Güneşten Besinlere

1. Yukarıda özeti verilen olayda kullanılan ham maddeler sorulmaktadır. Bu ham maddeler hangileridir?

6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{ışık}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2

• A) Karbondioksit ve su
• B) Glikoz ve oksijen
• C) Azot ve su
• D) Oksijen ve azot
• E) Glikoz ve su

Doğru cevap: A — Fotosentezin ham maddeleri karbondioksit ve sudur; glikoz ile oksijen tepkimenin ürünleridir.

1. Denklemi okuyalım: okun solunda tepkimeye girenler, sağında ürünler yazılır. Sol yanda $6CO_2$ ve $6H_2O$ duruyor.
2. Bitki karbondioksiti havadan stomalar yoluyla, suyu ise topraktan kökleriyle alır; ışık enerjisi bu iki inorganik maddeyi birleştirmek için harcanır.
3. Okun sağındaki $C_6H_{12}O_6$ ve $6O_2$ ise üretilenlerdir. Oksijen ham madde değil, suyun parçalanmasından artan üründür.
4. Denetleyelim: atomları sayalım — solda 6 karbon, 12 hidrojen, 18 oksijen; sağda da 6 karbon, 12 hidrojen ve 18 oksijen (glikozda 6, gazda 12) ✓ denklem denk.

2. Fotosentezin canlılar dünyası için taşıdığı temel önem sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Havayı temizlemesi
• B) Bitkileri büyütmesi
• C) Işık enerjisini besinin kimyasal bağ enerjisine çevirerek neredeyse bütün besin zincirlerinin temelini oluşturması
• D) Toprağı zenginleştirmesi
• E) Suyu azaltması

Doğru cevap: C — Fotosentez ışık enerjisini besinin kimyasal bağ enerjisine çevirir ve neredeyse bütün besin zincirlerinin temelini oluşturur.

1. Canlılar ışık enerjisini doğrudan kullanamaz; hücrelerde iş gören enerji, besinlerin kimyasal bağlarında saklı olan enerjidir.
2. Fotosentez bu dönüşümü yapan yaygın süreçtir: ışık enerjisi, karbondioksit ile sudan glikoz kurulurken bağ enerjisine aktarılır.
3. Üretilen besin önce bitkiyi, sonra onu yiyen otçulu, sonra etçili besler. Bir kartalın enerjisi bile birkaç halka geriye gidildiğinde bir yaprakta yapılan fotosenteze dayanır.
4. Denetleyelim: havanın oksijence zenginleşmesi ve bitkinin büyümesi de gerçekleşir ✓ ama bunlar bu enerji dönüşümünün sonuçlarıdır; temel önem dönüşümün kendisindedir.

3. Yapraklardaki klorofil molekülünün fotosentezdeki görevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Suyu taşımak
• B) Karbondioksit üretmek
• C) Besini depolamak
• D) Yaprağı sertleştirmek
• E) Işık enerjisini soğurup tepkimede kullanılabilir hâle getirmek

Doğru cevap: E — Klorofilin görevi ışık enerjisini soğurup fotosentezde kullanılabilir hâle getirmektir.

1. Tabloyu okuyalım: klorofil mavi ve kırmızı ışığı soğuruyor, yeşil ışığı yansıtıyor. Yaprakların yeşil görünmesinin nedeni de yansıtılan bu renktir.
2. Bir molekül ancak soğurduğu ışığın enerjisini alabilir. Klorofil mavi ve kırmızı ışığı soğurduğunda elektronları yüksek enerjili duruma geçer.
3. Bu enerji suyun parçalanmasında ve karbonun besine bağlanmasında kullanılır. Yani klorofil, ışık enerjisini toplayıp tepkimeye aktaran moleküldür.
4. Denetleyelim: klorofilsiz bölgeleri olan alacalı yapraklarda iyot testi nişasta göstermez ✓ — soğurma olmadan enerji girişi de olmuyor.

