Doğal Sistemler ve Süreçler

1. Yukarıda anlatılan kuram hangisidir?

• A) Levha tektoniği
• B) Kayaç döngüsü
• C) Karstlaşma
• D) Erozyon
• E) Buzul kuramı

Doğru cevap: A — Yer kabuğunun levhalardan oluşup hareket ettiğini açıklayan kuram levha tektoniğidir.

1. Metindeki üç ögeyi ayıralım: kabuk büyük parçalardan oluşuyor, altında akışkan bir katman var ve parçalar hareket ediyor.
2. Bu parçalara levha denir. Hareket biçimleri de sayılmış: uzaklaşma, yaklaşma ve yan yana kayma.
3. Kabuğun levhalardan oluştuğunu ve bu levhaların hareketini açıklayan kuram levha tektoniğidir.
4. Denetleyelim: depremlerin, volkanların ve sıradağların dünya üzerindeki dağılımı bu kuramla açıklanır ✓.

2. Tabloda levha sınırları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Kabuk incelmesi
• B) Dağ oluşumu ve derin depremler
• C) Okyanus genişlemesi
• D) Yüzeyin düzleşmesi
• E) Volkanizmanın durması

Doğru cevap: B — Levhaların çarpıştığı sınırlarda tabakalar kıvrılıp yükselir; sıradağlar ve derin odaklı depremler bu kuşaklarda görülür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda sınır türü, ortada hareket, sağda sonuç.
2. Dolu satır: uzaklaşan sınırda levhalar ayrılıyor ve aradan çıkan magmayla yeni kabuk oluşuyor.
3. Yaklaşan sınırda ise tam tersi bir durum var: sıkışma. Sıkışan tabakalar kıvrılıp yükselir (dağ oluşumu) ve biri ötekinin altına dalarken derin odaklı depremler üretir.
4. Denetleyelim: Himalayalar ve Alpler böyle kuşaklarda oluşmuştur ✓.

3. Tabloda iki iç kuvvet hareketi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bırakılan bilgi hangisidir?

• A) Kayaçların erimesi
• B) Levhaların çarpışması
• C) Geniş alanların toptan alçalıp yükselmesi
• D) Akarsuyun aşındırması
• E) Rüzgârın taşıması

Doğru cevap: C — Epirojenez, kıvrılma olmaksızın geniş alanların dikey yönde alçalıp yükselmesidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda hareket, sağda tanımı.
2. Dolu satır: orojenez → tabakaların sıkışarak kıvrılması ve yükselmesi. Burada YATAY bir sıkışma ve kıvrılma var; sonucu sıradağlardır.
3. Epirojenezde ise kıvrılma yoktur. Geniş alanlar bütün hâlinde, tabakalar bozulmadan alçalır ya da yükselir.
4. Denetleyelim: iki hareket de iç kuvvet kaynaklı ✓ — ayrım kıvrılmanın olup olmamasında.

4. Şemada bir doğal olayın oluşum süreci verilmiştir. Şemaya göre depremlerin belirli kuşaklarda yoğunlaşmasının nedeni hangisidir?

• A) Toprağın verimli olması
• B) Yağışın fazla olması
• C) Nüfusun yoğun olması
• D) Gerilmenin levha sınırlarındaki faylarda birikip boşalması
• E) Bitki örtüsünün gür olması

Doğru cevap: D — Gerilme levhaların etkileştiği kuşaklarda birikir; kırılma da bu kuşaklardaki faylarda gerçekleşir.

1. Şemadaki üç basamağı izleyelim: gerilme kayaçta birikir → kırılma fay boyunca olur → enerji dalgalarla yayılır.
2. Zincirin ikinci halkası belirleyici: kırılma FAY boyunca oluyor. Öyleyse depremin nerede olacağını fayların yeri belirler.
3. Faylar ise levhaların birbirini ittiği, çektiği ya da sürttüğü kuşaklarda yoğunlaşır. Gerilme oralarda birikir ve oralarda boşalır.
4. Denetleyelim: bu yüzden deprem haritası ile levha sınırları haritası büyük ölçüde örtüşür ✓.

5. Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere hangisi gelir?

