Afetler ve Sürdürülebilir Çevre

1. Tabloda aynı büyüklükteki iki deprem karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre bir doğa olayının afete dönüşmesini belirleyen nedir?

• A) Olayın insan yaşamını ve yapılarını etkileyip etkilemediği
• B) Olayın büyüklüğü
• C) Olayın süresi
• D) Olayın mevsimi
• E) Olayın derinliği

Doğru cevap: A — Bir doğa olayını afete çeviren, olayın insan yaşamını ve yapılarını etkileyip etkilemediğidir; büyüklük tek başına belirleyici değildir.

1. Tabloda iki deprem var ve ikisinin büyüklüğü de 6,5; yani büyüklük sabit tutulmuş.
2. Değişen tek şey yer: biri insansız çölde, öteki kalabalık bir şehirde oluyor.
3. Sonuç da buna göre ayrılıyor: çölde kayıp yok, şehirde ağır can ve mal kaybı var. Farkı yaratan, olayın insanla ve yapılarla karşılaşmasıdır.
4. Denetleyelim: insanı etkilemeyen 6,5’lik deprem yalnız bir doğa olayı olarak kaldı, insanı etkileyen aynı büyüklükteki deprem afet oldu ✓.

2. Yukarıdaki ilişkiye göre bir toplumun afet riskini azaltmak için yapabileceği en etkili şey hangisidir?

• A) Depremin büyüklüğünü düşürmek
• B) Kırılganlığı azaltıp baş edebilme kapasitesini artırmak
• C) Fay hattını kaldırmak
• D) Yağışı durdurmak
• E) Tehlikeyi yok etmek

Doğru cevap: B — Risk formülünde insanın değiştirebildiği öğeler kırılganlık ve baş edebilme kapasitesidir; ikisine birden müdahale riski en çok düşürür.

1. İlişkide üç öğe var: tehlike ile kırılganlık payda çarpılıyor, baş edebilme kapasitesi ise paydada bölen olarak duruyor.
2. Tehlike (deprem, yağış, fay hattı) doğal süreçtir; insan eliyle ne büyüklüğü düşürülebilir ne de fay kaldırılabilir.
3. Geriye iki kaldıraç kalır: kırılganlığı azaltmak payı küçültür (sağlam yapı, doğru yer seçimi), kapasiteyi artırmak paydayı büyütür (eğitim, hazırlık, ekipman). İkisi birlikte riski en çok düşürür.
4. Denetleyelim: tehlike aynı kalsa bile pay küçülüp payda büyüyünce bölüm, yani risk, azalır ✓.

3. Kartlarda bir yerleşimde alınan önlemler verilmiştir. Bu önlemlerin oluşturduğu bütüne ne ad verilir?

• A) Ekonomik kalkınma
• B) Kentsel yoğunlaşma
• C) Afete dirençli yaşam alanı
• D) Nüfus planlaması
• E) Ulaşım ağı

Doğru cevap: C — Zemin etüdü, yapı denetimi, toplanma alanı ve güçlendirme bir arada afete dirençli yaşam alanını oluşturur.

1. Kartları gruplayalım: zemin etüdü ve yapı denetimi binanın doğru yere ve sağlam kurulmasını sağlar.
2. Güçlendirme mevcut yapıyı dayanıklı kılar; toplanma alanı ise afet anında mekânın güvenli kullanılmasına yarar.
3. Dördünün ortak amacı yerleşimin afet karşısında az zarar görmesidir; mekâna ve yapıya yönelik bu önlemler bütününe afete dirençli yaşam alanı denir.
4. Denetleyelim: her kartı "afet anında zararı azaltır mı?" diye sınayınca dördü de "evet" veriyor ✓.

4. Tabloda iki kavram örneklendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Bina yüksekliğinin düşürülmesi
• B) Kolon kalınlığının artırılması
• C) Zemin etüdü yapılması
• D) Tatbikat, afet eğitimi ve gönüllü ekiplerin örgütlenmesi
• E) Temelin derinleştirilmesi

Doğru cevap: D — Afete dirençli toplum insanın bilgisi ve örgütlenmesiyle kurulur: tatbikat, afet eğitimi ve gönüllü ekipler.