4. Sıcak ve kurak bir günde bitkinin stomalarını kapatması fotosentezi de yavaşlatmaktadır. Bitkinin buna karşın stomalarını kapatmasının nedeni nedir?

• A) Işıktan korunmak
• B) Aşırı su kaybını önlemek; su kaybı yaşamı doğrudan tehdit ettiği için fotosentezden ödün verilir
• C) Karbondioksiti depolamak
• D) Böceklerden korunmak
• E) Yaprağı soğutmak

Doğru cevap: B — Bitki aşırı su kaybını önlemek için stomalarını kapatır; su kaybı yaşamı doğrudan tehdit ettiği için fotosentezden ödün verilir.

1. Metindeki ödünleşmeyi ayıralım: stoma açıkken karbondioksit girer ama aynı açıklıktan su buharı çıkar; kapalıyken su korunur ama karbondioksit giremez.
2. Sıcak ve kurak bir günde topraktan alınan su, terlemeyle kaybedileni karşılayamaz. Su dengesi bozulursa hücreler turgorunu yitirir, bitki solar ve enzim tepkimeleri durur.
3. Fotosentezin yavaşlaması ise geçici bir kayıptır: koşullar düzelince stomalar açılır ve üretim yeniden başlar. Bitki geri dönülmez zararı önlemek için geri alınabilir olandan vazgeçer.
4. Denetleyelim: çöl bitkilerinin stomalarını gündüz kapatıp gaz alışverişini geceye kaydırması ✓ — aynı ödünleşmenin kalıcı bir uyuma dönüşmüş biçimidir.

5. Grafikte ışık şiddetine göre fotosentez hızı verilmiştir. Eğrinin bir noktadan sonra yatay hâle gelmesinin nedeni nedir?

• A) Işığın azalması
• B) Bitkinin ölmesi
• C) Klorofilin bitmesi
• D) Başka bir etkenin (karbondioksit ya da sıcaklık) sınırlayıcı duruma geçmesi
• E) Ölçüm hatası

Doğru cevap: D — Bir tepkimenin hızını, o an en yetersiz olan etken belirler. Işık artırıldıkça hız bir yere kadar yükselir; sonra karbondioksit ya da sıcaklık sınırlayıcı olur ve ışık eklemek işe yaramaz.

1. Hızı en yetersiz etken belirler.
2. Işık yeterli hâle gelince sınırlayıcı olmaktan çıkar.
3. Başka bir etken hızı sınırlamaya başlar.

6. Tabloda fotosentez hızını etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?

• A) Hiç etkilemez
• B) Sürekli artırır
• C) En uygun değere kadar hızı artırır, bu değerin üstünde enzimler bozulduğu için hız düşer
• D) Sürekli azaltır
• E) Yalnız gece etkilidir

Doğru cevap: C — Sıcaklık en uygun değere kadar fotosentez hızını artırır; bu değerin üstünde enzimler bozulduğu için hız düşer.

1. Tablonun kurgusu şu: etken ve fotosenteze etkisi. Işık şiddeti ile karbondioksit derişimi için "belli bir düzeye kadar artırır" yazıyor, sıcaklık satırı boş.
2. Fotosentez bir dizi enzimle yürütülür. Sıcaklık arttıkça tanecik hareketi ve çarpışma sıklığı artar, enzim ile tepkimeye girecek madde daha sık buluşur; bu yüzden hız önce yükselir.
3. Enzimler protein yapılıdır. En uygun sıcaklığın üstünde proteinin üç boyutlu yapısı bozulur, aktif bölge işlevini yitirir ve hız yükselmek yerine hızla düşer.
4. Denetleyelim: sıcaklık-hız eğrisi tepe yapıp iniyor ✓ — platoya oturup sabit kalan ışık ve karbondioksit eğrilerinden bu yönüyle ayrılıyor.

7. Su bitkisi konulan bir kapta ışık altında kabarcık çıkışı gözlenmektedir. Toplanan gazın kimliğini belirlemek için yapılabilecek en uygun deney hangisidir?