• A) Nüfus yoğunluğu
• B) Odak derinliği
• C) Fay uzunluğu
• D) Yer kabuğu kalınlığı
• E) Depremin yüzeydeki etkisi ve yol açtığı hasar

Doğru cevap: E — Büyüklük depremin enerjisini, şiddet ise o depremin belirli bir yerdeki etkisini ve hasarını ifade eder.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda o kavramın ölçtüğü şey.
2. Dolu satır: büyüklük → açığa çıkan enerji. Bu, depremin kendisine ait tek bir değerdir ve nerede ölçülürse ölçülsün aynıdır.
3. Şiddet ise yere göre değişir: aynı deprem bir yerleşmede ağır hasar verirken ötekinde hafif hissedilebilir. Öyleyse şiddet yüzeydeki etkiyi ve hasarı ölçer.
4. Denetleyelim: bir depremin tek bir büyüklüğü ama birçok şiddet değeri vardır ✓ — ayrım tam olarak burada.

6. Tabloda aynı büyüklükteki depremin iki yerleşmedeki etkisi karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre hasar farkının başlıca nedeni hangisidir?

• A) Zemin özelliklerinin deprem dalgalarını farklı biçimde iletmesi
• B) Depremin büyüklüğü
• C) Nüfusun azlığı
• D) Yağışın fazlalığı
• E) Bitki örtüsü

Doğru cevap: A — Gevşek ve suya doygun zeminler deprem dalgalarını büyüterek hasarı artırır; büyüklük aynı olsa da etki değişir.

1. Tabloda değişkenleri ayıralım: deprem büyüklüğü iki yerleşmede de 6,2. Değişen tek şey ZEMİN.
2. A yerleşmesi sağlam kaya üzerinde ve hasar az; B gevşek alüvyon üzerinde ve hasar çok.
3. Gevşek zemin deprem dalgalarının genliğini büyütür ve sarsıntı süresini uzatır; bu yüzden aynı deprem orada daha ağır hasar verir.
4. Denetleyelim: büyüklük sabit tutulmuş ✓ — bu yüzden farkı büyüklüğe bağlamak olanaksız, tek açıklama zemin.

7. Kartlarda oluşumları ortak bir iç kuvvete bağlı yer şekilleri verilmiştir. Bu şekilleri oluşturan olay hangisidir?

• A) Karstlaşma
• B) Volkanizma
• C) Buzul aşındırması
• D) Rüzgâr birikimi
• E) Akarsu taşıması

Doğru cevap: B — Kaldera, volkan konisi ve bazalt platosu; magmanın yüzeye çıkmasıyla, yani volkanizmayla oluşur.

1. Kartlardaki üç yer şeklini kaynaklarına göre okuyalım.
2. Volkan konisi püsküren malzemenin birikmesiyle, kaldera koninin çökmesiyle, bazalt platosu ise akıcı lavın geniş alana yayılmasıyla oluşur.
3. Üçünde de ortak olan şey magmanın yüzeye ulaşmasıdır. Bu olaya volkanizma denir ve bir iç kuvvettir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki karstlaşma, buzul, rüzgâr ve akarsu dış kuvvet ✓ — hiçbiri magma kökenli şekil üretmez.

8. Şemada kayaçların birbirine dönüşümü verilmiştir. Bu sürecin bütününe ne ad verilir?

• A) Karbon döngüsü
• B) Su döngüsü
• C) Kayaç döngüsü
• D) Levha hareketi
• E) Erozyon

Doğru cevap: C — Kayaçların iç ve dış kuvvetlerle birbirine dönüştüğü kapalı sürece kayaç döngüsü denir.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: magma soğur → püskürük kayaç aşınır → tortul kayaç basınç altında kalır → başkalaşım kayacı erirse magmaya döner.
2. Zincir magmadan başlayıp yine magmaya dönüyor; yani kapalı bir çevrim.
3. Kayaç türlerinin birbirine dönüştüğü bu kapalı sürece kayaç döngüsü denir.
4. Denetleyelim: döngüde hem iç kuvvetler (erime, basınç) hem dış kuvvetler (aşınma) rol alıyor ✓.

9. Yukarıdaki gözleme dayanarak arazi hakkında yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Alanın buzul altında kaldığı
• B) Alanın hiç su görmediği
• C) Kayaçların magmadan soğuduğu
• D) Alanın geçmişte deniz altında kaldığı ve tortullaşma yaşandığı
• E) Volkanizmanın etkili olduğu

Doğru cevap: D — Tabakalanma tortullaşmayı, deniz canlısı kalıntıları ise alanın geçmişte deniz altında bulunduğunu gösterir.