1. Tablonun ilk satırı yapıya yöneliyor: güçlendirme ve zemin etüdü binayla, zeminle ilgili.
2. İkinci satırın başlığı "toplum"; demek ki burada binalar değil insanlar dirençli kılınmalı.
3. İnsanı hazırlayan önlemler eğitim, tatbikat ve gönüllü ekiplerin örgütlenmesidir; toplum afette ne yapacağını bildiği için zararı azaltır.
4. Denetleyelim: tatbikat bir binayı değil kişiyi değiştirir, bu yüzden toplum satırına oturur ✓.

5. Yukarıdaki davranışlar hangi kavramın göstergesidir?

• A) Çevre kirliliği
• B) Ekonomik planlama
• C) Kentsel dönüşüm
• D) Nüfus politikası
• E) Afet bilinci

Doğru cevap: E — Afet olmadan önce bilinçli olarak alınan hazırlık önlemleri afet bilincinin göstergesidir.

1. Davranışları tek tek okuyalım: afet çantası hazırlamak, buluşma noktası belirlemek, dolapları duvara sabitlemek.
2. Üçü de afetten ÖNCE yapılıyor ve üçü de afet anındaki zararı azaltmaya yönelik: çanta ihtiyacı, buluşma noktası kopmayı, sabitleme devrilmeyi önler.
3. Olası tehlikeyi bilip ona göre önceden davranmaya afet bilinci denir.
4. Denetleyelim: aile bu önlemleri deprem olmadan aldı; öngörü ve hazırlık birlikte afet bilincini gösterir ✓.

6. Tabloda afet yönetiminin dönemleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangisidir?

• A) İyileştirme, yeniden yapılanma ve ders çıkarma
• B) Tatbikat yapılması
• C) Zemin etüdü yapılması
• D) Afet çantası hazırlanması
• E) Toplanma alanı belirlenmesi

Doğru cevap: A — Afet sonrası dönem iyileştirme, yeniden yapılanma ve yaşananlardan ders çıkarma dönemidir.

1. Tablonun mantığı zaman sırası: afet öncesinde risk azaltma ve hazırlık, afet anında arama kurtarma ve ilk yardım.
2. Afet bittikten sonra yapılacak iş, yaşamı normale döndürmektir: yıkılanı yeniden kurmak, hizmetleri düzeltmek.
3. Aynı dönemde neyin yanlış gittiği incelenir; çıkarılan dersler bir sonraki afet öncesi döneme yeni önlem olarak döner.
4. Denetleyelim: iyileştirme ve yeniden yapılanma ancak afet yaşandıktan sonra yapılabilir, bu yüzden son satıra oturur ✓.

7. Tabloda iki afet yönetimi yaklaşımı karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre ulaşılabilecek sonuç hangisidir?

• A) Müdahalenin gereksiz olduğu
• B) Afet öncesi risk azaltmanın daha verimli olduğu
• C) İkisinin de aynı olduğu
• D) Risk azaltmanın pahalı olduğu
• E) Zararın ölçülemediği

Doğru cevap: B — Aynı harcamayla önceden yapılan risk azaltma yedi kat zarar önlüyor; afet öncesi yatırım daha verimlidir.

1. Önce harcamaları karşılaştıralım: iki yaklaşımda da 1 birim harcanmış, yani maliyet eşit.
2. Sonra kazanımlara bakalım: risk azaltma 7 birim zararı önlüyor, yalnız müdahale ise 1 birim.
3. Harcanan birim başına önlenen zarar $7 \div 1 = 7$ ve $1 \div 1 = 1$; önceden yapılan yatırım yedi kat verimli.
4. Denetleyelim: tablo müdahalenin boşa gittiğini değil, daha az verimli olduğunu gösteriyor; çıkarım "risk azaltma daha verimli" ile sınırlı kalmalı ✓.

8. Deprem anında bina içinde bulunan bir kişinin yapması gereken doğru davranış hangisidir?

• A) Asansöre binmek
• B) Merdivenlerden hızla inmeye çalışmak
• C) Sağlam bir eşyanın yanına çökerek başını ve boynunu korumak
• D) Balkona çıkmak
• E) Pencereye yaklaşmak

Doğru cevap: C — Deprem anında bina içindeki kişi sağlam bir eşyanın yanına çöküp başını ve boynunu korumalıdır (çök-kapan-tutun).

