Aruz Ölçüsü

1. Hece ölçüsünde yalnızca dizelerdeki hece sayısına bakılır. Aruz ölçüsünde ise hecelerin hangi özelliği esas alınır?

• A) Hecelerdeki ünsüz sayısı
• B) Dizelerin kafiyeli olup olmaması
• C) Hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) olması
• D) Sözcüklerin kökenleri
• E) Dizelerdeki duraklar

Doğru cevap: C — Aruz, hecelerin sayısına değil kısalık-uzunluğuna dayanır: açık hece kısa, kapalı hece uzun sayılır.

1. Ne soruluyor: aruzu hece ölçüsünden ayıran temel ölçüt.
2. Hece ölçüsü sayıya bakar: dizede kaç hece var?
3. Aruz ise hecelerin değerine bakar: ünlüyle biten açık hece kısa (.), ünsüzle biten kapalı hece uzun (–).
4. Denetleme: aynı sayıda heceli iki dize aruzda farklı kalıplara girebilir, çünkü hece değerleri farklı olabilir.
5. Sık yapılan hata: "Dizelerdeki duraklar" demek. Durak hece ölçüsünün kavramıdır; aruzda dize tef'ilelere bölünür.

2. Tabloda "gönül" sözcüğü hecelerine ayrılmıştır. Açık hece kısa (.), kapalı hece uzun (–) kabul edildiğine göre bu sözcüğün hece değerleri hangisidir?

• A) – –
• B) – .
• C) . .
• D) – . –
• E) . –

Doğru cevap: E — "gö" ünlüyle bittiği için açık ve kısa (.), "nül" ünsüzle bittiği için kapalı ve uzun (–): ". –".

1. Ne soruluyor: iki hecenin aruzdaki değerleri.
2. 1. hece "gö": son sesi ö ünlüsü → açık hece → kısa (.).
3. 2. hece "nül": son sesi l ünsüzü → kapalı hece → uzun (–). Sonuç ". –".
4. Denetleme: hece sayısı 2, işaret sayısı 2 ✓.
5. Sık yapılan hata: "– ." demek. İşaretlerin sırası hecelerin sırasıyla aynı olmalı; ters yazılmıştır.

3. "Bâde" sözcüğünün ilk hecesindeki "â" uzun ünlüdür. Uzun ünlüyle biten açık hece aruzda uzun sayıldığına göre bu sözcüğün hece değerleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) – .
• B) . .
• C) . –
• D) – –
• E) – . .

Doğru cevap: A — "bâ" uzun ünlülü olduğu için açık olduğu hâlde uzun (–), "de" açık ve kısa (.): "– .".

1. Ne soruluyor: uzun ünlülü sözcüğün hece değerleri.
2. Heceler: bâ-de.
3. "bâ" açık hecedir ama uzun ünlü taşıdığı için uzun (–); "de" açık ve kısa (.). Sonuç "– .".
4. Denetleme: sözcük iki hecelidir; üç işaretli seçenek (– . .) baştan elenir.
5. Sık yapılan hata: ". ." demek. Uzun ünlüyü gözden kaçırıp "bâ"yı sıradan açık hece gibi kısa saymak.

4. İki ünsüzle biten hece ya da uzun ünlüden sonra ünsüz gelen hece aruzda bir buçuk hece değeri taşır; buna med denir. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde med vardır?

• A) kalem
• B) deniz
• C) sevgi
• D) dost
• E) orman

Doğru cevap: D — "dost" hecesi s ve t ünsüzleriyle, yani iki ünsüzle biter; bu yüzden medlidir.

1. Ne soruluyor: iki ünsüzle biten (ya da uzun ünlü + ünsüzle biten) heceyi bulmak.
2. Heceler: ka-lem, de-niz, sev-gi, dost, or-man.
3. Yalnız "dost" hecesi iki ünsüzle (st) bitiyor; öteki kapalı heceler tek ünsüzle bitiyor.
4. Denetleme: "lem", "niz", "sev", "or", "man" hecelerinin sonunda tek ünsüz var ✓.
5. Sık yapılan hata: "sevgi" demek. "sev" hecesi v ile biter, g sonraki hecenin başıdır; hece iki ünsüzle bitmez.

