Beşerî Sistemler ve Süreçler

1. Kartlarda ilk yerleşmelerin kurulduğu alanların ortak özellikleri verilmiştir. Bu özelliklerin ortak yönü hangisidir?

• A) Hepsinin geçim ve yaşamı sürdürmeyi kolaylaştırması
• B) Hepsinin yükseltiyle ilgili olması
• C) Hepsinin iklimle ilgili olması
• D) Hepsinin ekonomik olması
• E) Hepsinin güvenlikle ilgili olması

Doğru cevap: A — Su, elverişli iklim, düz ve verimli arazi ile güvenliğin ortak yönü, hepsinin geçimi ve yaşamı sürdürmeyi kolaylaştırmasıdır.

1. Kartları tek tek ele alalım: su içmek ve sulamak için, iklim ve düz verimli arazi tarım yapmak için gereklidir.
2. Güvenlik ise doğal değil toplumsal bir koşuldur; topluluğu saldırı ve tehlikelerden korur.
3. Dört kartın ikisi doğal, biri yer şekli, biri toplumsal koşul; bunları tek bir alana (iklim, yükselti, ekonomi) sığdırmak mümkün değil. Hepsini birleştiren şey, insanın orada beslenip barınabilmesini ve yaşamını sürdürmesini kolaylaştırmalarıdır.
4. Denetleyelim: ilk yerleşmelerin akarsu kıyılarında ve verimli ovalarda toplanması bu ortak yönle uyumludur ✓ — insanlar yaşamı kolaylaştıran yeri seçmiş.

2. Tabloda iki yerleşme türü karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Hiç bulunmayan
• B) Gelişmiş ve uzmanlaşmış
• C) Sınırlı
• D) Yalnızca tarımsal
• E) Yalnızca ailesel

Doğru cevap: B — Şehirde sanayi ve hizmet baskın olduğu için iş bölümü gelişmiş ve uzmanlaşmıştır.

1. Tablo bir ölçütü iki yerleşmede karşılaştırıyor; kırda baskın geçim tarım ve hayvancılık, iş bölümü sınırlı.
2. Kırda aile, işlerin çoğunu kendisi yapar: ekim, hasat, hayvan bakımı aynı ellerde toplanır; bu yüzden meslek çeşidi azdır.
3. Şehirde sanayi ve hizmet ekonomisi binlerce ayrı iş doğurur: işçi, mühendis, öğretmen, doktor, satıcı. Her biri tek bir işte uzmanlaşır; iş bölümü gelişir.
4. Denetleyelim: tablonun şehir sütununa "gelişmiş ve uzmanlaşmış" yazınca kır sütunundaki "sınırlı" ile karşıt bir çift oluşuyor ✓ — karşılaştırma tablosu tam anlam kazanıyor.

3. Tabloda üç şehrin öne çıkan özellikleri verilmiştir. Şehirleri birbirinden ayıran bu özelliğe coğrafyada ne ad verilir?

• A) Yükselti
• B) Mutlak konum
• C) Yerleşme (şehir) fonksiyonu
• D) Nüfus yoğunluğu
• E) Ölçek

Doğru cevap: C — Bir şehri öne çıkaran ve onu diğerlerinden ayıran baskın etkinliğe yerleşme (şehir) fonksiyonu denir.

1. Tablodaki özellikleri etkinliğe çevirelim: liman ve ihracat ticaret, üniversite ve öğrenci eğitim, termal kaynak ve konaklama turizm (sağlık turizmi) demektir.
2. Bu etkinlikler şehirde yaşayanların geçimini, şehrin görünüşünü ve dışarıdan insan çekme nedenini belirliyor.
3. Bir şehrin ekonomik ve toplumsal hayatına damgasını vuran baskın etkinliğe coğrafyada yerleşme (şehir) fonksiyonu adı verilir.
4. Denetleyelim: A ticaret, B eğitim, C turizm fonksiyonlu şehir olarak adlandırılabiliyor ✓ — kavram üç şehri de ayırt ediyor.