1. Sarsıntı sırasındaki başlıca tehlike, düşen ve devrilen eşyalar ile kişinin dengesini kaybedip düşmesidir.
2. Bu yüzden hareket etmek yerine yere çökmek dengeyi korur; sağlam bir eşyanın yanı düşen parçalara karşı korunaklı bir boşluk sağlar.
3. Baş ve boyun en hassas bölgelerdir; kollarla kapatılarak korunur ve sarsıntı bitene kadar bu konumda beklenir.
4. Denetleyelim: bu davranış kişiyi hareketsiz, alçakta ve korunaklı tutar; diğer seçeneklerin hepsi ise sarsıntı sırasında yer değiştirmeyi gerektiriyor ✓.

9. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre sel zararını azaltmanın en temel yolu hangisidir?

• A) Binaları yükseltmek
• B) Yağışı azaltmak
• C) Dereleri kurutmak
• D) Dere yataklarını yapılaşmaya kapatmak
• E) Nüfusu artırmak

Doğru cevap: D — Sel zararını azaltmanın en temel yolu dere yataklarını yapılaşmaya kapatmaktır; su doğal yatağını izler.

1. Şemanın ilk halkası insan kararıdır: dere yatağı yapılaşıyor.
2. İkinci halka doğal süreçtir: şiddetli yağışta su kendi yatağını arar ve o yatakta artık yapılar vardır.
3. Yağış engellenemez; zinciri kırmanın tek yolu ilk halkayı değiştirmek, yani yatağı yapılaşmaya açmamaktır.
4. Denetleyelim: yatakta yapı olmasaydı su yatağına dolsa bile can ve mal kaybı oluşmazdı ✓.

10. Tabloda heyelan riskini etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Belirsizdir
• B) Artırır
• C) Etkilemez
• D) İkiye katlar
• E) Azaltır

Doğru cevap: E — Yamacın ağaçlandırılması heyelan riskini azaltır; bitki kökleri toprağı bağlar ve suyun ani sızmasını yavaşlatır.

1. Tablodaki ipucu satırı: bitki örtüsünün yok edilmesi riski artırıyor.
2. Ağaçlandırma bu işlemin tam tersidir; yok edilen örtü yeniden kazanılıyor.
3. Kökler toprak tanelerini birbirine bağlar, ağaçlar yağış suyunu tutup toprağa yavaş geçmesini sağlar; böylece yamaç kayma eğilimi zayıflar.
4. Denetleyelim: örtünün kaybı riski artırıyorsa örtünün kazanılması riski azaltmalıdır ✓.

11. Tabloda iki yamacın koşulları verilmiştir. Çığ riskinin karşılaştırılması bakımından doğru yargı hangisidir?

• A) A yamacında risk daha yüksektir.
• B) B yamacında risk daha yüksektir.
• C) İki yamaçta risk eşittir.
• D) Hiçbirinde risk yoktur.
• E) Risk ölçülemez.

Doğru cevap: A — Çığ riski A yamacında daha yüksektir; dik eğim, örtüsüz yüzey ve kalın kar üç koşulun hepsi orada birleşiyor.

1. Eğim: A çok dik, B hafif. Kar kütlesi dik yamaçta kolayca kayar; bu ölçüt A’yı işaret ediyor.
2. Bitki örtüsü: ormanlık yamaçta ağaçlar karı tutar ve kaymayı frenler; A’da örtü yok, B’de orman var.
3. Kar kalınlığı: kayabilecek kütle A’da fazla, B’de az.
4. Denetleyelim: üç ölçütün üçü de riski A’da artırıyor, hiçbiri B’yi öne çıkarmıyor; sonuç A’da risk daha yüksek ✓.

12. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre alınabilecek en uygun önlem hangisidir?

• A) Kuyuları daha da derinleştirmek
• B) Damla sulama gibi su tasarrufu sağlayan yöntemlere geçmek
• C) Tarımı tamamen bırakmak
• D) Yağışı artırmaya çalışmak
• E) Sulamayı hızlandırmak

Doğru cevap: B — Süreç aşırı sulamayla başladığı için en uygun önlem damla sulama gibi su tasarrufu sağlayan yöntemlere geçmektir.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: aşırı sulama → yer altı suyu çekilir → kuyular derinleşir → obruk ve kuraklık.
2. Sorunun kaynağı ilk halkadır; yer altı suyu kendini yenileyebildiğinden hızlı çekiliyor.
3. Damla sulama suyu doğrudan bitki köküne az miktarda verir; kullanılan su azalınca yer altı suyu üzerindeki baskı düşer.
4. Denetleyelim: ilk halka zayıflayınca su tablası daha az düşer, kuyular derinleşmez ve obruk riski geriler ✓.