5. Bir öğrenci dizeyi kalıba uydururken kalıbın kısa hece istediği yere uzun bir hecenin düştüğünü ve bu hecenin kısa okunduğunu fark ediyor. Aruzda bu duruma ne ad verilir?

• A) Med
• B) Zihaf
• C) İmale
• D) Vasl (ulama)
• E) Redif

Doğru cevap: B — Uzun heceyi vezin gereği kısa okumaya zihaf denir ve aruz kusuru sayılır.

1. Ne soruluyor: uzun hecenin kısa okunması durumunun adı.
2. Kalıp kısa hece istiyor, dizedeki hece ise uzun (kapalı).
3. Uzun heceyi kısa okumak zihaftır; tersine, kısa heceyi uzun okumak imaledir.
4. Denetleme: yön kontrolü → uzun → kısa = zihaf; kısa → uzun = imale ✓.
5. Sık yapılan hata: İmale demek. İmale ters yöndedir; kısa bir heceyi uzatmaktır.

6. Ünsüzle biten bir sözcük ünlüyle başlayan bir sözcükle karşılaşınca son ünsüz sonraki heceye bağlanarak okunabilir. Aşağıdaki söz gruplarının hangisinde bu yolla (vasl/ulama) kapalı bir hece açık okunabilir?

• A) güzel bahçe
• B) kara bulut
• C) sen de
• D) mavi göl
• E) gönül evi

Doğru cevap: E — "gönül evi" söylenirken "l" sonraki ünlüye bağlanır: gö-nü-le-vi. Kapalı "nül" hecesi açık "nü" olur.

1. Ne soruluyor: ünsüzle biten sözcükten sonra ünlüyle başlayan sözcüğün geldiği grup.
2. Vasl için iki koşul gerekir: ilk sözcük ünsüzle bitmeli, ikinci sözcük ünlüyle başlamalı.
3. "gönül evi" iki koşulu da sağlıyor: gönül (l ile biter) + evi (e ile başlar) → gö-nü-le-vi.
4. Denetleme: "güzel bahçe" ve "sen de" ünsüz + ünsüz; "kara bulut" ve "mavi göl" ünlüyle bitip ünsüzle başlıyor; hiçbirinde bağlama olmaz ✓.
5. Sık yapılan hata: "kara bulut" demek. Ünlüyle biten sözcükte bağlanacak bir ünsüz yoktur.

7. Tabloda bir dizenin hece değerleri tef'ilelere ayrılarak verilmiştir. Bu dize aşağıdaki kalıplardan hangisiyle yazılmıştır?

• A) Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün
• B) Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün
• C) Mef'ûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün
• D) Feilâtün Feilâtün Feilâtün Feilün
• E) Müstef'ilün Müstef'ilün Müstef'ilün Müstef'ilün

Doğru cevap: B — Fâilâtün "– . – –", Fâilün "– . –" değerindedir; dize üç Fâilâtün ve bir Fâilün'den oluşur.

1. Ne soruluyor: hece değerlerinden kalıbı bulmak.
2. Fâ (–) i (.) lâ (–) tün (–) → "– . – –"; tablodaki ilk üç tef'ile bu değerde.
3. Son tef'ile "– . –": Fâ (–) i (.) lün (–) → Fâilün. Kalıp: Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün.
4. Denetleme: hece sayısı 4 + 4 + 4 + 3 = 15; tablodaki işaret sayısıyla aynı ✓.
5. Sık yapılan hata: Mefâîlün demek. Mefâîlün kısa heceyle başlar (. – – –); tablodaki tef'ileler uzun heceyle başlıyor.