1. Gözlemdeki iki bulguyu ayrı ayrı okuyalım.
2. Birincisi: üst üste dizilmiş tabakalar. Bu düzen malzemenin uzun süre boyunca katman katman çökeldiğini, yani tortullaşmayı gösterir.
3. İkincisi: tabakaların içinde deniz canlısı kalıntıları. Bu canlılar orada yaşamış olmalı; öyleyse alan geçmişte deniz altındaydı.
4. Denetleyelim: iki bulgu birbirini destekliyor ✓ — deniz tabanı tortullaşma için en tipik ortamdır.

10. Şemada dış kuvvetlerin işleyişi verilmiştir. Şemaya göre delta ovalarının oluşumu hangi aşamayla doğrudan ilgilidir?

• A) Orojenez
• B) Aşınma
• C) Taşınma
• D) Volkanizma
• E) Birikme

Doğru cevap: E — Akarsuyun taşıdığı malzemeyi denize döküldüğü yerde çökeltmesiyle delta oluşur; bu bir birikme şeklidir.

1. Şemadaki üç aşamayı okuyalım: aşınma (malzeme kopar) → taşınma (sürüklenir) → birikme (çökelir).
2. Delta akarsuyun denize döküldüğü ağızda oluşur. Orada akarsuyun hızı düşer ve taşıdığı malzemeyi bırakır.
3. Malzemenin bırakılıp yığılması çökelmedir, yani şemadaki BİRİKME aşamasıdır.
4. Denetleyelim: delta zamanla denize doğru büyür ✓ — birikme sürdüğü için.

11. Akarsuların taşıyıp biriktirdiği ince malzemenin oluşturduğu ovalarda tarımın gelişmiş olmasının başlıca nedeni hangisidir?

• A) Alüvyal toprakların derin ve verimli olması
• B) Yükseltinin fazla olması
• C) Eğimin dik olması
• D) Toprağın taşlı olması
• E) İklimin kurak olması

Doğru cevap: A — Alüvyal ovalarda toprak derin, ince taneli ve besin bakımından zengindir; bu da tarımı elverişli kılar.

1. Akarsu taşıdığı malzemeyi büyüklüğüne göre bırakır: iri taşlar yukarıda, en ince malzeme ovada çökelir.
2. Bu ince malzemenin uzun süre birikmesiyle derin ve ince taneli bir toprak oluşur.
3. İnce taneli toprak suyu ve besin maddelerini iyi tutar; ayrıca kökler kolayca derine iner. Bu yüzden alüvyal ovalar tarıma çok elverişlidir.
4. Denetleyelim: ovalarda eğim de azdır ✓ — sulama ve makineli tarımı kolaylaştıran ikinci bir üstünlük.

12. Şemada bir yer şekli oluşum süreci verilmiştir. Bu süreç hangi kavramla adlandırılır?

• A) Volkanizma
• B) Karstlaşma
• C) Orojenez
• D) Buzul aşındırması
• E) Rüzgâr aşındırması

Doğru cevap: B — Kireç taşı gibi eriyebilen kayaçların suyla çözünmesi sonucu şekillenmeye karstlaşma denir.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: yağmur suyu karbon dioksit alır → asitli su kireç taşını çözer → boşluk genişler → mağara/dolin oluşur.
2. Buradaki anahtar sözcük ÇÖZME. Kayaç kırılmıyor ya da sürüklenmiyor; kimyasal olarak eriyip suya karışıyor.
3. Eriyebilen kayaçların suyla çözünmesiyle gelişen bu sürece karstlaşma denir.
4. Denetleyelim: sonuçta oluşan şekiller mağara ve dolin ✓ — ikisi de tipik karstik şekillerdir.

13. Tabloda iki bölge karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre karstlaşma için belirleyici olan koşul hangisidir?

• A) Yükseltinin fazlalığı
• B) Yağışın bol olması
• C) Kayacın suda çözünebilir olması
• D) Sıcaklığın yüksekliği
• E) Eğimin azlığı

Doğru cevap: C — İki bölgede de yağış bol; fark kayaç türünde, öyleyse belirleyici koşul kayacın suda çözünebilir olmasıdır.

1. Tablodaki değişkenleri ayıralım. Yağış iki bölgede de bol, yani SABİT tutulmuş.
2. Değişen tek etken kayaç türü: A’da kireç taşı, B’de granit. Sonuç da yalnız A’da karstik şekil var.
3. Sabit tutulan bir etken farkın nedeni olamaz. Öyleyse belirleyici koşul kayacın suda çözünebilir olmasıdır.
4. Denetleyelim: granit suda çözünmez ✓ — bol yağış alsa da karstik şekil oluşmaz.

