Sanayi Devrimi’nin Meydana Getirdiği Siyasi, Sosyal ve Ekonomik Değişim

1. Yukarıdaki tanım, 18. yüzyıldan itibaren Avrupa’da yaşanan köklü bir dönüşümü anlatmaktadır. Sözü edilen dönüşümün adı nedir?

• A) Rönesans
• B) Reform
• C) Sanayi Devrimi
• D) Fransız İhtilali
• E) Coğrafi Keşifler

Doğru cevap: C — İnsan ve hayvan gücünün yerini kömürle çalışan makinelerin, atölyenin yerini fabrikanın aldığı dönüşüm Sanayi Devrimi’dir.

1. Tanımdaki iki değişimi ayıralım: enerji kaynağı değişiyor (kas gücü yerine kömürle çalışan buhar makinesi) ve üretim yeri değişiyor (atölye yerine fabrika).
2. Tanım 18. yüzyıldan itibaren Avrupa’da başladığını söylüyor; bu dönüşüm İngiltere’de dokuma sektöründe başlayıp yayılmıştır.
3. Üretimin enerjisini ve örgütlenmesini birlikte değiştiren bu süreç Sanayi Devrimi olarak adlandırılır.
4. Denetleyelim: makine + kömür + fabrika + 18. yüzyıl ✓ — tanımın bütün ögeleri Sanayi Devrimi’ni gösteriyor.

2. Fabrika düzeninde üretim, ustanın kendi evinde değil çok sayıda işçinin bir arada çalıştığı büyük yapılarda yürütülmüştür. Bu değişimin üretim üzerindeki doğrudan sonucu nedir?

• A) Üretimin azalması
• B) Aynı sürede çok daha fazla mal üretilebilmesi
• C) Ustaların sayısının artması
• D) Ürün fiyatlarının yükselmesi
• E) El işçiliğinin yaygınlaşması

Doğru cevap: B — Makinenin ve çok sayıda işçinin bir arada çalıştığı fabrika düzeni, aynı sürede çok daha fazla mal üretilmesini sağlamıştır.

1. Eski düzende usta kendi evinde ya da küçük atölyesinde, elle ve sınırlı sayıda ürün üretiyordu.
2. Fabrikada makineler insan gücünden hızlı çalışır; işçiler de iş bölümüyle her biri tek bir aşamada uzmanlaşır.
3. Makine hızı ve iş bölümü birleşince birim zamanda üretilen mal miktarı büyük ölçüde artar; seri üretim başlar.
4. Denetleyelim: aynı saatte daha çok ürün çıkıyorsa üretim artmış demektir ✓ — değişimin doğrudan sonucu bu.

3. Kırsaldan kentlere göç eden nüfus fabrikalarda ücretle çalışmaya başlamıştır. Bu gelişmenin toplum yapısında doğurduğu yeni kesim hangisidir?

• A) Toprak soyluları
• B) Lonca ustaları
• C) Ücretli işçi sınıfı
• D) Tımarlı sipahiler
• E) Ahi birlikleri

Doğru cevap: C — Kırdan kente göçüp fabrikada ücretle çalışan nüfus, ücretli işçi sınıfı adı verilen yeni bir toplumsal kesim oluşturmuştur.

1. Metindeki süreç iki basamaklı: kırsaldaki nüfus kente göç ediyor, kentte fabrikalarda ücret karşılığı çalışıyor.
2. Bu kişilerin toprağı, atölyesi ya da makinesi yoktur; geçimlerini yalnız emeklerini ücret karşılığı satarak sağlarlar.
3. Üretim aracına sahip olmayıp ücretle çalışan bu geniş kesime işçi sınıfı denir; Sanayi Devrimi’yle ortaya çıkmıştır.
4. Denetleyelim: seçenekler arasında fabrikada ücretle çalışmayı anlatan tek kesim ücretli işçi sınıfıdır ✓.

4. Grafikte sanayileşen bir ülkede kent nüfusunun dönemlere göre değişimi verilmiştir. Grafikteki eğilimin kentler üzerinde doğurduğu sorun nedir?

• A) Konut, altyapı ve sağlık hizmetlerinin nüfusa yetişememesi
• B) Kentlerin boşalması
• C) Fabrikaların kapanması
• D) Tarımın kentlere taşınması
• E) Nüfusun kırsala dönmesi

Doğru cevap: A — Sanayileşmeyle hızla artan kent nüfusuna konut, altyapı ve sağlık hizmetleri yetişememiştir.

1. Grafiği okuyalım: kent nüfusu dönemden döneme sürekli ve hızla artıyor.
2. Kente gelen her yeni kişi barınak, temiz su, kanalizasyon ve sağlık hizmeti ister; bunları kurmak ise zaman ve yatırım gerektirir.
3. Nüfus altyapıdan hızlı büyüyünce kalabalık ve sağlıksız mahalleler oluşur, salgın hastalıklar yayılır; 19. yüzyıl sanayi kentlerinde yaşanan sorun budur.
4. Denetleyelim: nüfus artıyor, hizmet aynı hızda artmıyor → hizmetler nüfusa yetişemiyor ✓.

5. Fabrikalar sürekli hammadde ve ürettiklerini satacak geniş pazarlar gerektirmiştir. Bu iki ihtiyacın dış politikaya yansıması nasıl olmuştur?

• A) Devletlerin dışa kapanması
• B) Ticaretin bırakılması
• C) Savaşların tümüyle sona ermesi
• D) Sömürgeciliğin hız kazanıp devletler arası rekabetin sertleşmesi
• E) Gümrük vergilerinin kaldırılması

Doğru cevap: D — Fabrikaların hammadde ve pazar ihtiyacı, sanayileşen devletleri sömürge arayışına ve sert bir rekabete sürüklemiştir.