8. Aruz kalıpları, tef'ile adı verilen ölçü birimlerinden oluşur. Fâilâtün tef'ilesinin hece değerleri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) . – – –
• B) – – . –
• C) . . – –
• D) – . – –
• E) – . –

Doğru cevap: D — Fâ (uzun ünlü, –), i (açık, .), lâ (uzun ünlü, –), tün (kapalı, –): "– . – –".

1. Ne soruluyor: tef'ilenin hecelerinin değerleri.
2. Tef'ile hecelerine ayrılır: Fâ-i-lâ-tün.
3. "Fâ" ve "lâ" uzun ünlülü (–), "i" açık (.), "tün" kapalı (–). Sonuç "– . – –".
4. Denetleme: tef'ile 4 hecelidir; 3 işaretli seçenek (– . –) Fâilün'e aittir ✓.
5. Sık yapılan hata: ". . – –" demek. Bu Feilâtün'dür; Fâilâtün'deki "Fâ" uzun ünlü taşır.

9. Bir öğrenci dizelerin hece değerlerini çıkarırken son hecenin açık olduğunu görüp onu kısa işaretlemiş, öğretmeni ise bu işaretlemeyi düzeltmiştir. Aruzda dizenin son hecesi nasıl değerlendirilir?

• A) Açık ya da kapalı olmasına bakılmaksızın uzun sayılır.
• B) Her zaman kısa sayılır.
• C) Açıksa kısa, kapalıysa uzun sayılır.
• D) Her zaman bir buçuk hece (med) sayılır.
• E) Kalıba göre hiç sayılmaz.

Doğru cevap: A — Dize sonunda ses durur ve hece uzar; bu yüzden aruzda dizenin son hecesi her zaman uzun kabul edilir.

1. Ne soruluyor: dize sonundaki hecenin aruzdaki değeri.
2. Dize okunurken sonda bir duraklama olur ve son hece uzatılır.
3. Bu yüzden son hece açık da olsa uzun (–) sayılır; öğretmenin düzeltmesi bundandır.
4. Denetleme: Fuzûlî'nin "… usanmaz mı" dizesinde açık "mı" hecesi kalıbın son uzun hecesine karşılık gelir ✓.
5. Sık yapılan hata: "Açıksa kısa, kapalıysa uzun sayılır." demek. Bu kural dizenin içindeki heceler içindir; son hece istisnadır.

10. Bir öğrenci tablodaki sözcüğün hecelerini aruza göre işaretleyecektir. Doğru işaretleme hangi seçenektedir?

• A) . – .
• B) – – .
• C) – . .
• D) . . –
• E) – . –

Doğru cevap: C — "sev" kapalı (–), "gi" açık (.), "li" açık (.): "– . .".

1. Ne soruluyor: üç hecenin sırasıyla değerleri.
2. "sev" v ünsüzüyle biter → kapalı → uzun (–).
3. "gi" ve "li" ünlüyle biter → açık → kısa (.). Sonuç "– . .".
4. Denetleme: bir kapalı, iki açık hece var; seçenekte bir çizgi, iki nokta olmalı ✓.
5. Sık yapılan hata: "– – ." demek. "gi" hecesindeki g ünsüzü hecenin başındadır; hecenin açık ya da kapalı olmasını son ses belirler.

11. Kutudaki beyitte her dize 16 heceden oluşmakta ve kısa-uzun-uzun-uzun düzeninde dört eş tef'ileye bölünmektedir. Bu beytin vezni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün
• B) Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün
• C) Mef'ûlü Fâilâtü Mefâîlü Fâilün
• D) Müfteilün Müfteilün Müfteilün Müfteilün
• E) Feûlün Feûlün Feûlün Feûl

Doğru cevap: B — Kısa-uzun-uzun-uzun (. – – –) tef'ilesi Mefâîlün'dür; dört kez tekrarlanınca 16 hece eder.

