Sürdürülebilirlik

1. Tabloda gazlar sera etkisi bakımından sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Evet
• B) Hayır
• C) Kısmen
• D) Ölçülemez
• E) Belirsiz

Doğru cevap: B — Azot gazı yer ışımasını soğurmadığı için sera gazı değildir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda gaz, sağda sera gazı olup olmadığı.
2. Ölçütü belirleyelim: bir gazın sera gazı sayılması için yerin yaydığı ısı ışımasını soğurabilmesi gerekir. Karbondioksit bunu yapabildiği için "evet" yazılmış.
3. Azot molekülü aynı türden iki atomdan oluşur ve bu ışımayı soğurmaz. Atmosferin yaklaşık beşte dördü azot olmasına karşın sera etkisine katkısı yoktur; karşılık "hayır"dır.
4. Denetleyelim: ölçüt miktar değil ✓ — çok bulunması bir gazı sera gazı yapmıyor.

2. Şemada bir doğal süreç verilmiş, sonuç boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?

• A) Atmosfer soğur
• B) Sıcaklık düşer
• C) Sera gazları artarsa ortalama sıcaklık yükselir
• D) Işınlar geri döner
• E) Süreç durur

Doğru cevap: C — Sera gazı derişimi arttıkça tutulan ısı artar ve ortalama sıcaklık yükselir.

1. Şemadaki basamakları okuyalım: Güneş ışınları yeri ısıtır → yer ısı yayar → sera gazları bu ısıyı tutar → atmosfer ısınır.
2. Zincirdeki belirleyici halka üçüncüsü: tutulan ısının miktarı, tutucu görevi gören gazların miktarına bağlı.
3. Öyleyse derişim artarsa uzaya kaçan ısı azalır, atmosferde kalan ısı artar. Sonuç: ortalama sıcaklık yükselir.
4. Denetleyelim: zincirde ısıyı yok eden bir basamak yok ✓ — ısı yok olmuyor, atmosferde kalıyor.

3. Yukarıda atmosferde gerçekleşen bir tepkime verilmiştir. Bu tepkimenin yol açtığı çevre sorunu sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

SO₂ + H₂O → H₂SO₃

• A) Toprak erozyonu
• B) Ozon azalımı
• C) Küresel ısınma
• D) Asit yağmurları
• E) Gürültü kirliliği

Doğru cevap: D — Kükürt dioksitin su ile birleşip asit oluşturması asit yağmurlarına yol açar.

1. Tepkimenin ürününü okuyalım: H₂SO₃. Formülün başındaki hidrojenler bunun bir asit olduğunu gösteriyor.
2. Tepkime atmosferde gerçekleşiyor ve tepkenlerden biri su. Öyleyse oluşan asit, havadaki su damlacıklarının içindedir.
3. Bu damlacıklar yağış olarak yeryüzüne indiğinde asit de birlikte iner. Yol açtığı çevre sorunu asit yağmurlarıdır.
4. Denetleyelim: tepkimede ne ozon ne karbondioksit var ✓ — sorun ozon azalımı ya da küresel ısınma değil.

4. Tabloda asit yağmurlarının etkileri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Etki görülmez
• B) pH yükselir
• C) Su tuzlanır
• D) Su kaynar
• E) pH düşer, su canlıları zarar görür

Doğru cevap: E — Asit yağmurları göl suyunun pH’ını düşürür ve su canlılarına zarar verir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda etkilenen, sağda sonucu.
2. Dolu satır: mermer yapılar → aşınır. Asit mermerle tepkimeye giriyor ve taşı çözüyor.
3. Göl suyunda ise asit çözünür; çözeltinin asitliği arttıkça pH sayısı düşer. Belirli bir pH aralığına uyarlanmış su canlıları bu değişimden zarar görür.
4. Denetleyelim: pH ölçeğinde küçük sayı daha asidik demek ✓ — asit eklenince değer yükselmez.