14. Yukarıda tanımı verilen kaynak ve yaygın olarak görüldüğü alanlar hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Bor – buzul alanları
• B) Kömür – ova tabanları
• C) Petrol – dağ zirveleri
• D) Jeotermal kaynak – volkanik ve fay hattı çevreleri
• E) Demir – kıyı kumulları

Doğru cevap: D — Jeotermal kaynaklar, yer altı ısısının yüzeye yakın olduğu volkanik alanlarda ve fay hatları çevresinde yoğunlaşır.

1. Tanımdaki iki ögeye bakalım: yer altındaki SICAK kayaçlar ve bunlarla ısınan su ve buhar.
2. Isının kaynağı yerin içidir; öyleyse bu bir jeotermal kaynaktır.
3. Böyle bir kaynağın oluşması için yer altı ısısının yüzeye yakın olması gerekir. Bu koşul volkanik alanlarda ve faylarla parçalanmış bölgelerde sağlanır.
4. Denetleyelim: Türkiye’deki kaplıcaların büyük bölümü fay hatları boyunca sıralanır ✓.

15. Şemada jeolojik zamanlar verilmiştir. Türkiye'deki sıradağların büyük bölümünün oluştuğu zaman hangisidir?

• A) Hiçbiri
• B) I. Zaman
• C) II. Zaman
• D) IV. Zaman
• E) III. Zaman

Doğru cevap: E — Türkiye’nin sıradağları Alp-Himalaya kıvrım kuşağında, III. Zaman’daki orojenezle oluşmuştur.

1. Şemadaki dört zamanı okuyalım. III. Zaman’ın karşısında "Alp kıvrımları, kömür-petrol" yazıyor.
2. Türkiye Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alır; Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları bu kuşağın parçasıdır.
3. Öyleyse Türkiye’deki sıradağların büyük bölümü III. Zaman’daki orojenezle oluşmuştur.
4. Denetleyelim: Türkiye’nin deprem kuşağında olması da aynı nedenden ✓ — kuşak jeolojik olarak genç ve hâlâ etkin.

16. Kartlarda bir kavramın gerekçeleri verilmiştir. İnsan etkisinin jeolojik kayıtlara geçecek düzeye ulaştığını savunan bu kavram hangisidir?

• A) Antroposen
• B) Orojenez
• C) Karstlaşma
• D) Epirojenez
• E) Tektonizma

Doğru cevap: A — İnsan etkisinin yer kayıtlarında iz bırakacak ölçeğe ulaştığını savunan kavram antroposendir.

1. Kartlardaki üç gerekçeyi okuyalım: arazi örtüsünün değişmesi, atmosfer bileşiminin değişmesi, tortullarda insan izleri.
2. Üçünün de kaynağı insan etkinliğidir ve üçü de jeolojik ölçekte iz bırakan değişimlerdir.
3. Bu üç gerekçeyi bir arada kullanan kavram antroposendir: insan etkisinin ayrı bir jeolojik dönem sayılacak düzeye ulaştığı savı.
4. Denetleyelim: özellikle üçüncü kart belirleyici ✓ — tortullarda iz bırakmak, jeolojik kayda geçmek demektir.

17. Tabloda iki kuvvet grubu karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?

• A) Yüzeyi yükseltir
• B) Yüzeyi aşındırıp düzleştirir
• C) Dağ oluşturur
• D) Deprem üretir
• E) Volkan oluşturur

Doğru cevap: B — Dış kuvvetler yüksek alanları aşındırıp çukurları doldurarak yüzeyi düzleştirme yönünde çalışır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kuvvet grubu, ortada enerji kaynağı, sağda genel etkisi.
2. Dolu satır: iç kuvvetler → enerjisi yerin iç ısısı → yüzeyi engebelendirir. Dağ yükseltir, volkan oluşturur.
3. Dış kuvvetlerin enerjisi Güneş’tir ve etkileri tam ters yöndedir: yüksek yerleri aşındırır, koparılan malzemeyi çukurlara taşıyıp biriktirir.
4. Denetleyelim: iki kuvvet grubu zıt yönde çalışıyor ✓ — biri engebelendirir, öteki düzleştirir.