• A) Kor hâlindeki bir çöpü gaza tutmak; alevlenmesi gazın oksijen olduğunu gösterir
• B) Gazın rengine bakmak
• C) Gazı koklamak
• D) Gazı tartmak
• E) Gazı ısıtmak

Doğru cevap: A — Toplanan gazın oksijen olduğu, kor hâlindeki bir çöpün gaza tutulup alevlenmesiyle gösterilir.

1. Işık altındaki su bitkisinden çıkan kabarcıklar fotosentez ürünü olan oksijeni taşır; önce bu gaz ters çevrilmiş bir deney tüpünde toplanır.
2. Oksijen kendisi yanmaz ama yanmayı destekler. Kor hâlindeki çöpte sönmeye yüz tutmuş bir yanma vardır; oksijence zengin ortama sokulduğunda yanma hızlanır ve çöp alev alır.
3. Öbür seçenekler ayırt edici değildir: oksijen renksiz ve kokusuzdur, tartmak da tek başına gazın kimliğini söylemez.
4. Denetleyelim: karanlıkta bekletilen aynı düzenekten gaz toplanmaz ya da toplanan az gaz çöpü alevlendirmez ✓ — kontrol denemesi sonucu doğruluyor.

8. Yukarıda anlatılan deneyde beklenen sonuç sorulmaktadır. Doğru sonuç hangisidir?

• A) Yaprağın tamamı maviye döner
• B) Yalnız folyoyla kapatılan bölüm maviye döner
• C) Yaprak hiç renk değiştirmez
• D) Yalnız ışık alan bölüm maviye döner; orada nişasta üretilmiştir
• E) Yaprak kırmızıya döner

Doğru cevap: D — İyot nişastayı gösterir. Işık alan bölümde fotosentez yapıldığı için nişasta birikir ve mavi-mor renk oluşur; karanlıkta kalan bölümde renk değişmez. Alkolde kaynatma, rengin görülebilmesi için klorofili çözer.

1. Fotosentez ürünü nişasta olarak depolanır.
2. Folyolu bölüm ışık almadığı için fotosentez yapmaz.
3. Yalnız ışık alan bölüm iyotla maviye döner.

9. Fotosentez deneylerinde bitkinin önce bir gün karanlıkta bekletilmesi istenmektedir. Bu adımın gerekçesi nedir?

• A) Bitkiyi dinlendirmek
• B) Suyu azaltmak
• C) Yaprağı kurutmak
• D) Klorofili artırmak
• E) Yaprakta önceden birikmiş nişastanın tüketilmesini sağlamak; böylece bulunan nişastanın deney sırasında üretildiğinin kesinleşmesi

Doğru cevap: E — Bitki önce karanlıkta bekletilir; böylece yaprakta önceden birikmiş nişasta tüketilir ve sonradan bulunan nişastanın deney sırasında üretildiği kesinleşir.

1. Deneyin sonunda iyot testiyle nişasta aranacak. Sonucun kanıt değeri taşıması için başlangıçta yaprakta nişasta bulunmaması gerekir.
2. Karanlıkta fotosentez durur ama solunum sürer; bitki depoladığı nişastayı harcar. Bir gün sonunda yaprak nişasta bakımından boşalmış olur.
3. Böylece başlangıç durumu sıfırlanır. Işığa çıkarılan yaprakta iyot testi mavi-siyah renk verirse, bu nişasta ancak deney sırasında üretilmiş olabilir.
4. Denetleyelim: karanlık bekletme yapılmasaydı testin olumlu çıkması eski depodan da gelebilirdi ✓ — o durumda sonuç hiçbir şey kanıtlamazdı.

10. Yaprakların yassı ve geniş yüzeyli olmasının fotosentez açısından sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Daha az su tutması
• B) Daha çok ışık soğurulmasını ve gaz alışverişinin kolaylaşmasını sağlaması
• C) Rüzgâra dayanması
• D) Böcekleri çekmesi
• E) Daha hafif olması

Doğru cevap: B — Yassı ve geniş yaprak daha çok ışık soğurulmasını ve gaz alışverişinin kolaylaşmasını sağlar.

