Etkileşim

1. Yukarıda tanımı verilen kuram sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Le Chatelier ilkesi
• B) Çarpışma teorisi
• C) Hund kuralı
• D) Aufbau ilkesi
• E) Avogadro yasası

Doğru cevap: B — Taneciklerin yeterli enerji ve uygun yönelimle çarpışması gerektiğini söyleyen açıklama çarpışma teorisidir.

1. Tanımdaki iki koşulu ayıralım: çarpışma YETERLİ ENERJİYLE ve UYGUN YÖNELİMLE olmalı.
2. Birinci koşul aktivasyon enerjisi eşiğini anlatıyor; enerji yetmezse çarpışma sonuçsuz kalır.
3. İkinci koşul geometriyle ilgili: tanecikler doğru yüzeylerinden çarpışmazsa bağlar kopup yeniden kurulamaz. İki koşulu birden getiren açıklama çarpışma teorisidir.
4. Denetleyelim: bu teori hızı etkileyen bütün etkenleri açıklıyor ✓ — sıcaklık enerjiyi, derişim çarpışma sayısını artırıyor.

2. Tabloda iki enerji kavramı tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan tanım hangisidir?

• A) Bir bağın kopması için gereken enerji
• B) Tepkimenin başlaması için gereken enerji
• C) Ürünler ile girenlerin enerjileri arasındaki fark
• D) Taneciklerin ortalama hızı
• E) Çözünme ısısı

Doğru cevap: C — Tepkime entalpisi, ürünlerin toplam entalpisi ile girenlerin toplam entalpisi arasındaki farktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda tanımı.
2. Dolu satır: aktivasyon enerjisi → tepkimenin başlaması için gereken EN KÜÇÜK enerji. Bu bir eşik değeridir ve yolun üzerindedir.
3. Tepkime entalpisi ise yolla ilgilenmez; yalnız başlangıç ile bitiş arasındaki farka bakar. Ürünlerin toplam entalpisinden girenlerinki çıkarılır.
4. Denetleyelim: iki kavram farklı şeyleri ölçüyor ✓ — biri eşiği (hız), öteki farkı (enerji).

3. Yukarıda bir tepkime verilmiştir. Bu tepkimenin enerji bakımından türü sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

C + O₂ → CO₂ + ısı

• A) Tersinir
• B) Endotermik
• C) Nötr
• D) Ekzotermik
• E) Katalitik

Doğru cevap: D — Tepkime ısı açığa çıkardığı için ekzotermiktir.

1. Denklemi okuyalım: C + O₂ → CO₂ + ısı.
2. Isı okun SAĞ tarafında, yani ürünler arasında yazılmış. Bu, ısının tepkimeden çıktığını gösterir.
3. Isı açığa çıkaran tepkimelere ekzotermik denir.
4. Denetleyelim: entalpi değişimi negatif olurdu ✓ — ürünlerin enerjisi girenlerinkinden düşük.

4. Tabloda tepkime türlerinin entalpi işaretleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Ölçülemez
• B) Negatif
• C) Sıfır
• D) Belirsiz
• E) Pozitif

Doğru cevap: E — Endotermik tepkimede ürünlerin enerjisi daha büyük olduğu için entalpi değişimi pozitiftir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tepkime türü, sağda entalpi değişiminin işareti.
2. Dolu satır: ekzotermik → negatif. Enerji açığa çıktığına göre ürünlerin enerjisi girenlerden düşüktür ve fark negatif olur.
3. Endotermikte ise tepkime ortamdan enerji soğurur; bu enerji ürünlerde depolanır. Ürünlerin enerjisi daha büyük olduğu için fark pozitiftir.
4. Denetleyelim: entalpi = ürün − giren ✓ — ürün büyükse fark pozitif çıkar.

5. Tabloda bir tepkimenin entalpi verileri bulunmaktadır. Tepkime entalpisi sorulmaktadır. Tabloya göre bu değer kaç kJ'dür?

• A) −70
• B) 70
• C) 430
• D) −430
• E) 0

Doğru cevap: A — Entalpi değişimi ürünlerden girenler çıkarılarak bulunur: 180 − 250 = −70 kJ.