13. Tabloda toprak işleme yöntemleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Etkilemez
• B) Azaltır
• C) Artırır
• D) Toprağı iyileştirir
• E) Suyu tutar

Doğru cevap: C — Eğim yönünde sürüm erozyonu artırır; açılan çizgiler suya kanal olur, hızlanan su daha çok toprak taşır.

1. Tablodaki ipucu: eğime dik sürüm erozyonu azaltıyor, çünkü her iz suyun önüne set gibi çıkıp onu yavaşlatır.
2. Eğim yönünde sürümde izler yamaç boyunca aşağı uzanır; su bu izlerin içinde toplanıp hızla akar.
3. Akış hızı arttıkça suyun taşıma gücü artar ve yüzeydeki toprak sürüklenir.
4. Denetleyelim: dik sürüm suyu yavaşlatıp erozyonu azaltıyorsa, suyu hızlandıran eğim yönünde sürüm artırmalıdır ✓.

14. Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?

• A) Nüfus artışı
• B) Kalkınma hızı
• C) Gelişmişlik
• D) Sürdürülebilirlik
• E) Kentleşme

Doğru cevap: D — Bugünün ihtiyacını gelecek kuşakların ihtiyaç karşılama imkânını azaltmadan karşılamak sürdürülebilirliktir.

1. Tanımda iki zaman boyutu var: bugünün ihtiyaçları ve gelecek kuşakların ihtiyaçları.
2. Kilit ifade "imkânı azaltmadan": kaynak kullanılacak ama tüketilip bitirilmeyecek.
3. Bugün ile gelecek arasında kurulan bu kaynak kullanım dengesine sürdürülebilirlik denir.
4. Denetleyelim: bir ormanı büyüme hızı kadar kesmek hem bugünü karşılar hem ormanı geleceğe bırakır; tanım bu duruma uyuyor ✓.

15. Tabloda iki ormandaki büyüme ve kesim miktarları verilmiştir. Sürdürülebilirlik bakımından doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Karşılaştırma yapılamaz.
• B) B sürdürülebilir, A tüketmektedir.
• C) İkisi de sürdürülebilirdir.
• D) İkisi de tüketmektedir.
• E) A sürdürülebilir, B ise varlığı tüketmektedir.

Doğru cevap: E — A ormanında kesim büyümenin altında kaldığı için sürdürülebilir; B’de kesim büyümeyi aştığı için varlık tükeniyor.

1. Kural: kullanım yenilenme hızını aşmazsa kaynak korunur, aşarsa azalır.
2. A ormanı: büyüme 100 bin m³, kesim 80 bin m³; her yıl $100 - 80 = 20$ bin m³ varlığa eklenir.
3. B ormanı: büyüme 100 bin m³, kesim 160 bin m³; her yıl $160 - 100 = 60$ bin m³ varlıktan eksilir.
4. Denetleyelim: A büyüyor, B küçülüyor; yalnız A sürdürülebilir ✓.

16. Kartlarda atık yönetiminin basamakları öncelik sırasıyla verilmiştir. Bu sıralamada "azalt" basamağının ilk sırada olmasının nedeni hangisidir?

• A) Hiç oluşmayan atığın işlenmesi için de kaynak harcanmaması
• B) Geri dönüşümün imkânsız olması
• C) Yeniden kullanımın zararlı olması
• D) Atığın ölçülememesi
• E) Geri dönüşümün ücretsiz olması

Doğru cevap: A — "Azalt" ilk sıradadır, çünkü hiç oluşmayan atığın toplanması ve işlenmesi için de kaynak harcanmaz.

1. Üç basamağın kaynak maliyetini düşünelim: geri dönüştürme atığı toplamak, taşımak, eritmek için enerji ve su ister.
2. Yeniden kullanmak daha az kaynak ister ama ürün yine de temizlenir, onarılır.
3. Azaltmada atık hiç oluşmaz; ne üretimine ne toplanmasına ne işlenmesine kaynak harcanır. Sıralama kaynak tasarrufuna göre yapılmıştır.
4. Denetleyelim: en az kaynak tüketen yol en başa, en çok tüketen en sona konmuş; "azalt" ilk sırada ✓.

17. Tabloda iki ülkenin verileri karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre A ülkesi için söylenebilecek en uygun yargı hangisidir?