1. Fotosentez için iki girdi gerekir: ışık ve karbondioksit. İkisi de yaprak yüzeyinden alınır, öyleyse yarar yüzeyle ilgili olmalı.
2. Geniş yüzey, birim zamanda daha çok ışığın klorofile ulaşması demektir. Yassı olması da ışığın iç dokulara kadar işlemesini sağlar; kalın bir yapıda alt hücreler karanlıkta kalırdı.
3. Aynı geniş yüzeye çok sayıda stoma açılır ve yaprağın ince olması karbondioksitin hücrelere yayılma yolunu kısaltır; gaz alışverişi böylece hızlanır.
4. Denetleyelim: gölgede yetişen bitkilerin yaprakları daha geniş, kurak ortam bitkilerininki ise iğne biçimindedir ✓ — yüzey ile ışık ve su dengesi arasındaki ilişki doğrulanıyor.

11. Tabloda besin üretim yolları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan enerji kaynağı hangisidir?

• A) Ay ışığı
• B) Isı
• C) Elektrik
• D) Rüzgâr
• E) İnorganik maddelerin yükseltgenmesinden açığa çıkan kimyasal enerji

Doğru cevap: E — Kemosentezin enerji kaynağı, inorganik maddelerin yükseltgenmesinden açığa çıkan kimyasal enerjidir.

1. Tabloyu okuyalım: satırlar besin üretim yolu, sütunlar enerji kaynağı ve bunu yapan canlılar. Fotosentez satırında kaynak "Işık" yazıyor, kemosentez satırı boş.
2. Kemosentez yapan bakteri ve arkeler ışık ulaşmayan ortamlarda, örneğin okyanus tabanında ya da toprak derinliklerinde de yaşar; öyleyse kaynakları ışık olamaz.
3. Bu canlılar amonyak, hidrojen sülfür, demir ya da nitrit gibi inorganik maddeleri yükseltgeyerek enerji açığa çıkarır ve bu enerjiyle karbondioksitten organik besin kurar.
4. Denetleyelim: enerji kaynağı farklı ama sonuç aynı ✓ — ikisi de inorganikten organik besin ürettiği için ikisi de üretici sayılıyor.

12. Okyanus tabanındaki sıcak su bacalarının çevresinde ışık ulaşmamasına karşın zengin bir canlı topluluğu bulunmaktadır. Bu topluluğun beslenmesinin temeli nedir?

• A) Yüzeyden inen fotosentez ürünleri
• B) Ay ışığı
• C) Deniz suyunun kendisi
• D) Kemosentez yapan bakteriler; bu bakteriler besin zincirinin ilk halkasını oluşturur
• E) Volkanik kül

Doğru cevap: D — Bu topluluğun beslenmesinin temeli kemosentez yapan bakterilerdir; besin zincirinin ilk halkasını onlar oluşturur.

1. Işık okyanusun ancak ilk yüz metrelerine iner; binlerce metre derinlikteki bacalarda fotosentez olanaksızdır. Öyleyse üretici başka bir yolla çalışıyor olmalı.
2. Bacalardan hidrojen sülfür gibi inorganik bileşikler çıkar. Kemosentetik bakteriler bunları yükseltgeyip açığa çıkan kimyasal enerjiyle karbondioksitten organik besin üretir.
3. Dev tüp solucanları bu bakterileri dokularında barındırır; yengeç ve karidesler de bu üretime dayanır. Böylece fotosenteze hiç bağlı olmayan eksiksiz bir besin ağı kurulur.
4. Denetleyelim: yüzeyden inen ölü artıklar da bir miktar besin sağlar ✓ ama o kaynak derin tabanın her yerine iner; oysa yoğunluk yalnız bacaların çevresinde kat kat yüksektir, bunu ancak yerinde üretim açıklar.