1. Formülü yazalım: ΔH = ürünlerin toplam entalpisi − girenlerin toplam entalpisi.
2. Tablodan değerleri alalım: ürünler 180 kJ, girenler 250 kJ.
3. Hesaplayalım: 180 − 250 = −70 kJ.
4. Denetleyelim: sonuç negatif ✓ — ürünlerin enerjisi daha düşük, yani tepkime ekzotermik. İki bulgu birbirini doğruluyor.

6. Tabloda iki tepkimenin ısı etkisi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Artar
• B) Azalır
• C) Değişmez
• D) Sıfırlanır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: B — Pozitif entalpi değişimi ısının soğurulduğunu gösterir; ortam soğur ve kap sıcaklığı azalır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tepkimenin entalpi değişimi, sağda kap sıcaklığına etkisi.
2. Dolu satır: A tepkimesi −120 kJ → kap sıcaklığı artar. Negatif değer ekzotermik demek; tepkime ısı verdiği için ortam ısınır.
3. B tepkimesi +90 kJ, yani endotermik. Tepkime ortamdan ısı ALIR; ortamın enerjisi azaldığı için kap sıcaklığı düşer.
4. Denetleyelim: soğutucu spreylerin çalışma ilkesi de bu ✓ — endotermik olay ortamı soğutuyor.

7. Tabloda bağ enerjisi basamakları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Enerji değişimi olmaz
• B) Enerji ister
• C) Enerji açığa çıkarır
• D) Kütle kaybettirir
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: C — Bağ kopması enerji gerektirir, bağ oluşumu ise enerji açığa çıkarır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda basamak, sağda enerji durumu.
2. Dolu satır: girenlerin bağlarının kopması → enerji ister. Bağ atomları bir arada tutar; onları ayırmak için enerji harcanmalıdır.
3. Ürünlerin bağlarının oluşması ise bunun tersidir. Atomlar bağ kurarken daha kararlı bir duruma geçer ve fazla enerjiyi dışarı verir.
4. Denetleyelim: tepkimenin ekzotermik mi endotermik mi olduğu bu iki değerin farkına bağlı ✓ — oluşumda çıkan enerji kopmada harcanandan büyükse tepkime ekzotermiktir.

8. Tabloda derişimin tepkime hızına etkisi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Sonsuz olur
• B) Artar
• C) Değişmez
• D) Azalır
• E) Belirsizdir

Doğru cevap: D — Derişim azaldıkça birim hacimdeki tanecik sayısı düşer; çarpışma sayısı ve hız azalır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda derişim değişimi, sağda tepkime hızına etkisi.
2. Dolu satır: derişim artarsa → hız artar. Nedenini çarpışma teorisiyle açıklayalım: derişim arttıkça birim hacimde daha çok tanecik bulunur.
3. Tanecik yoğunlaşınca çarpışma sıklığı artar, etkin çarpışma sayısı da büyür. Derişim azalınca bunun tersi olur: çarpışma seyrekleşir, hız düşer.
4. Denetleyelim: hız etkin çarpışma sayısına bağlı ✓ — derişim bu sayıyı doğrudan etkiliyor.

9. Grafikte bir tepkimenin hızının sıcaklıkla değişimi verilmiştir. Bu değişimin nedeni sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru açıklama hangisidir?

• A) Yorum yapılamaz.
• B) Sıcaklık aktivasyon enerjisini yok eder.
• C) Sıcaklık tanecik sayısını artırır.
• D) Sıcaklık hızı etkilemez.
• E) Sıcaklık arttıkça aktivasyon enerjisini aşan tanecik oranı büyür.

Doğru cevap: E — Sıcaklık, eşik enerjisini aşabilen tanecik oranını artırdığı için hızı büyütür.