1. Ne soruluyor: verilen düzene uyan kalıp.
2. Mefâîlün: Me (.) fâ (–) î (–) lün (–) → ". – – –".
3. Dört eş tef'ile × 4 hece = 16 hece; dizedeki hece sayısıyla aynı.
4. Denetleme: ikinci dize "Fe-lek-ler-yan / dı-â-hım-dan / mu-râ-dım-şem / 'i-yan-maz-mı" diye bölünür; her grup kısa hece ile başlar ✓.
5. Sık yapılan hata: Fâilâtün demek. O kalıp uzun heceyle başlar ve son tef'ilesi kısaldığı için dize 15 hece olur.

12. Beyitteki birinci dize Mefâîlün (. – – –) kalıbına göre işaretlendiğinde "beni" sözcüğünün "ni" hecesi kalıpta uzun heceye karşılık gelmektedir. Oysa bu hece açık ve Türkçe bir sözcüğe aittir. Bu durum hangi kavramla açıklanır?

• A) Med
• B) Zihaf
• C) İmale
• D) Vasl (ulama)
• E) Redif

Doğru cevap: C — Açık (kısa) bir heceyi vezin gereği uzun okumaya imale denir; "ni" hecesinde imale vardır.

1. Ne soruluyor: kısa hecenin uzun yere düşmesinin adı.
2. Dizenin başı: be (.) ni (?) can (–) dan (–); kalıp ". – – –" olduğundan "ni" uzun okunmalıdır.
3. "ni" açık hece ve Türkçe sözcükte uzun ünlü yoktur; kısa hecenin uzatılması imaledir.
4. Denetleme: aynı dizede "usandırdı" sözcüğünün son hecesi "dı" da uzun yere düşer; o da imaledir ✓.
5. Sık yapılan hata: Zihaf demek. Zihaf uzun heceyi kısa okumaktır; burada kısa hece uzatılıyor.

13. Bir öğrenci aruz ölçüsü ile hece ölçüsünü karşılaştıran beş yargı yazmıştır. Aşağıdakilerden hangisi iki ölçü arasındaki farklardan biri değildir?

• A) Aruzda hecelerin kısalık-uzunluğu, hece ölçüsünde sayısı esas alınır.
• B) Aruz Arap ve Fars edebiyatından geçmiştir; hece ölçüsü Türklerin millî ölçüsüdür.
• C) Aruzda dize tef'ilelere, hece ölçüsünde duraklara göre bölünür.
• D) Aruzda imale ve zihaf gibi kavramlar vardır; hece ölçüsünde yoktur.
• E) İkisi de şiirde ahenk sağlamaya yarayan ölçü sistemleridir.

Doğru cevap: E — Şiirde ahenk sağlamak iki ölçünün ORTAK özelliğidir; bir fark değil, benzerliktir.

1. Ne soruluyor: fark bildirmeyen yargı.
2. İlk dört yargı iki ölçüyü birbirinden ayıran bir özellik söylüyor: esas, köken, bölünme, kusur türleri.
3. Son yargı "ikisi de" diye başlıyor ve ortak bir işlevi bildiriyor.
4. Denetleme: "ikisi de" ifadesi yargının benzerlik bildirdiğini açıkça gösteriyor ✓.
5. Sık yapılan hata: üçüncü yargıyı seçmek. Tef'ile ile durak farklı bölünme birimleridir; yargı bir farkı doğru biçimde söylüyor.

14. Tabloda bazı tef'ilelerin hece değerleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluğa gelmesi gereken değer hangisidir?

• A) – . –
• B) . – –
• C) – – .
• D) . . –
• E) – . – –

Doğru cevap: A — Fâ (uzun ünlü, –), i (açık, .), lün (kapalı, –): Fâilün "– . –" değerindedir.