13. Fotosentez ile kemosentezin ortak yönü sorulmaktadır. Doğru ortak yön hangisidir?

• A) İkisinin de ışık gerektirmesi
• B) İkisinin de inorganik maddelerden organik besin üretmesi; yani ikisinin de üretici süreç olması
• C) İkisinin de yalnız bitkilerde görülmesi
• D) İkisinin de gece yapılması
• E) İkisinin de oksijen üretmesi

Doğru cevap: B — Ortak yön, ikisinin de inorganik maddelerden organik besin üretmesi, yani ikisinin de üretici süreç olmasıdır.

1. İki süreci girdileriyle yazalım: fotosentezde karbondioksit ve su, kemosentezde karbondioksit ve inorganik bileşikler kullanılır. İkisinin de başlangıç maddesi inorganiktir.
2. Çıktıya bakalım: ikisi de glikoz gibi organik besin üretir. Bu besin hem üreticinin kendisini hem de onunla beslenen tüketicileri besler.
3. Ayrıldıkları nokta enerji kaynağıdır: biri ışık, öteki inorganik maddelerin yükseltgenmesi. Ayrıca kemosentezde su parçalanmadığı için oksijen açığa çıkmaz ve süreç ışık gerektirmez.
4. Denetleyelim: ortaklık girdi ve çıktıda, fark enerji kaynağında ✓ — sorunun istediği ortak yön ikisinin de üretici olmasıdır.

14. Bilimsel bir modelin fotosentez gibi karmaşık bir süreci anlatmakta işe yaramasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Modelin süreci basitleştirerek temel ilişkileri görünür kılması; ayrıntıların bilerek dışarıda bırakılması
• B) Modelin gerçeğin birebir kopyası olması
• C) Modelin daha doğru olması
• D) Modelin ölçülebilir olması
• E) Modelin daha ucuz olması

Doğru cevap: A — Model, süreci basitleştirerek temel ilişkileri görünür kılar; ayrıntılar bilerek dışarıda bırakılır.

1. Fotosentez tek bir tepkime değildir; ışığın soğurulması, suyun parçalanması, elektron aktarımı ve karbonun bağlanması gibi çok sayıda basamaktan oluşur.
2. Kitaptaki tek satırlık denklem bu basamakların hiçbirini göstermez; yalnız nelerin girip nelerin çıktığını ve enerjinin nereden geldiğini söyler.
3. İşe yaramasının nedeni tam budur: ayrıntı azaldıkça girdi-çıktı ilişkisi ve enerji dönüşümü görünür hâle gelir. Model gerçeğin yerine geçmez, onu anlaşılır kılan bir araçtır.
4. Denetleyelim: modelin birebir kopya olması istenseydi gerçek kadar karmaşık olurdu ✓ — o zaman hiçbir kolaylık sağlamazdı.

15. Grafikte karbondioksit derişimine göre fotosentez hızı verilmiştir. Seranın karbondioksitçe zenginleştirilmesinin gerekçesi bu grafikle nasıl açıklanır?

• A) Karbondioksitin bitkiyi ısıtması
• B) Karbondioksitin zararlı olması
• C) Düşük derişimlerde karbondioksitin sınırlayıcı etken olması; artırıldığında fotosentez hızının ve verimin yükselmesi
• D) Karbondioksitin ışığı artırması
• E) Karbondioksitin suyu çoğaltması

Doğru cevap: C — Grafikte düşük derişimlerde karbondioksit sınırlayıcı etkendir; artırıldığında fotosentez hızı ve dolayısıyla verim yükselir.

1. Grafiği okuyalım: düşük karbondioksit derişimlerinde eğri dik biçimde yükseliyor, sonra yatıklaşıp platoya oturuyor.
2. Dik bölümde derişim artınca hız hemen artıyor. Bir etkeni artırmak hızı doğrudan yükseltiyorsa o etken sınırlayıcıdır; burada sınırlayıcı olan karbondioksittir.
3. Sera üreticisi ortam karbondioksitini denetimli biçimde yükselterek bu dik bölümden yararlanır: fotosentez hızlanır, bitki daha çok besin üretir ve verim artar.
4. Denetleyelim: eğri platoya oturduktan sonra ek karbondioksit hızı artırmıyor ✓ — bu yüzden zenginleştirme sınırsız değil, belirli bir düzeye kadar yapılır.

