gibi görünür.
• C) Gölge Dünya'ya ulaşmadığı için tutulma gözlenmez.
• D) Dünya'nın dönme hızı değişir.

Doğru cevap: C — Tutulmanın gözlenmesi için gölgenin Dünya yüzeyine ulaşması gerekir; ulaşmazsa olay gözlenmez.

1. Şemadaki zincir gölgenin Dünya'ya düşmesiyle sürer.
2. Üçüncü kutu bu adımı anlatır.
3. Gölge Dünya yüzeyine ulaşmazsa son kutu gerçekleşmez.
4. Yani Güneş tutulması gözlenmez.

11. Bir gözlemevinin üç yıllık Güneş tutulması kayıtları tabloda verilmiştir. Kayıtlara bakan bir öğrenci "Tam tutulmalar parçalı tutulmadan daha uzun sürmüştür." diyor. Öğrencinin bu çıkarımı tablo verileriyle uyumlu mudur?

• A) Uyumlu değildir, çünkü parçalı tutulma en uzun sürendir.
• B) Uyumludur, çünkü tam tutulmalar her yıl tekrarlanmıştır.
• C) Uyumlu değildir, çünkü süreler tabloda verilmemiştir.
• D) Uyumludur, çünkü 2 dk 40 sn ve 3 dk 05 sn değerleri 1 dk 10 sn'den büyüktür.

Doğru cevap: D — Tam tutulmaların süreleri 2 dk 40 sn ve 3 dk 05 sn; parçalı tutulmanınki 1 dk 10 sn'dir.

1. Tabloda 1. ve 3. yıl tam tutulmadır.
2. Bunların süreleri 2 dk 40 sn ve 3 dk 05 sn'dir.
3. 2. yıl parçalı tutulma 1 dk 10 sn sürmüştür.
4. İki tam tutulma da parçalıdan uzun olduğu için çıkarım uyumludur.

12. Ay'ın çapı Güneş'in çapından çok küçük olmasına rağmen şekildeki dizilimde Güneş'i tamamen örtebilmektedir. Bunun sebebi hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Ay'ın Dünya'ya çok daha yakın olması, gökyüzünde Güneş kadar büyük görünmesini sağlar.
• B) Ay tutulma sırasında büyür.
• C) Güneş tutulma sırasında küçülür.
• D) Ay saydam olduğu için ışığı bükerek yayar.

Doğru cevap: A — Cisimler uzaklaştıkça küçük görünür; Ay çok daha yakın olduğu için gökyüzünde Güneş'le yaklaşık aynı büyüklükte görünür.

1. Bir cismin görünen büyüklüğü uzaklığına bağlıdır.
2. Güneş çok büyük ama çok uzaktır.
3. Ay küçük ama Dünya'ya çok yakındır.
4. İkisi gökyüzünde yaklaşık aynı büyüklükte göründüğü için Ay Güneş'i örtebilir.

13. Düzeneği kuran öğrenci ping pong topunu futbol topuna doğru yaklaştırdığında futbol topu üzerindeki gölgenin küçüldüğünü görüyor. Bu gözlem gerçek Güneş tutulmasında neye karşılık gelir?

• A) Tutulmanın Dünya'nın tamamından izlenmesine
• B) Tam gölgenin Dünya üzerinde daha küçük bir alana düşmesine
• C) Ay'ın Güneş'ten uzaklaşmasına
• D) Tutulmanın gece gerçekleşmesine

Doğru cevap: B — Model deneyde gölgenin küçülmesi, gerçek olayda tam gölge alanının daralmasına karşılık gelir.

1. Deneyde Ay'ı temsil eden top Dünya'ya yaklaştırılmıştır.
2. Perde görevi gören futbol topu üzerindeki gölge küçülmüştür.
3. Gerçekte de tam gölge Dünya'da dar bir alana düşer.
4. Yani gözlem, tam gölge alanının küçülmesine karşılık gelir.

14. Bir öğrenci şemaya bakarak "Güneş sisteminin merkezinde bir yıldız vardır ve gezegenler bu yıldızın çevresinde dolanır." diyor. Öğrencinin bu ifadesi hakkında ne söylenebilir?

• A) Yanlıştır, çünkü Güneş bir gezegendir.
• B) Yanlıştır, çünkü merkezde Dünya bulunur.
• C) Yanlıştır, çünkü gezegenler Ay'ın çevresinde dolanır.
• D) Doğrudur, çünkü Güneş kendi ışığını üreten bir yıldızdır ve gezegenler onun çevresinde dolanır.

Doğru cevap: D — Güneş kendi ışığını üreten bir yıldızdır; sekiz gezegen onun çevresindeki yörüngelerde dolanır.

1. Şemada en solda Güneş, sağında gezegenler vardır.
2. Güneş kendi ışığını üretir, bu yüzden yıldızdır.
3. Gezegenler ışığı üretmez, Güneş çevresinde dolanır.
4. Öğrencinin ifadesi bu bilgilerle uyumludur.

15. Ay ile perde arasındaki uzaklık, tam gölge konisinin uzunluğundan daha fazla olacak biçimde artırılırsa perdenin ortasındaki gözlemci Güneş'i nasıl görür?

• A) Güneş'in kenarları görünen, ortası örtülü hâlde — halka biçiminde görür.
• B) Güneş'i hiçbir şekilde göremez.
• C) Güneş'i her zamankinden parlak görür.
• D) Güneş yerine Ay'ı aydınlık görür.

Doğru cevap: A — Tam gölge konisi perdeye ulaşmadığında Ay Güneş'i tam örtemez; kenarları görünür ve halkalı tutulma oluşur.

1. Tam gölge konisinin sivri ucu belirli bir uzaklıkta biter.
2. Perde bu uzaklıktan daha ileride ise tam gölge perdeye ulaşmaz.
3. Bu durumda Ay, Güneş'in yalnızca orta bölümünü örter.
4. Gözlemci Güneş'i parlak bir halka olarak görür.