Maddenin Doğasına Yolculuk

1. Şekilde bir atomun modeli verilmiştir. Çekirdekteki parçacıklar ve katmanlardaki elektronlar sayıldığında bu atom için hangi bilgi doğrudur?

• A) Proton sayısı elektron sayısına eşittir, atom nötrdür.
• B) Elektronlar çekirdeğin içindedir.
• C) Nötronlar katmanlarda dolanmaktadır.
• D) Atomun elektron sayısı proton sayısından fazladır.

Doğru cevap: A — Modelde çekirdekte 6 proton, katmanlarda 2 + 4 = 6 elektron vardır; sayılar eşit olduğundan atom nötrdür.

1. Çekirdekte 6 proton ve 6 nötron yazmaktadır.
2. İç katmanda 2, dış katmanda 4 elektron çizilmiştir.
3. Toplam elektron sayısı 2 + 4 = 6'dır.
4. Proton ve elektron sayısı eşit olduğu için atom nötrdür.

2. Tabloda üç nötr atomun taneciklerinin sayıları verilmiştir. Bir atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdekte toplandığına göre kütlesi en büyük olan atom hangisidir?

• A) K atomu
• B) M atomu
• C) L atomu
• D) Üçü de eşittir

Doğru cevap: B — Çekirdekteki proton ve nötron sayıları toplanır: K için 23, L için 16, M için 35; en büyük değer M'ye aittir.

1. Kütlenin neredeyse tamamı çekirdektedir.
2. K atomunda 11 + 12 = 23 tanecik vardır.
3. L atomunda 8 + 8 = 16 tanecik bulunur.
4. M atomunda 17 + 18 = 35 tanecikle en büyük değere ulaşılır.

3. Şekilde üç saf maddenin tanecik modeli verilmiştir. Modellere göre bu maddelerin sınıflandırılması hangi seçenekte doğru yapılmıştır?

• A) Üçü de bileşiktir.
• B) Üçü de elementtir.
• C) K ve L element, M bileşiktir.
• D) K bileşik, L ve M elementtir.

Doğru cevap: C — K tek tür atomdan, L tek tür atomun oluşturduğu moleküllerden oluşur; ikisi de elementtir. M'de iki farklı atom bağlı olduğu için bileşiktir.

1. K kutusunda yalnızca tek tür ve tek tek duran atomlar vardır.
2. L kutusunda aynı türden iki atomun bağlandığı moleküller vardır.
3. Tek tür atom içeren maddeler elementtir.
4. M kutusunda farklı büyüklükte iki atom bağlı olduğundan M bileşiktir.

4. Şekildeki K kutusunda farklı türden tanecikler bir arada, L kutusunda ise yalnızca aynı tür moleküller bulunmaktadır. Bu iki madde için hangi ayrım doğrudur?

• A) İkisi de saf maddedir.
• B) İkisi de karışımdır.
• C) K saf madde, L karışımdır.
• D) K karışım, L ise saf maddedir.

Doğru cevap: D — Birden çok tür taneciğin karışmasıyla oluşan K karışımdır; tek tür molekülden oluşan L ise saf maddedir.

1. K kutusunda birbirinden farklı tanecikler yan yana durmaktadır.
2. Bu tanecikler birbirine bağlanmamıştır.
3. Bağlanmadan bir arada bulunan maddeler karışım oluşturur.
4. L kutusunda ise tek tür molekül olduğundan L saf maddedir.

5. Tabloda element ve bileşiğin özellikleri karşılaştırılmıştır. Buna göre suyun bileşik olduğunu gösteren en güçlü kanıt hangisidir?

• A) Suyun elektroliz gibi kimyasal bir yolla hidrojen ve oksijene ayrılabilmesi
• B) Suyun renksiz olması
• C) Suyun her yerde bulunması
• D) Suyun sıvı hâlde olması

Doğru cevap: A — Tabloya göre bileşikler kimyasal yolla ayrışır; su da elektrolizle hidrojen ve oksijene ayrılabilir.

1. Tablodaki ayırt edici satır "Ayrıştırma" satırıdır: element ayrıştırılamaz, bileşik kimyasal yolla ayrışır.
2. Öyleyse suyun bileşik olduğunu kanıtlamak için onu kendini oluşturan maddelere ayırabilmemiz gerekir.
3. Elektroliz kimyasal bir yöntemdir ve suyu hidrojen ile oksijene ayırır. Bu, tablodaki bileşik ölçütünü tam karşılar.
4. Denetleyelim: su element olsaydı hiçbir kimyasal yolla ayrışmazdı ✓.

6. Kartlarda dört madde verilmiştir. Bu maddelerden hangi ikisi saf madde grubuna girer?

• A) Şekerli su ve bakır tel
• B) Bakır tel ve karbondioksit
• C) Şekerli su ve zeytinyağı-su
• D) Karbondioksit ve zeytinyağı-su

Doğru cevap: B — Bakır bir element, karbondioksit bir bileşiktir; ikisi de saf maddedir. Şekerli su ile zeytinyağı-su ise karışımdır.