16. Ormanların yok edilmesinin atmosferdeki karbondioksit dengesine etkisi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Karbondioksiti azaltır
• B) Karbondioksiti tutan yüzey azaldığı için atmosferdeki derişim yükselir
• C) Etkisi yoktur
• D) Oksijeni artırır
• E) Yalnız sıcaklığı düşürür

Doğru cevap: B — Ormanların yok edilmesi karbondioksiti tutan yüzeyi azaltır; atmosferdeki derişim yükselir.

1. Bitkiler fotosentezde karbondioksiti ham madde olarak kullanır ve karbonu gövde, dal ve köklerinde organik madde hâlinde depolar.
2. Orman alanı küçüldüğünde bu tüketim azalır. Atmosfere salınan miktar aynı kalsa bile alınan azaldığı için denge salım yönüne kayar.
3. İkinci etki daha hızlıdır: kesilen ya da yakılan ağaçların gövdesinde depolanmış karbon, yanma ve çürümeyle karbondioksite dönüşüp atmosfere geri döner.
4. Denetleyelim: hem alım azalıyor hem salım artıyor ✓ — iki etki de aynı yönde çalışıp derişimi yükseltiyor.

17. Yeşil ışık altında tutulan bir bitkide fotosentez hızının beyaz ışıktakine göre çok düşük olduğu ölçülmüştür. Bu sonucun nedeni nedir?

• A) Yeşil ışığın zayıf olması
• B) Ölçüm hatası
• C) Bitkinin yeşil ışığı sevmemesi
• D) Yeşil ışığın sıcak olması
• E) Klorofilin yeşil ışığı büyük ölçüde yansıtması; soğurulmayan ışığın enerji sağlayamaması

Doğru cevap: E — Yeşil ışıkta hız düşüktür; çünkü klorofil yeşil ışığı büyük ölçüde yansıtır ve soğurulmayan ışık enerji sağlayamaz.

1. Bir pigment yalnız soğurduğu dalga boylarının enerjisini kullanabilir; yansıtılan ışık molekülle etkileşmeden geri döner.
2. Klorofilin soğurma tayfına bakalım: mavi ve kırmızı bölgelerde güçlü soğurma, yeşil bölgede belirgin bir çukur vardır. Yaprakların yeşil görünmesinin nedeni de budur.
3. Beyaz ışık mavi ve kırmızı bileşenleri de içerdiği için fotosentez hızlı yürür. Yalnız yeşil ışık verildiğinde gelen ışığın çoğu yansıtılır; soğurulan az enerji düşük hız verir.
4. Denetleyelim: aynı şiddette kırmızı ışıkla yinelenen deneyde hız yeniden yükselir ✓ — sorun ışığın şiddeti değil, dalga boyu.

18. Bir öğrenci ışık şiddetinin fotosentez hızına etkisini su bitkisiyle ölçmek istemektedir. Deneyi geçerli kılmak için yapması gereken hangisidir?

• A) Her denemede farklı bitki kullanmak
• B) Her denemede süreyi değiştirmek
• C) Aynı bitkiyi kullanıp su sıcaklığını, karbondioksit miktarını ve süreyi sabit tutarak yalnız lamba uzaklığını değiştirmek
• D) Bitkiyi her seferinde kesmek
• E) Sonucu tahmin etmek

Doğru cevap: C — Deneyin geçerli olması için aynı bitki kullanılmalı; sıcaklık, karbondioksit ve süre sabit tutulup yalnız lamba uzaklığı değiştirilmelidir.