4. Şemada bir şehrin geçirdiği süreç verilmiştir. Şemaya göre yerleşme fonksiyonu için en uygun ifade hangisidir?

• A) Yalnızca iklime bağlıdır.
• B) Hiç değişmeyen bir özelliktir.
• C) Yalnızca nüfusa bağlıdır.
• D) Zamanla değişebilen bir özelliktir.
• E) Ölçülemez bir özelliktir.

Doğru cevap: D — Şemadaki şehir madencilikten turizm ve hizmete geçtiğine göre yerleşme fonksiyonu zamanla değişebilen bir özelliktir.

1. Şemayı zaman sırasıyla okuyalım: 1960’ta şehir madencilikle anılıyor.
2. 1990’da maden tükeniyor; şehrin geçimini sağlayan etkinlik ortadan kalkıyor.
3. 2020’de turizm ve hizmet öne çıkıyor. Yani aynı şehrin baskın etkinliği, kaynakların tükenmesi ve yeni fırsatların doğmasıyla değişmiş.
4. Denetleyelim: şehrin adı ve yeri aynı kalırken yalnız fonksiyonu değişti ✓ — öyleyse fonksiyon sabit değil, zamanla değişebilen bir özelliktir.

5. Tabloda iki şehir karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre bir şehrin etki alanının genişliğini belirleyen temel etken hangisidir?

• A) Kuruluş yılı
• B) Yükseltisi
• C) Yağış miktarı
• D) Bitki örtüsü
• E) Sunduğu hizmetlerin çeşitliliği ve düzeyi

Doğru cevap: E — Bir şehrin etki alanının genişliğini belirleyen temel etken, sunduğu hizmetlerin çeşitliliği ve düzeyidir.

1. Tabloda iki şehir karşılaştırılıyor: A’da hizmet çeşitliliği çok yüksek, etki alanı ülke geneli; B’de çeşitlilik orta, etki alanı çevre ilçeler.
2. Hizmet çeşitliliği arttıkça etki alanı genişliyor; iki sütun birlikte değişiyor.
3. Nedeni şu: üst düzey hastane, üniversite ya da büyük ticaret merkezi başka yerde bulunmayınca insanlar uzak yerlerden o şehre gelir.
4. Denetleyelim: tabloda yalnız hizmet çeşitliliği ve etki alanı verilmiş; kuruluş yılı ya da yağış gibi bir bilgi yok ✓ — çıkarım tablonun verisine dayanıyor.

6. Kartlarda yerleşmeler hizmet düzeyine göre sıralanmıştır. Bu sıralamanın gösterdiği yapıya ne ad verilir?

• A) Yerleşme hiyerarşisi
• B) Yerleşme fonksiyonu
• C) Nüfus piramidi
• D) Mutlak konum
• E) Ölçek

Doğru cevap: A — Yerleşmelerin sundukları hizmet düzeyine göre köyden büyük şehre basamaklı sıralanmasına yerleşme hiyerarşisi denir.

1. Kartlar köy, ilçe merkezi, il merkezi ve büyük şehir biçiminde küçükten büyüğe sıralanmış.
2. Her basamak bir öncekinin sunduğu hizmetlerin üstüne yenilerini ekliyor: köyde bakkal, ilçede lise, ilde hastane, büyük şehirde üniversite ve uzman hizmetler.
3. Yerleşmelerin böyle alt ve üst basamaklardan oluşan bir düzen kurmasına yerleşme hiyerarşisi (kademelenmesi) denir.
4. Denetleyelim: alt basamaktaki insanlar bulamadıkları hizmet için üst basamağa gider ✓ — köylü ilçeye, ilçeli il merkezine; düzen basamaklı işliyor.

7. Tabloda hizmetler bulundukları en küçük yerleşmeye göre sıralanmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere ne gelmelidir?