1. Şekerli suda şeker ve su birlikte bulunur, bu bir karışımdır.
2. Zeytinyağı ile su da birbirine karışmadan duran bir karışımdır.
3. Bakır tel tek çeşit atomdan oluşan bir elementtir.
4. Karbondioksit tek çeşit molekülden oluşan bir bileşiktir; ikisi de saf maddedir.

7. Şekildeki K kabında karıştırılan madde her yerde aynı görünürken L kabındaki taneler dipte ayrı ayrı durmaktadır. Bu iki karışımın türü hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) K heterojen, L homojendir.
• B) İkisi de homojendir.
• C) K homojen, L heterojendir.
• D) İkisi de heterojendir.

Doğru cevap: C — K kabında karışımın her yeri aynı görünüyor — homojen; L kabında taneler ayrı duruyor — heterojen.

1. Karışım türünü belirleyen ölçüt şu: bileşenler gözle ayırt edilebiliyor mu?
2. K kabında her yer aynı görünüyor; bileşenler gözle seçilemiyor. Bu, homojen karışımın tanımıdır.
3. L kabında taneler dipte ayrı ayrı duruyor; bileşenler açıkça görülüyor. Bu da heterojen karışımdır.
4. Denetleyelim: tuzlu su homojen, su-kum karışımı heterojendir ✓ — şekildeki iki kap tam bu iki örneğe karşılık geliyor.

8. Şekildeki düzenekte tuzlu su ısıtılmakta, oluşan buhar soğutucudan geçirilerek sağdaki kapta toplanmaktadır. Bu düzenekle sağdaki kapta toplanan madde nedir?

• A) Yalnızca tuz
• B) Tuzlu suyun aynısı
• C) Daha derişik tuzlu su
• D) Tuzundan ayrılmış saf su

Doğru cevap: D — Isıtmada yalnızca su buharlaşır; buhar soğutucuda yoğunlaşınca sağdaki kapta tuzundan ayrılmış saf su toplanır.

1. Düzeneği takip edelim: soldaki kapta tuzlu su ısıtılıyor.
2. Suyun kaynama sıcaklığı tuzunkinden çok düşüktür. Bu yüzden ısıtınca yalnız su buharlaşır, tuz kapta kalır.
3. Yükselen buhar soğutucudan geçirilip yoğunlaştırılıyor ve sağdaki kaba damlıyor. Bu sıvı içinde tuz yok.
4. Denetleyelim: buharın içinde tuz taşınmadı ✓ — öyleyse toplanan madde saf sudur. Yöntemin adı damıtmadır.

9. Tabloda bazı karışımlar ve onları ayırmak için seçilen yöntemler eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerde yöntem seçilirken temel olarak neye bakılmıştır?

• A) Karışımı oluşturan maddelerin birbirinden farklı özelliklerine
• B) Karışımın rengine
• C) Karışımın kap içindeki miktarına
• D) Karışımın hazırlandığı saate

Doğru cevap: A — Her yöntem karışımdaki maddelerden birinin ayırt edici özelliğini kullanır: mıknatıstan etkilenme, tanecik büyüklüğü, yoğunluk.

1. Üç eşleştirmeyi tek tek çözelim.
2. Demir tozu + kum: demir mıknatıstan etkilenir, kum etkilenmez. Ayrım bu farktan doğuyor.
3. Tebeşir tozu + su: tebeşir suda çözünmez ve taneleri süzgeç gözeneklerinden geçemez. Talaş + kum: talaş suda yüzer, kum çöker — yani yoğunluk farkı.
4. Denetleyelim: üç yöntemde de kullanılan şey maddelerin FARKLI olan bir özelliği ✓ — ortak yön bu.

10. Aynı büyüklükteki üç şeker küpü, eşit miktarda ama farklı sıcaklıktaki suya atılmış ve karıştırılmadan çözünme süreleri ölçülmüştür. Bu ölçümler çözünme hızı hakkında neyi gösterir?

• A) Sıcaklık arttıkça çözünme yavaşlar.
• B) Sıcaklık arttıkça çözünme hızlanır.
• C) Sıcaklığın çözünmeye etkisi yoktur.
• D) Çözünme yalnızca karıştırmayla gerçekleşir.

Doğru cevap: B — Süreler 96, 52 ve 28 saniyeye düşmüştür; sıcaklık arttıkça çözünme süresi kısalmış, yani hız artmıştır.

1. Üç bardakta da şeker ve su miktarı aynıdır.
2. Değişen tek etken su sıcaklığıdır.
3. 20 °C'de 96 s, 60 °C'de 28 s ölçülmüştür.
4. Süre kısaldığına göre sıcaklık arttıkça çözünme hızlanır.

11. Grafikte bir katının 100 gram suda çözünebilen en fazla miktarı sıcaklığa göre verilmiştir. Bu grafiğe göre 40 °C'deki suya en çok kaç gram katı eklenebilir?