1. İncelenen bağımsız değişkeni belirleyelim: ışık şiddeti. Ölçülecek bağımlı değişken ise birim zamanda çıkan kabarcık sayısıdır.
2. Fotosentez hızını sıcaklık ve karbondioksit derişimi de etkiler. Bunlar denemeden denemeye değişirse, hızdaki farkın hangi etkenden geldiği ayırt edilemez.
3. Bu yüzden aynı bitki, aynı su, aynı sıcaklık ve aynı sayım süresi kullanılır; yalnız lamba uzaklığı değiştirilir. Uzaklık değiştikçe bitkiye ulaşan ışık şiddeti değişir.
4. Denetleyelim: tek bir değişken değişmişse gözlenen fark ancak ondan gelebilir ✓ — deneyin kanıtlama gücü tam olarak buradan doğar.

19. Bir su bitkisinin bulunduğu kapta çıkan kabarcık sayısı, lamba yaklaştırıldıkça artmakta, belli bir uzaklıktan sonra artmamaktadır. Bu gözlemin anlamı nedir?

• A) Lambanın bozulduğu
• B) Bitkinin öldüğü
• C) Suyun ısındığı
• D) Işığın sınırlayıcı etken olmaktan çıktığı; hızı artık başka bir etkenin belirlediği
• E) Kabarcıkların sayılamadığı

Doğru cevap: D — Kabarcık artışının durması, ışığın sınırlayıcı etken olmaktan çıktığını; hızı artık başka bir etkenin belirlediğini gösterir.

1. Kabarcıklar üretilen oksijeni taşır; birim zamandaki kabarcık sayısı fotosentez hızının ölçüsüdür.
2. Lamba yaklaştıkça bitkiye ulaşan ışık şiddeti artıyor ve hız yükseliyor. Bu bölümde hızı belirleyen, yani sınırlayan etken ışıktır.
3. Belirli bir uzaklıktan sonra ışık artsa da hız artmıyor. Demek ki ışık artık yeterli düzeydedir ve hızı karbondioksit derişimi ya da sıcaklık gibi başka bir etken sınırlamaktadır.
4. Denetleyelim: suya bikarbonat eklenip karbondioksit artırıldığında plato daha yukarıda oluşur ✓ — sınırlayıcı rolün el değiştirdiği böylece doğrulanır.

20. Fotosentez ışık enerjisini kimyasal bağ enerjisine çevirir; hızını ışık, karbondioksit ve sıcaklık etkiler ve kemosentez ışık gerektirmeyen bir üretici süreçtir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Sıcaklık arttıkça fotosentez hızı sürekli artar.
• B) Kemosentetik bakteriler üreticidir.
• C) Klorofil yeşil ışığı yansıtır.
• D) Sınırlayıcı etken hızı belirler.
• E) İyot testi yaprakta nişastayı gösterir.

Doğru cevap: A — Söylenemeyen yargı, sıcaklık arttıkça hızın sürekli artmasıdır; en uygun değerin üstünde enzimler bozulur ve hız düşer.

1. Öncüldeki bilgileri ayıralım: fotosentez ışık enerjisini kimyasal bağ enerjisine çevirir, hızını ışık, karbondioksit ve sıcaklık etkiler, kemosentez ise ışık gerektirmeyen bir üretici süreçtir.
2. Öbür yargılar bunlarla uyuşuyor: kemosentetik bakterilerin üretici olması doğrudan öncülde geçiyor, sınırlayıcı etkenin hızı belirlemesi "hızını şu etkenler etkiler" ifadesinin karşılığı, klorofilin yeşili yansıtması ve iyot testinin nişastayı göstermesi ise konunun yerleşik bilgileri.
3. "Etkiler" demek "sürekli artırır" demek değildir. Fotosentezi yürüten enzimler proteindir; en uygun sıcaklığın üstünde yapıları bozulur, aktif bölge işlevini yitirir ve hız yükselmek yerine düşer.
4. Denetleyelim: sıcaklık-hız eğrisi tepe yapıp iniyor ✓ — sürekli artış öngören yargı öncülden çıkarılamaz.