Çeşitlilik

1. Tabloda bir çözeltinin bileşenleri tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan tanım hangisidir?

• A) Miktarı çok olan madde
• B) Miktarı az olan, çözücü içinde dağılan madde
• C) Çökelen madde
• D) Kaynayan madde
• E) Buharlaşan madde

Doğru cevap: B — Çözünen, çözücü içinde dağılan ve genellikle miktarı daha az olan bileşendir.

1. Tablodaki dolu satır çözücüyü tanımlıyor: miktarı çok olan ve çözme işini yapan madde.
2. Bir çözeltide iki rol vardır: biri ortamı oluşturur (çözücü), diğeri bu ortamın içinde tanecikleri hâlinde dağılır (çözünen).
3. Öyleyse boş satıra çözücünün tamamlayıcısı gelir: miktarı az olan, çözücü içinde dağılan madde.
4. Denetleyelim: şekerli suda su çözücü, şeker çözünendir; şeker miktarca azdır ve suyun içinde dağılmıştır ✓.

2. Yukarıda bir maddenin suda çözünmesi verilmiştir. Bu çözünme türü sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

NaCl(k) → Na⁺(suda) + Cl⁻(suda)

• A) Süblimleşme
• B) Moleküler çözünme
• C) İyonik çözünme
• D) Çökelme
• E) Buharlaşma

Doğru cevap: C — NaCl suda Na⁺ ve Cl⁻ iyonlarına ayrılarak çözündüğü için bu bir iyonik çözünmedir.

1. Denklemin iki tarafını karşılaştıralım: solda katı NaCl, sağda suda dağılmış Na⁺ ve Cl⁻ var.
2. Ürünler yüklü taneciklerdir; yani katı, molekül olarak değil iyonlarına ayrılarak dağılmıştır.
3. Maddenin suda iyonlarına ayrılarak çözünmesine iyonik çözünme denir; su moleküllerinin kısmi yüklü uçları iyonları sararak birbirinden uzaklaştırır.
4. Denetleyelim: toplam yük sağda +1 − 1 = 0, solda 0 ✓; oluşan çözelti serbest iyon içerdiği için elektriği de iletir.

3. Tabloda iki maddenin sulu çözeltileri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Ölçülemez
• B) İletir
• C) Çok iyi iletir
• D) İletmez
• E) Isıtılınca iletir

Doğru cevap: D — Şeker suda molekül hâlinde dağılır, serbest iyon oluşmaz; bu yüzden çözeltisi elektriği iletmez.

1. Tablo çözünme türü ile iletkenliği yan yana koyuyor: sofra tuzu iyonlarına ayrılır ve çözelti iletir.
2. Sulu çözeltide elektrik akımını serbest hareket eden iyonlar taşır; iletkenlik iyon varlığına bağlıdır.
3. Şeker molekülleri suda bozulmadan dağılır ve yük taşımaz; serbest iyon olmadığı için akım taşınamaz: şekerli su iletmez.
4. Denetleyelim: şekerli suya daldırılan elektrotlarla kurulan devrede ampul yanmaz ✓; tuzlu suda ise yanar.

4. Yukarıdaki gözlem, çözelti hakkında ne söyler? Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Yorum yapılamaz.
• B) Çözelti elektrolit değildir.
• C) Çözünen madde moleküler çözünmüştür.
• D) Çözeltide iyon yoktur.
• E) Çözelti kuvvetli elektrolittir; bol serbest iyon içerir.

Doğru cevap: E — Ampulün parlak yanması çözeltiden güçlü akım geçtiğini, yani çözeltinin bol serbest iyon içeren kuvvetli elektrolit olduğunu gösterir.

1. Ampul yanıyorsa devre tamamlanmış ve çözeltiden akım geçiyordur; çözelti elektriği iletir.
2. Sulu çözeltide akımı taşıyan taneciklerin iyonlar olduğunu biliyoruz; öyleyse çözeltide serbest iyon vardır.
3. Ampulün parlak yanması akımın güçlü olduğunu gösterir; bu, çözünen maddenin büyük ölçüde iyonlaştığı, yani kuvvetli elektrolit olduğu anlamına gelir.
4. Denetleyelim: sofra tuzu gibi kuvvetli bir elektrolitin çözeltisinde ampul parlak yanar, şekerli suda hiç yanmaz ✓.