1. Grafikten okunan şey şu: sıcaklık arttıkça tepkime hızı da artıyor. Soru bunun NEDENİNİ istiyor.
2. Sıcaklık taneciklerin ortalama kinetik enerjisini yükseltir. Ama asıl önemli olan şu: aktivasyon enerjisi eşiğini aşabilen taneciklerin ORANI büyür.
3. Eşiği aşan tanecik oranı büyüyünce etkin çarpışma sayısı artar ve tepkime hızlanır.
4. Denetleyelim: sıcaklık tanecik SAYISINI değiştirmiyor ✓ — değişen şey taneciklerin enerji dağılımı.

10. Tabloda aynı katının iki biçimi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Yüksek
• B) Düşük
• C) Aynı
• D) Sıfır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: A — Temas yüzeyi büyüdükçe çarpışma sayısı artar ve tepkime hızlanır.

1. Tablonun kurgusu şu: aynı katının iki biçimi, yüzey alanları ve tepkime hızları karşılaştırılıyor.
2. Dolu satır: bütün parça → yüzey alanı küçük, hız düşük. Çünkü tepkime yalnız yüzeyde gerçekleşir; içerideki tanecikler tepkimeye giremez.
3. Toz hâlinde ise aynı kütle çok daha geniş bir yüzeye yayılır. Daha çok tanecik temas edebildiği için tepkime hızı yükselir.
4. Denetleyelim: kütle değişmiyor ✓ — değişen tek şey aynı kütlenin ne kadar yüzeye yayıldığı.

11. Tabloda katalizörün etkileri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenektedir?

• A) Düşer
• B) Değişmez
• C) Artar
• D) Sıfırlanır
• E) İşaret değiştirir

Doğru cevap: B — Katalizör yalnızca yolu değiştirir; girenler ve ürünler aynı kaldığı için entalpi değişimi değişmez.

1. Tablonun kurgusu şu: solda katalizörün etkilediği büyüklük, sağda o büyüklüğün durumu.
2. Dolu satır: aktivasyon enerjisi → düşer. Katalizör tepkimeye daha düşük enerjili bir yol açar; eşik alçalır ve hız artar.
3. Ama entalpi değişimi yola bakmaz. Girenler ve ürünler aynı kaldığına göre aralarındaki enerji farkı da aynı kalır.
4. Denetleyelim: ünitenin kurucu ayrımı burada ✓ — hız yola, enerji baştan sona olan farka bağlı.

12. Yukarıdaki deneyin gösterdiği sonuç sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek uygundur?

• A) Katalizör ısıyı artırır.
• B) Katalizör enerji üretir.
• C) Katalizör hızı artırır ama tepkimenin enerjisini değiştirmez.
• D) Katalizör tepkimeyi durdurur.
• E) Katalizör harcanır.

Doğru cevap: C — Katalizör aktivasyon enerjisini düşürerek hızı artırır; entalpi değişimine dokunmaz.

1. Deneydeki iki gözlemi ayıralım: tepkime çok daha kısa sürede tamamlanmış ama açığa çıkan toplam ısı değişmemiş.
2. Birinci gözlem hızın arttığını gösteriyor. Katalizör daha düşük enerjili bir yol açtığı için eşiği aşan tanecik oranı büyümüş.
3. İkinci gözlem enerjinin değişmediğini gösteriyor. Girenler ve ürünler aynı olduğu için aradaki fark da aynı kalmış.
4. Denetleyelim: iki gözlem birbirini tamamlıyor ✓ — katalizör yolu değiştiriyor, varış noktasını değil.

13. Yukarıda bir tepkimenin verileri bulunmaktadır. Ortalama tepkime hızı sorulmaktadır. Buna göre bu değer kaç mol/(L × s)'dir?

Δderişim = 0,6 mol/L, Δzaman = 3 s

• A) 2
• B) 1,8
• C) 5
• D) 0,2
• E) 0,6

Doğru cevap: D — Hız, derişim değişiminin zamana bölümüdür: 0,6 ÷ 3 = 0,2 mol/(L × s).