1. Ne soruluyor: Fâilün tef'ilesinin hece değerleri.
2. Heceler: Fâ-i-lün.
3. "Fâ" uzun ünlülü (–), "i" açık (.), "lün" kapalı (–). Sonuç "– . –".
4. Denetleme: tef'ile 3 hecelidir; dört işaretli "– . – –" Fâilâtün'e aittir ✓.
5. Sık yapılan hata: ". – –" demek. Bu Feûlün'dür; Fâilün uzun heceyle başlar.

15. "Âb" (su) sözcüğünde uzun ünlüden sonra bir ünsüz gelmektedir. Ünsüzle başlayan bir sözcükten önce geldiğinde bu hece aruzda hangi değerle işaretlenir?

• A) . .
• B) –
• C) . –
• D) – .
• E) – –

Doğru cevap: D — Uzun ünlü + ünsüzle biten hece medlidir; bir buçuk hece değeri taşır ve "– ." (bir uzun, bir kısa) olarak işaretlenir.

1. Ne soruluyor: medli bir hecenin işaretlenişi.
2. "Âb" uzun ünlü (â) ve ondan sonra gelen ünsüzden (b) oluşur; bu med koşuludur.
3. Medli hece bir buçuk değer taşır: önce uzun (–), sonra yarım hece kısa (.) olarak "– .".
4. Denetleme: bir buçuk = bir uzun + bir kısa; iki işaret, sırası uzun sonra kısa ✓.
5. Sık yapılan hata: yalnız "–" yazmak. Bu, heceyi sıradan kapalı hece saymaktır; med ek bir kısa hece değeri getirir.

16. Aruz ölçüsü Türk edebiyatına İslamiyet'in kabulünden sonra girmiş ve ilk kez 11. yüzyılda yazılan bir eserde bütünüyle kullanılmıştır. Bu eser aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dîvânu Lugâti't-Türk
• B) Atabetü'l-Hakâyık
• C) Dede Korkut Hikâyeleri
• D) Kutadgu Bilig
• E) Dîvân-ı Hikmet

Doğru cevap: D — Yusuf Has Hacib'in 1069-1070'te yazdığı Kutadgu Bilig, aruzla yazılmış ilk Türkçe eserdir (Feûlün Feûlün Feûlün Feûl).

1. Ne soruluyor: aruzun bütünüyle kullanıldığı ilk eser.
2. Eser 11. yüzyıla ait olmalı ve aruzla yazılmış olmalı.
3. Kutadgu Bilig 11. yüzyılda (1069-1070) aruzun Feûlün kalıbıyla yazılmıştır.
4. Denetleme: Atabetü'l-Hakâyık da aruzludur ama 12. yüzyıla aittir; Dîvân-ı Hikmet hece ölçüsüyle yazılmıştır ✓.
5. Sık yapılan hata: Atabetü'l-Hakâyık demek. Aruzla yazılmıştır ama Kutadgu Bilig'den sonradır; soru "ilk" eseri istiyor.

17. Bir şiirin vezni "Mef'ûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün" olarak verilmiştir. Bu kalıpla yazılmış bir dizenin hece değerleri sayıldığında kaç hece bulunur?

• A) 14
• B) 16
• C) 11
• D) 15
• E) 12

Doğru cevap: A — Mef'ûlü 3, Mefâîlü 4, Mefâîlü 4, Feûlün 3 hecedir: 3 + 4 + 4 + 3 = 14.

1. Ne soruluyor: kalıptaki toplam hece değeri.
2. Her tef'ile hecelerine ayrılır: Mef-'û-lü (3), Me-fâ-î-lü (4), Me-fâ-î-lü (4), Fe-û-lün (3).
3. Toplam: 3 + 4 + 4 + 3 = 14.
4. Denetleme: değerler "– – . / . – – . / . – – . / . – –" biçiminde yazılınca 14 işaret sayılır ✓.
5. Sık yapılan hata: 16 demek. Dört tef'ileyi dörder heceli sanmak; Mef'ûlü ve Feûlün üçer hecelidir.