5. Tabloda çözelti türleri tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan tanım hangi seçenektedir?

• A) O sıcaklıkta çözebileceği en çok maddeyi çözmüştür
• B) Hiç madde çözmemiştir
• C) Sonsuz madde çözebilir
• D) Kaynamaktadır
• E) Donmaktadır

Doğru cevap: A — Doymuş çözelti, o sıcaklıkta çözebileceği en çok maddeyi çözmüş çözeltidir.

1. Tablodaki dolu satır doymamış çözeltiyi tanımlıyor: daha fazla madde çözebilir, sınıra ulaşmamıştır.
2. Her maddenin belli bir sıcaklıkta belli miktar çözücüde çözünebileceği en büyük miktar vardır; buna çözünürlük denir.
3. Bu sınıra ulaşan çözelti doymuştur: o sıcaklıkta eklenen fazla madde artık çözünmez, dipte katı olarak kalır.
4. Denetleyelim: tanım sıcaklığı belirtiyor ✓; çünkü sıcaklık değişince çözünürlük de değişir ve aynı çözelti doymamış hâle gelebilir.

6. Şemada bir hazırlama işlemi verilmiş, sonuç boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?

• A) Doymamış çözelti elde edilir
• B) Aşırı doymuş, kararsız bir çözelti elde edilir
• C) Çözelti tümüyle çöker
• D) Çözelti kaynar
• E) Çözücü buharlaşır

Doğru cevap: B — Sıcakta doyurulup yavaşça soğutulan ve maddesi çökmeyen çözelti, çözünürlük sınırının üzerinde madde tutan aşırı doymuş, kararsız bir çözeltidir.

1. Şemanın ilk basamağı: sıcak suda çözünürlük yüksektir, çok madde çözülüp doymuş çözelti hazırlanıyor.
2. İkinci basamak: soğudukça çözünürlük düşer; normalde fazlalık katı olarak çökmeliydi, ama yavaş soğutmada madde çökmüyor.
3. Sonuç: çözelti, soğuk hâldeki çözünürlüğünden daha fazla madde taşıyor; buna aşırı doymuş çözelti denir ve kararsızdır, küçük bir kristal eklenince fazlalık hızla çöker.
4. Denetleyelim: çözünen miktar değişmedi, sınır düştü; sınırın üstündeki çözelti "aşırı doymuş" tanımına uyar ✓.

7. Grafikte bir katının çözünürlüğünün sıcaklıkla değişimi verilmiştir. Eğilim sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Çözünürlük sabittir.
• B) Sıcaklık arttıkça çözünürlük azalmaktadır.
• C) Sıcaklık arttıkça çözünürlük artmaktadır.
• D) Çözünürlük sıfırlanmıştır.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: C — Grafikteki eğri sürekli yükseldiği için bu katının çözünürlüğü sıcaklık arttıkça artmaktadır.

1. Yatay eksen sıcaklığı, dikey eksen çözünürlüğü gösteriyor; eğri 1, 2, 3 ve 4 numaralı sıcaklık çizgilerinde okunuyor.
2. Değerleri okuyalım: yaklaşık 1, 2, 4 ve 7. Her sağa gidişte değer büyüyor; hiçbir noktada azalma yok.
3. Sıcaklık arttıkça çözünürlük değeri de artıyor; katıların çoğunda görülen eğilim budur, çünkü ısınan çözücü tanecikleri katıyı daha kolay dağıtır.
4. Denetleyelim: 1. noktadan 4. noktaya çözünürlük yaklaşık 1’den 7’ye çıkmış ✓; eğri sabit ya da azalan değil, yükselen bir eğri.

8. Tabloda çözünürlüğün sıcaklıkla değişimi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Sonsuz olur
• B) Artar
• C) Değişmez
• D) Azalır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: D — Gazların sudaki çözünürlüğü sıcaklık arttıkça azalır; katılardaki genel eğilimin tersidir.