5. Yukarıdaki bilgiye göre ozon azalımının sonucu sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Mor ötesi ışın azalır.
• B) Yeryüzüne ulaşan mor ötesi ışın miktarı artar.
• C) Sıcaklık düşer.
• D) Yağış artar.
• E) Sonuç görülmez.

Doğru cevap: B — Ozon azaldıkça süzülen mor ötesi ışın azalır; yeryüzüne ulaşan miktar artar.

1. Verilen bilgiyi bir süzgeç gibi düşünelim: ozon tabakası, gelen mor ötesi ışının büyük bölümünü tutuyor.
2. Şimdi bu süzgecin inceldiğini varsayalım. Tutulan pay azalır; tutulmayan pay ise yoluna devam eder.
3. Öyleyse ozon azalımının sonucu, yeryüzüne ulaşan mor ötesi ışın miktarının artmasıdır.
4. Denetleyelim: Güneş’ten gelen toplam ışın değişmiyor ✓ — değişen yalnızca ne kadarının süzüldüğü.

6. Tabloda maddelerin ozon tabakasına etkisi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Ozonu üretir
• B) Ozonu parçalar
• C) Ozonu parçalayıcı etkisi yoktur
• D) Ozonu iki katına çıkarır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: C — Ozon azalımından sorumlu olan kloroflorokarbonlardır; su buharının böyle bir etkisi yoktur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda madde, sağda ozon tabakasına etkisi.
2. Dolu satır: kloroflorokarbonlar → ozonu parçalar. Bu bileşikler stratosferde klor atomu açığa çıkarır ve klor, ozon moleküllerini parçalar.
3. Su buharı atmosferde doğal olarak bulunur ve bu tepkime zincirinde yer almaz; ozonu parçalayıcı bir etkisi yoktur.
4. Denetleyelim: ozon azalımına karşı alınan önlemler kloroflorokarbonları hedefliyor ✓ — su buharını değil.

7. Grafikte bir fabrikada filtre uygulaması sonrası ölçümler verilmiştir. Uygulamanın etkisi sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Uygulama etkisizdir.
• B) Salım artmıştır.
• C) Salım değişmemiştir.
• D) Partikül salımı sürekli azalmıştır; uygulama etkilidir.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: D — Ölçümden ölçüme düşen değerler, filtrenin salımı azalttığını gösterir.

1. Grafiğin eksenlerini belirleyelim: yatayda ölçüm sırası, düşeyde partikül salımı.
2. Değerlerin gidişine bakalım: ilk ölçümde en yüksek, sonraki her ölçümde daha düşük. Tek bir düşüş değil, süreklilik gösteren bir eğilim var.
3. Bu ölçümler filtre uygulamasından sonra alındığına göre uygulama etkilidir; partikül salımı sürekli azalmıştır.
4. Denetleyelim: tek bir ölçüm rastlantı olabilirdi ✓ — düşüşün her ölçümde sürmesi yorumu güçlendiriyor.

8. Tabloda ulaşım biçimleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Ölçülemez
• B) Yüksek
• C) Aynı
• D) Sonsuz
• E) Düşük

Doğru cevap: E — Aynı araç çok kişi tarafından paylaşıldığı için toplu taşımada kişi başına emisyon düşüktür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ulaşım biçimi, sağda kişi başına emisyon.
2. Dolu satır: tek başına otomobil → yüksek. Yakıtın yanmasından doğan emisyonun tamamı tek bir kişiye düşüyor.
3. Toplu taşımada araç daha çok yakıt harcasa bile bu emisyon onlarca yolcuya bölünür. Kişi başına düşen pay küçülür; karşılık "düşük"tür.
4. Denetleyelim: ölçüt toplam emisyon değil KİŞİ BAŞINA emisyon ✓ — otobüsün toplamı otomobilinkinden büyük olabilir.