• A) Köy
• B) İl merkezi ya da büyük şehir
• C) Mezra
• D) Yayla
• E) Mahalle

Doğru cevap: B — Üniversite hastanesi gibi uzmanlaşmış bir hizmet ancak il merkezi ya da büyük şehirde bulunur.

1. Tabloda hizmetler giderek uzmanlaşıyor: bakkal köyde, lise ilçe merkezinde.
2. Bir hizmetin sürdürülebilmesi için onu kullanacak yeterli sayıda insan gerekir. Hizmet uzmanlaştıkça gereken kullanıcı sayısı da artar.
3. Üniversite hastanesi uzman hekim, ileri cihaz ve geniş bir hasta kitlesi ister; bu kitle ancak il merkezi ya da büyük şehrin çevresinde bulunur.
4. Denetleyelim: sıralama köy, ilçe merkezi, il merkezi biçiminde büyüdü ✓ — en uzman hizmet en büyük basamağa denk düşüyor.

8. Tabloda göç etkenleri yönüne göre sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Nötr
• B) İtici
• C) Çekici
• D) Doğal
• E) Zorunlu

Doğru cevap: C — Eğitim ve sağlık imkânları insanları o yere yönelttiği için çekici göç etkenidir.

1. Tablo göç etkenlerini yönüne göre ayırıyor: bir etken ya insanı bulunduğu yerden uzaklaştırır ya da başka bir yere yöneltir.
2. İş imkânı azlığı insanı yaşadığı yerden gitmeye zorlar; bu yüzden itici etken olarak yazılmış.
3. Eğitim ve sağlık imkânları ise olumlu koşullardır; insanları o yere gelmeye özendirir. Böyle etkenlere çekici etken denir.
4. Denetleyelim: tablo artık bir itici bir çekici etkenle yönün iki tarafını da gösteriyor ✓ — köyde iş yok (itici), şehirde okul ve hastane var (çekici).

9. Tabloda göçün iki taraftaki etkisi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Konut talebi düşer
• B) Nüfus azalır
• C) Yaş ortalaması yükselir
• D) Konut ve altyapı üzerindeki baskı artar
• E) Altyapı ihtiyacı azalır

Doğru cevap: D — Göç alan şehirde nüfus hızla arttığı için konut ve altyapı üzerindeki baskı artar.

1. Tablonun ilk satırı göç veren kırı anlatıyor: genç nüfus ayrıldığı için nüfus azalıyor, yaş ortalaması yükseliyor.
2. Göç alan şehirde bunun tersi olur: kırdan gelenlerle nüfus kısa sürede artar.
3. Artan nüfus konut, yol, su, kanalizasyon, okul ve hastane gibi hizmetlere daha çok talep demektir; bu hizmetler aynı hızla genişletilemeyince baskı oluşur.
4. Denetleyelim: büyük şehirlerin çevresinde hızla yeni konut alanları kurulması ve trafiğin artması bu sonuçla uyumludur ✓.

10. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre plansız yapılaşmanın afet riskini artırmasının nedeni hangisidir?

• A) Göçün durması
• B) Nüfusun azalması
• C) Altyapının güçlenmesi
• D) Konutun ucuzlaması
• E) Zemin ve yapı denetimi yapılmadan hızlı yapılaşma olması

Doğru cevap: E — Plansız yapılaşma afet riskini artırır, çünkü zemin ve yapı denetimi yapılmadan hızla bina yapılır.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: hızlı göç konut açığı doğuruyor.
2. Açık kısa sürede kapatılmaya çalışılınca yapılar plansız ve altyapısız alanlara kuruluyor; dere yatakları, sağlam olmayan zeminler ve dik yamaçlar da kullanılıyor.
3. Bu yapılarda zemin etüdü yapılmaz, deprem ve sel dayanımına ilişkin kurallar gözetilmez; afet anında hasar büyür.
4. Denetleyelim: aynı depremde denetimli yapıların ayakta kalıp denetimsiz yapıların yıkılması bu nedeni doğrular ✓ — risk denetimsizlikten doğuyor.