1. Tablo katı tuz için "sıcaklık artınca çözünürlük genellikle artar" diyor; soru gazın durumunu istiyor.
2. Sıcaklık arttıkça gaz moleküllerinin kinetik enerjisi artar; çözücü tanecikleriyle aralarındaki çekimi yenip çözeltiden kolayca kaçarlar.
3. Bu yüzden ısınan suda daha az gaz çözünmüş kalır: gaz çözünürlüğü azalır.
4. Denetleyelim: ısıtılan suyun çeperinde kabarcık oluşması ve açılan gazozun sıcakta daha çabuk gazının kaçması bu sonuçla uyuşur ✓.

9. Yukarıda molar derişim bağıntısı ve veriler verilmiştir. Çözeltinin derişimi sorulmaktadır. Buna göre bu değer kaç mol/L'dir?

M = n ÷ V, n = 0,5 mol, V = 2 L

• A) 0,5
• B) 1
• C) 2,5
• D) 4
• E) 0,25

Doğru cevap: E — Molar derişim mol sayısının litre cinsinden hacme bölümüdür: $0{,}5 \div 2 = 0{,}25$ mol/L.

1. Bağıntı: $M = n \div V$; n çözünenin mol sayısı, V çözeltinin litre cinsinden hacmi.
2. Verilenleri yerine koyalım: n = 0,5 mol, V = 2 L.
3. Bölmeyi yapalım: $M = 0{,}5 \div 2 = 0{,}25$ mol/L.
4. Denetleyelim: $0{,}25 \times 2 = 0{,}5$ mol ✓; 2 litrenin her bir litresinde 0,25 mol çözünen bulunuyor.

10. Tabloda bir çözeltinin verileri bulunmaktadır. Çözünen madde miktarı sorulmaktadır. Tabloya göre bu değer kaç moldür?

• A) 0,2
• B) 200
• C) 2
• D) 0,8
• E) 1,25

Doğru cevap: A — 500 mL = 0,5 L'dir; n = 0,4 × 0,5 = 0,2 mol.

1. Hacim litreye çevrilir: 0,5 L.
2. n = M × V yazılır.
3. 0,4 × 0,5 = 0,2 mol bulunur.

11. Tabloda seyreltme ve deriştirme işlemleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Artar
• B) Azalır
• C) Değişmez
• D) Sıfırlanır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: B — Çözeltiye su eklenince çözünenin mol sayısı değişmez ama hacim büyür; derişim azalır.

1. Derişimi mol sayısının hacme oranı olarak düşünelim: $M = n \div V$.
2. Su eklemek çözünen ekleyip çıkarmaz; n sabit kalır (tablodaki "değişmez" bunu söylüyor).
3. Hacim V büyüdüğü için oran küçülür: derişim azalır. Bu işleme seyreltme denir.
4. Denetleyelim: tablonun alt satırında su buharlaştırılınca hacim küçülüyor ve derişim artıyor; üst satırda da tam tersi, azalma olmalı ✓.

12. Yukarıda bir su örneğinin kurşun içeriği verilmiştir. Derişimin ppm cinsinden değeri sorulmaktadır. Buna göre bu değer kaç ppm'dir?

1 kg suda 3 mg kurşun

• A) 300
• B) 30
• C) 3
• D) 0,3
• E) 3000

Doğru cevap: C — ppm, milyonda bir kısımdır; 1 kg su 10⁶ mg olduğundan 3 mg kurşun 3 ppm’dir.

1. ppm: bir milyon kısım çözeltide kaç kısım çözünen bulunduğunu gösterir; kütlece $\text{ppm} = \dfrac{\text{çözünen kütlesi}}{\text{çözelti kütlesi}} \times 10^6$.
2. Birimleri eşitleyelim: 1 kg = 1000 g = 1.000.000 mg = 10⁶ mg.
3. Oranı kuralım: $\dfrac{3}{10^6} \times 10^6 = 3$ ppm. Çözünen çok az olduğu için çözelti kütlesi yaklaşık 1 kg alınır.
4. Denetleyelim: 1 ppm = 1 mg/kg olduğundan 3 mg/kg = 3 ppm ✓.

13. Tabloda bir çözeltinin kütle verileri bulunmaktadır. Kütlece yüzde derişim sorulmaktadır. Tabloya göre bu değer yüzde kaçtır?