9. Yukarıda tanımı verilen kavram sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek uygundur?

• A) Su ayak izi
• B) Emisyon ayak izi
• C) Atom ekonomisi
• D) Molar derişim
• E) Yüzde verim

Doğru cevap: A — Bir ürün için üretimden tüketime kadar harcanan toplam suyun ölçüsü su ayak izidir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım. Ölçülen şey su; ölçülen aralık ise üretimden tüketime kadarki bütün aşamalar.
2. Seçenekleri konularına göre eleyelim. Emisyon ayak izi salınan gazı, atom ekonomisi ürüne dönüşen atom payını, molar derişim çözeltideki mol miktarını, yüzde verim ise elde edilen ürün oranını ölçer.
3. Hem suyu hem bütün aşamaları kapsayan ölçü su ayak izidir.
4. Denetleyelim: "ayak izi" adlandırması toplam yükü anlatıyor ✓ — tek bir aşamayı değil.

10. Tabloda bir tepkimenin kütle verileri bulunmaktadır. Atom ekonomisi sorulmaktadır. Tabloya göre bu değer yüzde kaçtır?

• A) 125
• B) 80
• C) 20
• D) 9
• E) 64

Doğru cevap: B — Atom ekonomisi, ürün kütlesinin girenlerin toplam kütlesine oranıdır: 36 ÷ 45 = %80.

1. Oranın hangi yönde kurulacağını belirleyelim. Atom ekonomisi girenlerin ne kadarının ürüne dönüştüğünü söyler; öyleyse ürün paya, girenlerin toplamı paydaya gelir.
2. Değerleri yerleştirelim: 36 ÷ 45. İkisi de 9’a bölündüğü için sadeleştirelim: 4 ÷ 5 = 0,80.
3. Yüzdeye çevirelim: atom ekonomisi %80’dir.
4. Denetleyelim: atığa giden pay 45 − 36 = 9 g ✓ — bu da %20; ikisi %100 ediyor.

11. Tabloda iki tepkime yolu karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Aynı
• B) Az
• C) Çok
• D) Sıfır
• E) Belirsiz

Doğru cevap: C — Atom ekonomisi düştükçe girenlerin daha büyük bölümü atığa dönüşür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tepkime yolu, ortada atom ekonomisi, sağda oluşan atık.
2. Dolu satır: A → %90 atom ekonomisi, az atık. Girenlerin %90’ı ürüne gidiyorsa geriye yalnız %10 kalır.
3. B’de atom ekonomisi %45. Ürüne gitmeyen pay %55, yani yarıdan fazlası. Oluşan atık çoktur.
4. Denetleyelim: iki pay her zaman %100 ediyor ✓ — ürüne giden ne kadar küçükse atık o kadar büyük.

12. Kartlarda üç enerji kaynağı numaralandırılmıştır. Kullanım sırasında karbondioksit salmayan kaynak sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) III
• B) I
• C) II
• D) Üçü de salar
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Kömür ve doğal gaz yanarken karbondioksit salar; güneş enerjisinde yanma yoktur.

1. Soru "kullanım sırasında" diyor; ölçüt, enerjinin elde edildiği anda karbondioksit çıkıp çıkmaması.
2. I. kömür ve II. doğal gaz fosil yakıttır; ikisi de karbon içerir ve yanma tepkimesinin ürünlerinden biri karbondioksittir.
3. III. güneş enerjisinde ise bir yanma gerçekleşmez; ışık doğrudan elektriğe çevrilir. Kullanım sırasında karbondioksit salmayan kaynak III’tür.
4. Denetleyelim: doğal gaz kömürden az salar ama sıfır salmaz ✓ — "az" ile "hiç" aynı şey değil.

13. Tabloda bir tesisin salım verileri bulunmaktadır. Azalma oranı sorulmaktadır. Tabloya göre bu oran yüzde kaçtır?

• A) 500
• B) 25
• C) 80
• D) 20
• E) 5

Doğru cevap: D — Azalma oranı, azalma miktarının başlangıç değerine bölünmesiyle bulunur: 500 ÷ 2500 = %20.