11. Tabloda ulaşım ile nüfus eğilimi karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Ulaşım bağlantısının yerleşmelerin gelişimini etkilediği
• B) Nüfusun yalnızca iklime bağlı olduğu
• C) Ulaşımın etkisiz olduğu
• D) Uzaklığın ölçülemediği
• E) İki yerleşmenin aynı olduğu

Doğru cevap: A — Ana yol üzerindeki yerleşme büyürken uzaktaki küçüldüğüne göre ulaşım bağlantısı yerleşmelerin gelişimini etkiler.

1. Tabloyu satır satır okuyalım: A yerleşmesi ana yolun üzerinde ve nüfusu artıyor.
2. B yerleşmesi ana yola 40 km uzakta ve nüfusu azalıyor.
3. İki yerleşme arasındaki tek fark ana yola uzaklık olarak verilmiş; yol üzerindeki yerleşme mal, hizmet ve insan akışından yararlanıyor, uzaktaki bu akışın dışında kalıyor.
4. Denetleyelim: tablo ulaşım ile nüfus eğilimini yan yana koymuş ve iki sütun birlikte değişiyor ✓ — çıkarım verinin kendisine dayanıyor.

12. Yukarıdaki durum, mekânsal bağlantı kavramı bakımından neyi göstermektedir?

• A) Mutlak konumun değiştiğini
• B) Ulaşım bağlantısının bir yerleşmenin etki alanını genişletebildiğini
• C) İklimin değiştiğini
• D) Yükseltinin arttığını
• E) Nüfusun azaldığını

Doğru cevap: B — Kasabaya gelen havaalanı ve hızlı tren, ulaşım bağlantısının bir yerleşmenin etki alanını genişletebildiğini gösterir.

1. Kasabada değişen şey ulaşım: yeni bir havaalanı ve hızlı tren hattı gelmiş.
2. Bu hatlar kasabaya ulaşmayı kolaylaştırıp kısaltmış; çevre illerden gelmek artık az zaman alıyor.
3. Sonuçta kasaba hasta, öğrenci ve turist çekmeye başlamış. Bir yerleşmenin insan çektiği alan genişlemiş; bu, mekânsal bağlantının etki alanını büyüttüğünü gösterir.
4. Denetleyelim: kasabanın yeri, iklimi ve yükseltisi değişmedi, yalnız bağlantısı güçlendi ✓ — genişleyen etki alanı bağlantıya bağlanıyor.

13. Tabloda iki ülkenin nüfus yapısı verilmiştir. Bu tabloya göre B ülkesinin öncelikle planlaması gereken alan hangisidir?

• A) Kreş açılması
• B) İlkokul yapımı
• C) Yaşlı bakım ve sağlık hizmetleri
• D) Oyun alanı
• E) Doğum servisi genişletme

Doğru cevap: C — B ülkesinde yaşlı nüfus oranı yüksek olduğu için öncelikle yaşlı bakım ve sağlık hizmetleri planlanmalıdır.

1. Tabloda A ülkesinde genç nüfus oranı yüksek, B ülkesinde ise yaşlı nüfus oranı yüksek ve genç oranı düşük.
2. Bir ülkenin planlaması nüfusunun en çok hangi hizmete gereksinim duyduğuna göre yapılır.
3. Yaşlı nüfusu kalabalık olan ülkede kronik hastalık tedavisi, huzurevi, evde bakım ve emeklilik sistemi gibi hizmetler öne çıkar.
4. Denetleyelim: kreş, ilkokul, oyun alanı ve doğum servisi gibi seçenekler genç nüfusa yöneliktir ve A ülkesinin önceliğidir ✓ — B için uygun olan yaşlı bakımıdır.

14. Tabloda iki bölgenin nüfus ve yüz ölçümü verilmiştir. Aritmetik nüfus yoğunlukları karşılaştırıldığında hangi sonuca ulaşılır?