1. Ortalama tepkime hızının formülünü yazalım: hız = Δderişim ÷ Δzaman.
2. Verilenleri yerine koyalım: Δderişim = 0,6 mol/L, Δzaman = 3 s.
3. Bölelim: 0,6 ÷ 3 = 0,2 mol/(L × s).
4. Denetleyelim: birim de doğrulama sağlıyor ✓ — mol/L bölü s işlemi mol/(L × s) veriyor.

14. Grafikte bir tepkimede girenin derişimi zamana göre izlenmiştir. Tepkime hızının zamanla değişimi sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Yorum yapılamaz.
• B) Hız artar.
• C) Hız sabittir.
• D) Hız sonsuza gider.
• E) Giren tükendikçe hız azalır.

Doğru cevap: E — Derişim azaldıkça çarpışma sayısı düşer ve tepkime yavaşlar.

1. Grafikten okunan şey şu: girenin derişimi zamanla sürekli azalıyor.
2. Hız etkin çarpışma sayısına bağlıdır; çarpışma sayısı da birim hacimdeki tanecik sayısına, yani derişime.
3. Giren tükendikçe derişim düşer, çarpışmalar seyrekleşir ve tepkime yavaşlar.
4. Denetleyelim: derişim-zaman grafiğinin eğimi giderek yatıklaşır ✓ — bu yatıklaşma hızın azaldığını gösteriyor.

15. Tabloda iki basamaklı bir tepkimenin basamak hızları verilmiştir. Toplam tepkime hızını belirleyen basamak sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Birinci basamak; en yavaş basamak hızı belirler.
• B) İkinci basamak
• C) İki basamağın ortalaması
• D) En hızlı basamak
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Çok basamaklı tepkimelerde toplam hızı en yavaş basamak belirler.

1. Tabloda iki basamak var: birincisi yavaş, ikincisi hızlı. Basamaklar art arda gerçekleşiyor.
2. İkinci basamak ancak birincisinin ürünü hazır olunca çalışabilir. Yani ne kadar hızlı olursa olsun birinciyi bekler.
3. Yavaş basamak bir darboğaz oluşturur; toplam hızı o belirler.
4. Denetleyelim: dar bir kapıdan geçen kalabalık gibi ✓ — arkadaki koridor ne kadar geniş olursa olsun geçiş hızını kapı belirler.

16. Tabloda gaz fazındaki bir tepkimede hacim değişiminin etkisi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Azalır
• B) Artar
• C) Değişmez
• D) Sıfırlanır
• E) Belirsizdir

Doğru cevap: B — Hacim küçülünce derişim büyür; çarpışma sıklığı ve hız artar.

1. Tablonun kurgusu şu: gaz fazındaki bir tepkimede hacim küçültülüyor ve etkileri sıralanıyor.
2. Dolu satır: derişim → artar. Tanecik sayısı aynı kaldığı hâlde hacim küçüldüğü için birim hacimdeki tanecik sayısı büyür.
3. Tanecikler sıkıştıkça birbirleriyle daha sık çarpışır. Etkin çarpışma sayısı arttığı için tepkime hızı da artar.
4. Denetleyelim: derişim ile hız aynı yönde değişiyor ✓ — bu ilişki daha önceki tabloda da kurulmuştu.

17. Yukarıda tanımı verilen büyüklük sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Bağ enerjisi
• B) Aktivasyon enerjisi
• C) Standart oluşum entalpisi
• D) Hız sabiti
• E) Tepkime derecesi

Doğru cevap: C — Bir bileşiğin standart koşullarda elementlerinden bir mol oluşması sırasındaki entalpi değişimi standart oluşum entalpisidir.

1. Tanımdaki üç ölçütü ayıralım: standart koşullar, BİR MOL bileşik ve ELEMENTLERİNDEN oluşma.
2. Üç koşul birlikte bir referans değeri tanımlıyor; böylece farklı maddelerin değerleri karşılaştırılabiliyor.
3. Bu büyüklüğün adı standart oluşum entalpisidir.
4. Denetleyelim: aktivasyon enerjisi bir eşik, bağ enerjisi ise tek bir bağın kopması için gereken enerji ✓ — ikisi de bu tanıma uymuyor.