1. İşlem iki basamaklı. Önce azalma miktarını bulalım: 2500 − 2000 = 500 ton.
2. Sonra bu azalmayı neye böleceğimizi belirleyelim. Oran "ne kadarının azaldığını" söylediğine göre payda başlangıç değeridir: 2500.
3. Bölelim: 500 ÷ 2500 = 0,20. Yüzdeye çevirince azalma oranı %20 olur.
4. Denetleyelim: kalan pay 2000 ÷ 2500 = %80 ✓ — azalan %20 ile birlikte %100 ediyor.

14. Tabloda iki önlem karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Hiçbir yerde
• B) Salım noktasında
• C) Atmosferde
• D) Toprakta
• E) Kirleticinin hiç oluşmadığı kaynakta

Doğru cevap: E — Temiz yakıta geçmek kirleticinin oluşmasını baştan engeller; filtre ise oluşanı tutar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda önlem, sağda kirliliği nerede durdurduğu.
2. Dolu satır: baca filtresi → salım noktasında. Filtre, kirletici zaten oluştuktan sonra devreye giriyor; görevi onu atmosfere çıkmadan yakalamak.
3. Temiz yakıtta ise kirletici hiç oluşmaz. Müdahale filtreden bir adım önceye, kirleticinin doğduğu kaynağa taşınır. Tabloyu tamamlayan karşılık budur.
4. Denetleyelim: filtrede tutulan kirletici bir atık olarak elde kalıyor ✓ — kaynakta önlemede böyle bir atık doğmuyor.

15. Tabloda deney ölçeklerinin kaynak kullanımı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenektedir?

• A) Küçük
• B) Büyük
• C) Aynı
• D) Sonsuz
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: A — Mikro ölçekli deneyde daha az kimyasal kullanıldığı için su ayak izi de küçüktür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda deney ölçeği, ortada harcanan kimyasal, sağda su ayak izi.
2. Dolu satır: makro ölçekli → çok kimyasal, büyük su ayak izi. İki sütun aynı yönde gidiyor.
3. Bağlantıyı kuralım: kimyasal miktarı azalınca hem çözelti hazırlamak hem cam malzemeyi yıkamak hem de atığı seyreltmek için gereken su azalır. Mikro ölçekte su ayak izi küçüktür.
4. Denetleyelim: su ayak izi bütün aşamalardaki suyu sayıyor ✓ — yıkama ve seyreltme de bu hesaba giriyor.

16. Grafikte atmosferdeki karbondioksit derişiminin değişimi verilmiştir. Bu değişimin iklim üzerindeki beklenen etkisi sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Sera etkisi zayıflar.
• B) Sera etkisi güçlenir, ortalama sıcaklık yükselir.
• C) Sıcaklık düşer.
• D) İklim değişmez.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: B — Karbondioksit derişiminin sürekli artması sera etkisini güçlendirir ve ortalama sıcaklığı yükseltir.

1. Önce grafiği okuyalım, sonra yorumlayalım. Grafikte karbondioksit derişimi ölçümden ölçüme artıyor; eğilim tek yönlü.
2. Şimdi bu sayıyı iklime bağlayalım. Karbondioksit bir sera gazıdır; yerin yaydığı ısı ışımasını soğurup atmosferde tutar.
3. Tutucu gazın derişimi arttıkça atmosferde kalan ısı da artar. Beklenen etki, sera etkisinin güçlenmesi ve ortalama sıcaklığın yükselmesidir.
4. Denetleyelim: bu, sera etkisinin kendisinin kötü olduğu anlamına gelmiyor ✓ — sorun doğal düzeyin üstüne çıkması.

17. Kartlarda üç yaklaşım numaralandırılmıştır. Kirliliği yalnızca yer değiştirmekle kalmayıp gerçekten azaltan yaklaşım sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) Üçü de aynıdır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Yenilenebilir enerjiye geçmek kirleticiyi hiç oluşturmaz; öteki iki yaklaşım onu yalnız taşır.