• A) 14 gram
• B) 21 gram
• C) 32 gram
• D) 64 gram

Doğru cevap: C — Grafikte 40 °C'nin karşısındaki değer 32 g/100 g sudur.

1. Yatay eksende 40 °C bulunur.
2. Bu noktadan yukarı çıkılıp eğri üzerindeki nokta bulunur.
3. Noktanın düşey eksendeki karşılığı 32'dir.
4. Demek ki 100 g suda en çok 32 gram katı çözünebilir.

12. Eşit kütlede şeker, aynı sıcaklıktaki eşit miktarda suya farklı biçimlerde atılmış ve çözünme süreleri ölçülmüştür. Toz şekerin çok daha çabuk çözünmesi neyle açıklanır?

• A) Toz şekerin kütlesinin daha az olmasıyla
• B) Suyun toz şekerde daha sıcak olmasıyla
• C) Toz şekerin farklı bir madde olmasıyla
• D) Toz hâlde su ile temas eden yüzeyin çok daha büyük olmasıyla

Doğru cevap: D — Tanecik küçüldükçe suyla temas eden yüzey artar; bu da çözünmeyi hızlandırır.

1. Üç bardakta şeker kütlesi, su miktarı ve sıcaklık aynıdır.
2. Değişen tek etken şekerin parça büyüklüğüdür.
3. Küp 120 s, ikiye bölünmüş 86 s, toz 24 s'de çözünmüştür.
4. Parça küçüldükçe temas yüzeyi büyüdüğü için çözünme hızlanır.

13. Aynı koşullardaki üç bardakta yalnızca karıştırma değiştirilerek çözünme süreleri ölçülmüştür. Bu deneyin sonucunda hangi yargıya varılır?

• A) Karıştırmak çözünmeyi hızlandırır.
• B) Karıştırmak çözünmeyi yavaşlatır.
• C) Karıştırmanın hiçbir etkisi yoktur.
• D) Karıştırma çözünen madde miktarını azaltır.

Doğru cevap: A — Karıştırma arttıkça süre 110 s'den 31 s'ye düşmüştür; karıştırmak çözünmeyi hızlandırır.

1. Üç bardakta sıcaklık, su ve şeker aynıdır.
2. Yalnızca karıştırma biçimi değiştirilmiştir.
3. Karıştırılmayanda 110 s, hızlı karıştırılanda 31 s ölçülmüştür.
4. Süre kısaldığından karıştırmak çözünmeyi hızlandırır.

14. Bir öğrenci sıcak çayına attığı şekerin kısa sürede kaybolduğunu, aynı şekerin soğuk suda uzun süre dibe çöküp durduğunu gözlemiştir. Öğrencinin bu gözleminden çıkardığı sonuç aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?

• A) Şeker sıcak çayda yok olmuştur.
• B) Sıcaklık arttıkça katıların suda çözünmesi kolaylaşır.
• C) Şeker yalnızca soğuk suda çözünür.
• D) Çay şekeri kimyasal olarak değiştirmiştir.

Doğru cevap: B — Şeker yok olmaz, tanecikleri suda dağılır; sıcaklık arttıkça bu dağılma kolaylaşır ve hızlanır.

1. İki gözlemi karşılaştıralım: aynı şeker, sıcak çayda kısa sürede, soğuk suda çok uzun sürede çözünüyor.
2. Değişen tek şey sıcaklık; şeker de su da aynı. Öyleyse fark sıcaklıktan geliyor.
3. Sıcaklık artınca su tanecikleri daha hızlı hareket eder, şeker taneciklerini daha çabuk çevreleyip dağıtır.
4. Denetleyelim: soğuk suda şeker de sonunda çözünüyor ✓ — yani "çözünür/çözünmez" değil, HIZ değişiyor.

15. Şemada bir çözeltinin oluşumu adım adım gösterilmiştir. Şemaya göre çözücü ve çözünen kavramları hangi ölçüte göre adlandırılmıştır?

• A) Maddelerin renklerine göre
• B) Maddelerin sıcaklığına göre
• C) Miktarı çok olan madde çözücü, içinde dağılan madde çözünendir.
• D) Maddelerin kap içindeki yüksekliğine göre

Doğru cevap: C — Çözeltide miktarı çok olup ötekini içinde dağıtan madde çözücü, dağılan madde çözünendir.

1. Şemayı okuyalım: su (çözücü) + tuz (çözünen) → tuzlu su (çözelti).
2. Tuzlu suda su miktarı tuzdan çoktur ve tuz suyun İÇİNDE dağılır, tersi olmaz.
3. Öyleyse adlandırma ölçütü miktar ve dağıtma ilişkisidir: çok olan ve dağıtan çözücü, az olan ve dağılan çözünendir.
4. Denetleyelim: şekerli suda da çözücü su, çözünen şekerdir ✓ — aynı ölçüt her çözeltide işler.