18. Bir öğrenci "kitap" sözcüğünü aruza göre "– –" biçiminde işaretlemiştir. Öğrencinin hatası ve doğru işaretleme hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Hata yoktur; iki hece de kapalıdır.
• B) İkinci hece açıktır; doğrusu "– ." olmalıdır.
• C) İlk hece açık olduğu için kısadır; doğrusu ". –" olmalıdır.
• D) Sözcük üç hecelidir; doğrusu ". – ." olmalıdır.
• E) İki hece de açıktır; doğrusu ". ." olmalıdır.

Doğru cevap: C — Heceler ki-tap: "ki" ünlüyle biter, açık ve kısa (.); "tap" ünsüzle biter, kapalı ve uzun (–). Doğrusu ". –".

1. Ne soruluyor: işaretlemedeki hatanın yeri ve doğru biçim.
2. Sözcük hecelerine ayrılır: ki-tap (iki hece).
3. "ki" açık → kısa (.); "tap" kapalı → uzun (–). Öğrenci ilk heceyi yanlış uzun saymıştır.
4. Denetleme: öğrencinin işaretlemesiyle doğru işaretleme yalnız ilk hecede ayrılıyor ✓.
5. Sık yapılan hata: "İkinci hece açıktır" demek. "tap" hecesi p ünsüzüyle biter; kapalıdır.

19. Tabloda aruzla ilgili üç kavram açıklanmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan açıklama aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bir buçuk hece değeri taşıyan hece
• B) Ünsüzle biten sözcüğün son ünsüzünü sonraki sözcüğün ilk ünlüsüne bağlayarak okumak
• C) Dize sonundaki heceyi uzun saymak
• D) Dizeleri eşit hece sayısına göre düzenlemek
• E) Aynı sesin dize sonlarında tekrarlanması

Doğru cevap: B — Vasl (ulama), ünsüzle biten sözcüğü ünlüyle başlayan sözcüğe bağlayarak okumaktır; kapalı hece böylece açılabilir.

1. Ne soruluyor: vasl kavramının açıklaması.
2. Vasl "bağlama" demektir: iki sözcük arasındaki ses geçişiyle ilgilidir.
3. Ünsüzle biten sözcüğün son sesi, ünlüyle başlayan sözcüğe geçer: "gönül evi" → gö-nü-le-vi.
4. Denetleme: öteki açıklamalar sırasıyla med, dize sonu kuralı, hece ölçüsü ve kafiyeye aittir ✓.
5. Sık yapılan hata: "Bir buçuk hece değeri taşıyan hece" demek. Bu, medin tanımıdır.

20. Bir öğrenci Halk edebiyatındaki koşma ile Divan edebiyatındaki gazeli ölçü bakımından karşılaştırmaktadır. Aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi doğrudur?

• A) İkisi de aruzla yazılır.
• B) İkisi de serbest ölçüyle yazılır.
• C) Koşma aruzla, gazel hece ölçüsüyle yazılır.
• D) Gazel ölçüsüz, koşma aruzla yazılır.
• E) Koşma genellikle hece ölçüsüyle (11'li), gazel aruzla yazılır.

Doğru cevap: E — Koşma Halk edebiyatının türüdür ve genellikle 11'li hece ölçüsüyle; gazel Divan edebiyatının nazım biçimidir ve aruzla yazılır.

1. Ne soruluyor: iki nazım biçiminin ölçüsü.
2. Halk şairleri millî ölçü olan heceyi kullanır; koşma çoğunlukla 11'li hece ölçüsüyle yazılır.
3. Divan şairleri aruzu kullanır; gazel aruzla yazılır.
4. Denetleme: iki geleneğin ölçüleri farklı olduğundan "ikisi de" diye başlayan seçenekler elenir ✓.
5. Sık yapılan hata: "Koşma aruzla, gazel hece ölçüsüyle yazılır." demek. Doğru eşleştirmenin tersidir.