1. Her karta aynı soruyu soralım: bu yaklaşımdan sonra ortama çıkan toplam kirletici miktarı değişiyor mu?
2. II. bacayı yükseltmek — aynı kirletici üretilir, yalnız daha yukarıdan salınıp daha uzağa dağılır. III. atığı uzağa taşımak — atık aynen durur, yalnız yeri değişir. İkisinde de toplam miktar aynı kalıyor.
3. I. yenilenebilir enerjiye geçmekte ise kirletici hiç oluşmaz; toplam miktar gerçekten azalır. Aranan kart I’dir.
4. Denetleyelim: ölçüt kirliliğin nerede göründüğü değil, ne kadar üretildiği ✓ — seyreltmek yok etmek değil.

18. Yukarıdaki çıkarımın değerlendirilmesi sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Yalnızca bireyler sorumludur.
• B) Bireysel davranışların etkisi yoktur.
• C) Milyonlarca bireyin küçük seçimleri toplamda büyük bir yük oluşturur.
• D) Sanayi kirlilik üretmez.
• E) Çıkarım tümüyle doğrudur.

Doğru cevap: C — Bireysel seçimler tek başına küçüktür ama milyonlarca kişide toplanınca büyük bir yük oluşturur.

1. Öğrencinin cümlesini ikiye ayıralım. Doğru olan yan: büyük sanayi kuruluşları gerçekten önemli bir kirletici kaynağıdır.
2. Yanlış olan yan: bireysel davranışların hiçbir etkisinin olmadığı. Tek bir kişinin ayak izi küçüktür, ama sorulması gereken şey bu izin kaç kez tekrarlandığıdır.
3. Milyonlarca insanın ulaşım, ısınma ve tüketim seçimleri toplandığında ortaya büyük bir çevresel yük çıkar. Hata, tek tek küçük olanı toplamda da önemsiz saymaktır.
4. Denetleyelim: kişi başına emisyon ölçüsü de bunu gösteriyordu ✓ — küçük paylar toplanarak hesaplanıyor.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Sera gazları yararsızdır.
• B) Sera etkisi yoktur.
• C) Sera etkisi soğutur.
• D) Doğal sera etkisi yaşamı olanaklı kılar; sorun etkinin aşırı güçlenmesidir.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Doğal sera etkisi yeryüzünü yaşanabilir sıcaklıkta tutar; sorun bu etkinin aşırı güçlenmesidir.

1. Öğrencinin yargısındaki sözcüğe dikkat edelim: "tümüyle" zararlı. Bu, olayın her düzeyde kötü olduğunu söylüyor.
2. Oysa sera etkisi doğal bir olaydır ve insandan önce de vardı. Hiç olmasaydı yerin yaydığı ısı tümüyle uzaya kaçar, yeryüzünün ortalama sıcaklığı donma noktasının çok altına inerdi.
3. Öyleyse etkinin kendisi zararlı değil, yaşam için gerekli. Sorun, insan kaynaklı salımlarla doğal düzeyin üstüne çıkması; hata dereceyi hesaba katmamaktır.
4. Denetleyelim: ünitedeki bütün sorular derişimdeki ARTIŞI soruyordu ✓ — etkinin varlığını değil.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Çevresel yük ölçülemez.
• C) Salım azaltılamaz.
• D) Atom ekonomisi önemsizdir.
• E) Çevresel yük sayılarla ölçülebildiği için üretim ve tüketim seçimleriyle azaltılabilir.

Doğru cevap: E — Kartlar ölçülebilirliği, kaynakta azaltmayı ve atık ilişkisini tek bir sonuçta birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: salım kaynağında azaltılır, ayak izi ölçülebilir, atom ekonomisi atığı belirler.
2. İkinci kart ölçmeyi getiriyor: çevresel yük bir izlenim değil sayıdır; su ayak izi de emisyon da atom ekonomisi de hesaplanabilir.
3. Birinci ve üçüncü kartlar bu sayının nasıl küçültüleceğini söylüyor: salımı kaynağında kesmek ve atom ekonomisi yüksek bir üretim yolu seçmek. En kapsayıcı sonuç, yükün ölçülebildiği için seçimlerle azaltılabildiğidir.
4. Denetleyelim: üç kart aynı zinciri kuruyor ✓ — önce ölç, sonra seçimle azalt.