18. Yukarıdaki durumun yer şekillerinin bugünkü görünümü bakımından gösterdiği temel gerçek hangisidir?

• A) Yalnızca dış kuvvetlerin etkili olduğu
• B) Yalnızca iç kuvvetlerin etkili olduğu
• C) Yüzeyin, iç ve dış kuvvetlerin karşılıklı etkisiyle biçimlendiği
• D) Yüzeyin hiç değişmediği
• E) Aşınmanın durduğu

Doğru cevap: C — Yükselme ile aşınma aynı anda sürer; bugünkü görünüm bu iki sürecin bileşkesidir.

1. Durumda iki süreç birlikte veriliyor: dağ sırası milyonlarca yıldır YÜKSELİYOR ve aynı süre boyunca AŞINIYOR.
2. İki süreç zıt yönde çalışıyor: biri yükselti kazandırıyor, öteki götürüyor.
3. Dağın bugünkü yüksekliği ve biçimi bu ikisinin bileşkesidir. Yalnız biri olsaydı ya sınırsız yükselir ya da tümüyle düzleşirdi.
4. Denetleyelim: bu yüzden yaşlı dağlar alçak ve yuvarlak, genç dağlar yüksek ve sivridir ✓ — aşınmanın süresi belirleyici.

19. Tabloda insan etkinliklerinin doğal süreçlere etkisi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Depremin önlenmesi
• B) Erozyonun durması
• C) Yağışın artması
• D) Alüvyonun barajda tutulup delta beslenmesinin azalması
• E) Karstlaşmanın hızlanması

Doğru cevap: D — Baraj gölünde tutulan alüvyon denize ulaşamaz; bu da delta beslenmesinin azalmasına yol açar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda insan uygulaması, sağda doğal süreç üzerindeki etkisi.
2. Dolu satır: bitki örtüsünün kaldırılması → erozyonun hızlanması. Yani insan doğal süreci hızlandırıyor.
3. Baraj ise başka türlü etki eder: akarsuyun taşıdığı alüvyonu göl tabanında tutar. Denize ulaşmayan alüvyon deltayı besleyemez, delta büyümesi durur ve kıyı gerileyebilir.
4. Denetleyelim: baraj süreci durdurmuyor, akışını KESİYOR ✓ — malzeme kaybolmuyor, yalnız yolu değişiyor.

20. Tabloda arazi gözlemleri ve olası süreçler eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Deprem
• B) Volkanik patlama
• C) Buzul erimesi
• D) Karstik çözünme
• E) Akarsuyun uzun mesafe taşıması ve yuvarlaklaştırması

Doğru cevap: E — Çakılların yuvarlaklaşması, uzun mesafe taşınırken birbirine ve tabana sürtünmesiyle açıklanır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda arazi gözlemi, sağda o gözlemi açıklayan olası süreç.
2. Gözlem: vadi tabanında YUVARLAK çakıllar var. Kayaç kırıldığında parçalar köşeli olur; yuvarlaklık sonradan kazanılan bir özelliktir.
3. Akarsu çakılları sürüklerken bunlar hem birbirine hem tabana sürtünür; köşeler zamanla aşınır ve taş yuvarlaklaşır.
4. Denetleyelim: yol ne kadar uzunsa yuvarlaklık o kadar belirgindir ✓ — bu yüzden çakıl biçimi taşınma mesafesinin göstergesidir.

21. Kartlarda bu temada işlenen üç temel etken verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Yer şekilleri; iç ve dış kuvvetlerin karşılıklı etkisiyle oluşur ve insan bu süreçleri hızlandırabilir.
• B) Yer şekilleri değişmez.
• C) Yalnızca iç kuvvetler etkilidir.
• D) İnsanın hiçbir etkisi yoktur.
• E) Dış kuvvetler yüzeyi yükseltir.

Doğru cevap: A — Kartlar yükselme, aşınma ve insan etkisini birlikte gösteriyor; yer şekilleri bu üçünün etkileşimiyle oluşur.

1. Üç kartı okuyalım: iç kuvvetler yükseltir, dış kuvvetler aşındırır, insan süreci hızlandırır.
2. Birinci ve ikinci kart zıt yönde çalışan iki doğal süreci veriyor; bugünkü yüzey ikisinin bileşkesidir.
3. Üçüncü kart bu tabloya insanı ekliyor: insan süreçleri yaratmaz ama hızlandırabilir (bitki örtüsünü kaldırıp erozyonu artırmak gibi).
4. Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — üç kartı da içine alan seçenek iç kuvvet, dış kuvvet ve insanı birlikte anıyor.