• A) 2
• B) 20
• C) 15
• D) 5
• E) 50

Doğru cevap: D — Kütlece yüzde derişim çözünen kütlesinin çözelti kütlesine oranının 100 katıdır: $15 \div 300 \times 100 = 5$.

1. Bağıntı: kütlece % = (çözünen kütlesi ÷ çözelti kütlesi) × 100.
2. Tablodaki değerler: çözünen 15 g, çözelti 300 g. Çözelti kütlesi çözüneni zaten içerdiği için ayrıca toplama yapılmaz.
3. Hesaplayalım: $15 \div 300 = 0{,}05$; $0{,}05 \times 100 = 5$. Derişim %5.
4. Denetleyelim: 300 g’ın %5’i $300 \times 0{,}05 = 15$ g ✓, verilen çözünen kütlesiyle aynı.

14. Tabloda saf su ile tuzlu suyun donma noktaları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Ölçülemez
• B) 0 °C'den yüksek
• C) 0 °C
• D) 100 °C
• E) 0 °C'den düşük

Doğru cevap: E — Çözünen madde suyun donma noktasını düşürür; tuzlu su 0 °C’nin altında donar.

1. Saf suyun donma noktası 0 °C; tuzlu su ise içinde çözünmüş tanecikler bulunan bir çözeltidir.
2. Çözünen tanecikler su moleküllerinin düzenli buz kristali kurmasını zorlaştırır; donmanın gerçekleşmesi için daha düşük sıcaklık gerekir.
3. Bu yüzden çözeltinin donma noktası saf çözücününkinden düşüktür: tuzlu su 0 °C’nin altında donar. Bu, tanecik sayısına bağlı bir koligatif özelliktir.
4. Denetleyelim: deniz suyunun, tatlı suyun donduğu sıcaklıkta hâlâ sıvı kalması bu sonuçla uyuşur ✓.

15. Yukarıdaki iki gözlemin ortak açıklaması sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Çözünen tanecikler donma noktasını düşürür, kaynama noktasını yükseltir.
• B) Tuz suyu ısıtır.
• C) Tuz suyu soğutur.
• D) Tuz çözünmez.
• E) Gözlemler ilişkisizdir.

Doğru cevap: A — İki gözlemin ortak açıklaması koligatif özelliktir: çözünen tanecikler donma noktasını düşürür, kaynama noktasını yükseltir.

1. İlk gözlem: yola serpilen tuz buzla çözelti oluşturur; çözeltinin donma noktası düştüğü için buz 0 °C’nin altında da erir.
2. İkinci gözlem: suya atılan tuz, suyun kaynama noktasını yükseltir; çözelti saf sudan daha yüksek sıcaklıkta kaynar.
3. İkisinin ortak sebebi çözünen taneciklerdir; bu özellikler çözünenin türüne değil tanecik sayısına bağlıdır ve koligatif özellik adını alır.
4. Denetleyelim: seçilen açıklama iki gözlemi de tek bir ilkeyle karşılıyor ✓; biri donma, biri kaynama noktası.

16. Tabloda eşit derişimli iki çözelti karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Boşluğa gelmesi gereken değer hangisidir?

• A) 1 mol
• B) 2 mol
• C) 0,5 mol
• D) 3 mol
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: B — NaCl suda Na⁺ ve Cl⁻ olmak üzere iki iyona ayrıldığından 1 mol NaCl 2 mol tanecik oluşturur.

1. Şeker moleküler çözünür: 1 mol şeker 1 mol tanecik verir (tablodaki dolu satır).
2. NaCl’nin iyonlaşmasını yazalım: NaCl(k) → Na⁺(suda) + Cl⁻(suda); her formül biriminden 2 iyon çıkar.
3. Öyleyse 1 mol NaCl’den 1 mol Na⁺ + 1 mol Cl⁻ = 2 mol tanecik oluşur.
4. Denetleyelim: aynı derişimde NaCl çözeltisi şeker çözeltisinin iki katı tanecik içerdiği için donma noktasını da yaklaşık iki kat fazla düşürür ✓.