18. Tabloda standart oluşum entalpileri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değer hangisidir?

• A) 1 kJ/mol
• B) 286 kJ/mol
• C) −286 kJ/mol
• D) 0 kJ/mol
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: D — Elementlerin en kararlı hâllerindeki standart oluşum entalpisi sıfır kabul edilir.

1. Oluşum entalpisinin tanımını hatırlayalım: bir maddenin kendi ELEMENTLERİNDEN oluşması sırasındaki enerji değişimi.
2. O₂ gazı zaten bir elementtir ve en kararlı hâlindedir. Yani oluşması için bir tepkimeye gerek yok; madde zaten başlangıç noktasında.
3. Değişim olmadığı için değeri sıfır kabul edilir. Bu, ölçümlerin karşılaştırılabilmesi için konulmuş bir referans noktasıdır.
4. Denetleyelim: H₂O için −286 kJ/mol verilmiş ✓ — çünkü su bir BİLEŞİKTİR ve elementlerinden oluşurken enerji açığa çıkar.

19. Kartlarda üç işlem numaralandırılmıştır. Gaz fazındaki bir tepkimenin hızını azaltan işlem sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) III
• B) I
• C) II
• D) Üçü de artırır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Kabı büyütmek derişimi düşürür ve hızı azaltır; öteki iki işlem hızı artırır.

1. Üç işlemi etkin çarpışma sayısına etkisine göre inceleyelim.
2. I. sıcaklığı yükseltmek: eşiği aşan tanecik oranı büyür, hız artar. II. katıyı toz hâline getirmek: temas yüzeyi genişler, hız artar.
3. III. kabı büyütmek: tanecik sayısı aynı kalır ama hacim büyür, yani derişim düşer. Çarpışmalar seyrekleşir ve hız AZALIR.
4. Denetleyelim: soru hızı azaltan işlemi istiyor ✓ — üç işlemden yalnız biri bu yönde çalışıyor.

20. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Hata yoktur.
• B) Ekzotermik tepkimeler hızlıdır.
• C) Endotermik tepkimeler olmaz.
• D) Aktivasyon enerjisi hızı etkilemez.
• E) Hız aktivasyon enerjisine bağlıdır; entalpi işareti hızı belirlemez.

Doğru cevap: E — Bir tepkimenin ısı açığa çıkarması ile hızlı olması ayrı konulardır; hızı aktivasyon enerjisi belirler.

1. Öğrencinin savını ayıralım: ekzotermik olmak (enerji özelliği) ile hızlı olmak (hız özelliği) aynı sayılmış.
2. Entalpi başlangıç ile bitiş arasındaki farktır; tepkimenin sonunda ne kadar enerji açığa çıkacağını söyler.
3. Hız ise aşılması gereken EŞİĞE bağlıdır. Aktivasyon enerjisi yüksekse tepkime çok ısı verse bile yavaş olur.
4. Denetleyelim: demirin paslanması ekzotermiktir ama yıllar sürer ✓ — yüksek eşik hızı düşürüyor.

21. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Bir tepkimenin hızı ile enerjisi ayrı büyüklüklerdir; biri yola, diğeri baştan sona olan farka bağlıdır.
• B) Hız ile enerji aynı şeydir.
• C) Katalizör entalpiyi değiştirir.
• D) Çarpışma hızı etkilemez.
• E) Kartlar birbirinden bağımsızdır.

Doğru cevap: A — Kartlar çarpışmayı, katalizörü ve entalpiyi ortak bir açıklamada birleştiriyor.

1. Üç kartı okuyalım: etkin çarpışma hızı belirler, katalizör yolu değiştirir, entalpi baştan sona olan farktır.
2. Birinci ve ikinci kart HIZLA ilgili: hız çarpışmaya bağlı ve katalizör bu yolu kolaylaştırıyor.
3. Üçüncü kart ise ENERJİYLE ilgili ve yola hiç bakmıyor. Üçü birlikte şunu veriyor: hız ile enerji ayrı büyüklüklerdir.
4. Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — biri yola, öteki baştan sona olan farka bağlı diyen seçenek üç kartı da içine alıyor.