• A) Kapasitesinin altında tüketmektedir.
• B) Doğanın kendini yenileme kapasitesinden fazlasını tüketmektedir.
• C) Tüketimi ölçülememektedir.
• D) Kapasitesi çok yüksektir.
• E) Tüketimi B ülkesinden azdır.

Doğru cevap: B — A ülkesinin ekolojik ayak izi biyolojik kapasitesini aştığı için doğanın kendini yenileme gücünden fazlasını tüketiyor.

1. Ekolojik ayak izi tüketimin doğada kapladığı alanı, biyolojik kapasite ise doğanın yenileyebildiği alanı gösterir.
2. A ülkesi: ayak izi 6,2 kha, kapasite 2,1 kha; tüketim kapasitenin yaklaşık üç katı ($6,2 \div 2,1 \approx 3$).
3. Ayak izi kapasiteyi aşınca ülke kendi doğasının yenilediğinden fazlasını kullanıyor, yani ekolojik açık veriyor.
4. Denetleyelim: B ülkesinde ayak izi (1,8) kapasitenin (3,4) altında; A ise tam tersi durumda ✓.

18. Tabloda küresel ortalama sıcaklığın değişimi verilmiştir. Bu değişimin afet riski bakımından beklenen sonucu hangisidir?

• A) Yağışın hiç değişmemesi
• B) Tüm afetlerin ortadan kalkması
• C) Kuraklık, sel ve orman yangını gibi olayların sıklaşması
• D) Deniz seviyesinin alçalması
• E) Buzulların kalınlaşması

Doğru cevap: C — Ortalama sıcaklığın yükselmesi kuraklık, sel ve orman yangını gibi aşırı olayların sıklaşmasına yol açar.

1. Tabloda 60 yılda küresel ortalama $15,0 - 13,9 = 1,1$ °C artmış ve artış son dönemde hızlanmış.
2. Isınan atmosfer daha çok su buharı ve enerji taşır: bir yerde yağış ani ve şiddetli düşer (sel), başka yerde buharlaşma artar (kuraklık).
3. Kuruyan bitki örtüsü ve yüksek sıcaklık orman yangınlarının çıkmasını ve yayılmasını kolaylaştırır.
4. Denetleyelim: aynı ısınma hem aşırı yağışı hem kuraklığı besliyor; seçenekteki üç olay bu tek nedene bağlanıyor ✓.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Verinin bulunmaması
• B) Sıcaklığı ölçmemek
• C) Kışı yanlış adlandırmak
• D) Tek bir mevsimin hava durumundan uzun dönemli iklim sonucu çıkarmak
• E) Mevsimleri karıştırmak

Doğru cevap: D — Hata, tek bir mevsimin hava durumundan uzun dönemli iklim hakkında sonuç çıkarmaktır.

1. Kişinin verisi tek bir kış: bu, kısa süreli atmosfer koşuluna yani hava durumuna aittir.
2. Ulaştığı sonuç küresel ısınma hakkında: bu ise onlarca yıllık ortalamalarla ölçülen iklim eğilimidir.
3. İklim ortalaması içinde soğuk ve sıcak yıllar birlikte yer alır; tek bir soğuk kış uzun dönemli yükselişi çürütmez.
4. Denetleyelim: veri kısa süreli, sonuç uzun dönemli; ölçek uyuşmadığı için çıkarım geçersiz ✓.

20. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) İnsanın etkisi yoktur.
• B) Afetler tamamen kaderdir.
• C) Risk azaltılamaz.
• D) Kaynaklar sınırsızdır.
• E) Afet zararı ve çevre üzerindeki baskı, insanın alacağı kararlarla azaltılabilir.

Doğru cevap: E — Afet zararı ve çevre üzerindeki baskı insanın alacağı kararlarla azaltılabilir; üç kart bu sonuçta birleşiyor.

1. Birinci kart: afeti insan etkisi belirler; doğa olayı insanı etkilediğinde afet olur.
2. İkinci kart: risk azaltılabilir; kırılganlık ve hazırlık insanın elindedir.
3. Üçüncü kart: kaynak sınırlıdır; kullanım yenilenme hızına göre ayarlanmalıdır. Üçünün ortak paydası insan kararının belirleyici olmasıdır.
4. Denetleyelim: seçilen yargı afet boyutunu (kart 1-2) ve çevre boyutunu (kart 3) birlikte kapsıyor; öteki seçenekler kartlardan birini doğrudan yalanlıyor ✓.