17. Kartlarda çözünmeyle ilgili üç etken numaralandırılmıştır. Çözünme hızını değil, çözünürlük değerini belirleyen etken sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) Üçü de aynıdır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Çözünürlük değerini sıcaklık belirler; karıştırma ve tanecik boyutu yalnız çözünme hızını değiştirir.

1. İki kavramı ayıralım: çözünme hızı maddenin ne kadar çabuk çözündüğü, çözünürlük ise en fazla ne kadar çözünebildiğidir.
2. II (karıştırma) ve III (tanecik boyutu) çözücüyle temas yüzeyini ve taneciklerin karşılaşma sıklığını artırır; madde daha çabuk çözünür ama ulaşılan sınır değişmez.
3. I (sıcaklık) ise sınırın kendisini değiştirir; aynı suda sıcakta çözünebilecek en büyük miktar farklıdır. Doğru kart I’dir.
4. Denetleyelim: toz şeker de küp şeker de aynı sıcaklıkta aynı miktarda çözünür, yalnız toz daha çabuk çözünür ✓.

18. Tabloda iki tuzlu su çözeltisi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenektedir?

• A) Aynı
• B) Küçük
• C) Büyük
• D) Sıfır
• E) Belirsiz

Doğru cevap: C — Derişik tuzlu su aynı hacimde daha çok tuz içerdiği için yoğunluğu seyreltik olanınkinden büyüktür.

1. Yoğunluk kütlenin hacme oranıdır: $d = m \div V$.
2. Derişik çözeltide birim hacimde daha fazla tuz vardır; tuz sudan daha yoğun bir maddedir.
3. Hacim yaklaşık aynı kalırken kütle arttığı için oran büyür: derişik tuzlu suyun yoğunluğu büyüktür.
4. Denetleyelim: tabloda seyreltik çözeltiye "küçük" yazılmış; derişik olan için karşıt değer "büyük" olmalı ✓. Yumurtanın tatlı suda batıp çok tuzlu suda yüzmesi de bunu gösterir.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Derişim ölçülemez.
• B) Doymuş çözelti her zaman derişiktir.
• C) Doymuş çözelti oluşmaz.
• D) Çözünürlüğü çok küçük bir maddenin doymuş çözeltisi seyreltik olabilir.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Doymuşluk çözünürlük sınırına ulaşmayı, derişiklik çözünen miktarını anlatır; çözünürlüğü çok küçük maddenin doymuş çözeltisi seyreltik olabilir.

1. Öğrencinin çıkarımı iki farklı kavramı eşitliyor: "doymuş" ile "derişik".
2. Doymuş çözelti, o sıcaklıktaki sınırına ulaşmış çözeltidir; bu sınır maddeden maddeye çok farklıdır.
3. Çözünürlüğü çok küçük bir maddede sınıra çok az çözünenle ulaşılır; çözelti doymuş olduğu hâlde birim hacimde çok az çözünen içerir, yani seyreltiktir.
4. Denetleyelim: suda çok az çözünen bir tuzun doymuş çözeltisi, çözünürlüğü yüksek bir tuzun doymamış çözeltisinden daha seyreltik olabilir ✓; öyleyse "her zaman" genellemesi yanlış.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Çözelti davranışı rastgeledir.
• C) Sıcaklık çözünürlüğü etkilemez.
• D) Tanecik sayısı önemsizdir.
• E) Bir çözeltinin davranışı, çözünenin türü ve çözeltideki tanecik sayısıyla açıklanır.

Doğru cevap: E — Kartlar birlikte, bir çözeltinin davranışının çözünenin türü ve çözeltideki tanecik sayısıyla açıklandığını gösterir.

1. Birinci kart: çözünme türü (iyonik ya da moleküler) iletkenliği belirler; iyon oluşuyorsa çözelti iletir.
2. İkinci kart: sıcaklık, belirli bir maddenin ne kadar çözünebileceğini, yani çözünürlüğü belirler.
3. Üçüncü kart: tanecik sayısı donma noktası düşmesi, kaynama noktası yükselmesi gibi koligatif özellikleri belirler.
4. Denetleyelim: seçilen sonuç kartları birbirine bağlıyor ✓; iletkenlik ve koligatif etki, çözünenin iyonlaşıp iyonlaşmadığına ve kaç tanecik verdiğine dayanıyor.