• A) A bölgesinin yoğunluğu iki katıdır.
• B) A bölgesinin yoğunluğu daha fazladır.
• C) İki bölgenin yoğunluğu eşittir.
• D) B bölgesinin yoğunluğu A'nın yaklaşık iki katıdır.
• E) Yoğunluk hesaplanamaz.

Doğru cevap: D — A: 600.000 ÷ 10.000 = 60 kişi/km²; B: 900.000 ÷ 9.000 = 100 kişi/km². B yaklaşık 1,7 kat, yani yaklaşık iki kat daha yoğundur.

1. Aritmetik yoğunluk = nüfus ÷ yüz ölçümü.
2. A için: 600.000 ÷ 10.000 = 60 kişi/km².
3. B için: 900.000 ÷ 9.000 = 100 kişi/km².
4. 100, 60'ın yaklaşık iki katıdır.

15. Tabloda yerleşme dokuları ve koşulları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Ulaşımın kolay olduğu yerler
• B) Su kaynağının tek noktada toplandığı yerler
• C) Nüfusun çok olduğu yerler
• D) Sanayinin yoğun olduğu yerler
• E) Su ve arazinin geniş alana yayıldığı, engebeli yerler

Doğru cevap: E — Dağınık yerleşme, su ve tarım arazisinin geniş alana yayıldığı engebeli yerlerde görülür.

1. Tablonun ilk satırı toplu yerleşmeyi anlatıyor: su kaynağı sınırlı olunca evler o kaynağın çevresinde bir araya toplanır.
2. Dağınık yerleşmede bunun tersi geçerli olmalı: su kaynağı bol ve her yerde bulunuyorsa evlerin bir noktada toplanması gerekmez.
3. Engebeli arazide düz tarım alanları küçük ve dağınıktır; aileler de tarlalarına ve su kaynaklarına yakın olmak için evlerini geniş alana dağıtır. Doğu Karadeniz’deki dağınık köyler bunun örneğidir.
4. Denetleyelim: tabloda toplu yerleşme "sınırlı su", dağınık yerleşme "geniş alana yayılmış su ve arazi" ile eşleşiyor ✓ — iki satır birbirinin karşıtı oldu.

16. Kartlarda bir şehir planında ayrılan alanlar verilmiştir. Bu alanların birbirine göre yerlerinin planlanmasına ne ad verilir?

• A) Mekânsal organizasyon
• B) Nüfus yoğunluğu
• C) Yerleşme hiyerarşisi
• D) Ölçek
• E) Göç

Doğru cevap: A — Şehirde sanayi, konut, ticaret ve yeşil alanların birbirine göre yerlerinin planlanmasına mekânsal organizasyon denir.

1. Kartlarda farklı işlev gören dört alan var: üretim (sanayi), barınma (konut), alışveriş (ticaret) ve dinlenme (yeşil alan).
2. Soru bu alanların şehirde birbirine göre nereye konacağını, yani mekânda nasıl düzenleneceğini soruyor.
3. Farklı işlevlerin mekânda birbiriyle uyumlu ve verimli çalışacak biçimde yerleştirilmesine mekânsal organizasyon denir.
4. Denetleyelim: sanayinin konuttan uzağa, ticaretin ulaşımı kolay merkeze, yeşil alanın konutların arasına konması tam bu düzenlemedir ✓.

17. Yukarıdaki planlamanın doğuracağı temel sorun hangisidir?

• A) Sanayinin çalışamaması
• B) Gürültü, hava kirliliği ve trafik nedeniyle yaşam kalitesinin düşmesi
• C) Konutun ucuzlaması
• D) Ulaşımın kolaylaşması
• E) Nüfusun azalması

Doğru cevap: B — Konut alanının bitişiğine ağır sanayi kurulması gürültü, hava kirliliği ve trafik nedeniyle yaşam kalitesini düşürür.

1. Ağır sanayi tesisleri baca gazı, gürültü, atık ve yoğun kamyon trafiği üretir.
2. Konut alanı insanların uyuduğu, dinlendiği, çocukların oynadığı yerdir; sessizlik ve temiz hava gerektirir.
3. Bu iki işlev birbiriyle bağdaşmaz; yan yana konduklarında sanayinin olumsuz etkileri doğrudan konutlara ulaşır ve sakinlerin sağlığı ile yaşam kalitesi zarar görür.
4. Denetleyelim: şehir planlarında sanayi bölgelerinin konuttan uzağa, çoğu zaman rüzgârın aşağı yönüne konması bu sorunu önlemek içindir ✓.

18. Tabloda uzun dönemli bir değişim verilmiştir. Bu değişimin adlandırılması hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Sanayisizleşme
• B) Kırsallaşma
• C) Şehirleşme
• D) Nüfus azalması
• E) Göç durması

Doğru cevap: C — Tarımda çalışanların oranı düşerken şehirde yaşayanların oranının yükselmesi şehirleşmedir.

1. Tablo aynı ülkenin 1960 ve 2020 durumunu karşılaştırıyor.
2. 1960’ta tarımda çalışan oranı yüksek, şehirde yaşayan oranı düşük; 2020’de tarımda çalışan oranı düşük, şehirde yaşayan oranı yüksek.
3. Nüfusun kırdan şehre kayması ve geçimin tarımdan sanayi ile hizmete geçmesi birlikte şehirleşme sürecini tanımlar.
4. Denetleyelim: iki sütun zıt yönde değişiyor ama aynı süreci anlatıyor ✓ — tarımdan kopan nüfus şehirde yaşamaya başlamış.

19. Tabloda iki şehirdeki nüfus artışı ile konut üretimi karşılaştırılmıştır. Tabloya göre A şehrinde beklenen sonuç hangisidir?

• A) Nüfusun azalması
• B) Konut fazlası
• C) Fiyatların düşmesi
• D) Konut açığı ve fiyat artışı
• E) Göçün durması

Doğru cevap: D — A şehrinde nüfus hızla artarken konut üretimi yavaş kaldığı için konut açığı ve fiyat artışı beklenir.

1. Nüfus artışı konut talebini, konut üretimi ise arzı gösterir.
2. A şehrinde nüfus artış hızı yüksek: talep hızla büyüyor. Konut üretimi yavaş: arz talebe yetişemiyor.
3. Talep arzı aştığında konut sayısı yetmez (açık oluşur) ve azalan konut için rekabet fiyatları yükseltir.
4. Denetleyelim: B şehrinde tablo terstir (nüfus yavaş, üretim hızlı); orada konut fazlası ve fiyat düşüşü beklenir ✓ — A için sonuç açık ve fiyat artışıdır.

20. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Doğal koşulların etkisi yoktur.
• B) Yerleşmeler hiç değişmez.
• C) Fonksiyon sabittir.
• D) Bağlantının etkisi yoktur.
• E) Yerleşmeler; doğal koşullar, işlevleri ve bağlantılarıyla birlikte değişen dinamik yapılardır.

Doğru cevap: E — Kartlar birlikte yerleşmelerin doğal koşullar, işlevleri ve bağlantılarıyla birlikte değişen dinamik yapılar olduğunu gösterir.

1. Birinci kart kuruluşu anlatıyor: yerleşmenin yerini su, arazi ve iklim gibi koşullar belirler.
2. İkinci kart zamanı ekliyor: yerleşmenin fonksiyonu değişebilir. Üçüncü kart çevreyi ekliyor: bağlantılar etki alanını genişletir.
3. En kapsayıcı sonuç, üç düşünceyi birden içeren sonuçtur: yerleşmeler koşulların, işlevlerin ve bağlantıların etkisiyle sürekli değişen yapılardır.
4. Denetleyelim: diğer seçeneklerin her biri kartlardan birini yalanlıyor ("etkisi yoktur", "hiç değişmez", "sabittir") ✓ — yalnız doğru cevap üç kartı birleştiriyor.