1. Metin iki ihtiyaç sayıyor: fabrikayı çalıştıracak sürekli hammadde ve üretilen malı satacak geniş pazar.
2. İkisi de ülke sınırlarının dışında aranır; hammadde bölgelerini ve pazarları denetim altına almanın yolu sömürge edinmektir.
3. Aynı ihtiyacı duyan birden çok sanayi devleti aynı bölgeler için yarışınca aralarındaki rekabet sertleşir; 19. yüzyıldaki sömürge yarışı bunun sonucudur.
4. Denetleyelim: hammadde + pazar arayışı = sömürgecilik; birden çok arayan = rekabet ✓.

6. Buharlı gemi ve demir yolu, malların daha kısa sürede ve daha ucuza taşınmasını sağlamıştır. Bu gelişmenin ticaret üzerindeki etkisi nedir?

• A) Ticaretin yavaşlaması
• B) Uzak pazarların erişilebilir hâle gelmesi
• C) Limanların kapanması
• D) Malların pahalanması
• E) Deniz ticaretinin bırakılması

Doğru cevap: B — Buharlı gemi ve demir yolu taşımayı hızlandırıp ucuzlatınca uzak pazarlar da erişilebilir hâle gelmiştir.

1. Metin taşımadaki iki kazancı veriyor: daha kısa süre ve daha düşük maliyet.
2. Önceden uzak bir pazara mal götürmenin yol masrafı malın kârını yiyordu; bu yüzden tüccar yakın pazarlarla yetiniyordu.
3. Taşıma ucuzlayınca uzak pazara mal satmak da kârlı olur; fabrika malları kıtalar arasında dolaşmaya başlar.
4. Denetleyelim: taşıma maliyeti düştü → erişilebilir pazar alanı genişledi ✓.

7. Avrupa fabrikalarında üretilen ucuz dokumalar Osmanlı çarşılarına girmeye başlamıştır. Bu durumun yerli lonca üretimi üzerindeki etkisi nedir?

• A) Lonca üretiminin fiyat rekabetine dayanamayıp gerilemesi
• B) Lonca sayısının artması
• C) Yerli üretimin ucuzlaması
• D) İhracatın artması
• E) Çırak sayısının çoğalması

Doğru cevap: A — Makineyle üretilen ucuz Avrupa dokumaları karşısında el tezgâhına dayanan lonca üretimi fiyat rekabetine dayanamayıp gerilemiştir.

1. Rakipleri karşılaştıralım: Avrupa fabrikası makineyle ve seri üretir; Osmanlı loncası elle ve sınırlı sayıda üretir.
2. Seri üretimin birim maliyeti düşüktür; fabrika malı çarşıda lonca malından ucuza satılır.
3. Alıcı ucuz olanı tercih ettikçe lonca ürünleri satılamaz, atölyeler kapanır; yerli üretim geriler.
4. Denetleyelim: ucuz rakip çarşıya girince pahalı yerli ürünün satışı düşer ✓.

8. Tabloda kapitülasyonların iki farklı dönemdeki anlamı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan karşılık hangisidir?

• A) Osmanlı sanayisini koruyan bir kalkan
• B) Gümrük gelirlerini artıran bir düzenleme
• C) Yabancı tüccara üstünlük sağlayıp yerli üreticiyi savunmasız bırakan bir bağ
• D) Ticareti tümüyle durduran bir yasak
• E) Yalnız savaş zamanı geçerli bir izin

Doğru cevap: C — Osmanlı güçlüyken ticareti canlandıran kapitülasyonlar, Sanayi Devrimi sonrasında yabancı tüccara üstünlük sağlayıp yerli üreticiyi savunmasız bırakan bir bağa dönüşmüştür.

1. Tablonun ilk satırı: Osmanlı güçlüyken kapitülasyonlar ticareti canlandırmak için tek taraflı verilen, istenince geri alınabilen ayrıcalıklardı.
2. Sanayi Devrimi’yle Avrupa ucuz ve bol mal üreten tarafa geçti; Osmanlı ise bu malla yarışamayan el üretimiyle kaldı.
3. Aynı ayrıcalıklar artık yabancı tüccara düşük gümrük ve geniş kolaylık sağlayarak yerli üreticiyi korumasız bırakıyordu; ayrıcalık fiilen bağımlılık aracına dönüşmüştü.
4. Denetleyelim: güç dengesi değişince aynı hukuki metnin sonucu da değişmiş ✓ — tablodaki "iki farklı anlam" budur.

9. Bir ticaret sözleşmesiyle yabancı tüccarın iç ticarette yerli tüccardan daha düşük vergi ödemesi mümkün hâle gelmiştir. Bu düzenlemenin yerli tüccar açısından sonucu nedir?

• A) Yerli tüccarın kârının artması
• B) İç pazarda kendi ülkesinde dezavantajlı duruma düşmesi
• C) İhracatın kolaylaşması
• D) Vergilerin eşitlenmesi
• E) Loncaların güçlenmesi

Doğru cevap: B — Yabancı tüccarın iç ticarette daha az vergi ödemesi, yerli tüccarı kendi ülkesinin pazarında dezavantajlı duruma düşürmüştür.

1. Metindeki eşitsizlik: aynı iç pazarda yabancı tüccar düşük, yerli tüccar yüksek vergi ödüyor. 1838 Balta Limanı Antlaşması bu tür bir düzen kurmuştur.
2. Vergi, malın maliyetine eklenir; daha çok vergi ödeyen yerli tüccarın maliyeti yükselir.
3. Yüksek maliyetle çalışan yerli tüccar ya daha pahalıya satar ya da kârından vazgeçer; iki durumda da yabancı rakibine göre geri düşer.
4. Denetleyelim: kendi pazarında rakibinden yüksek vergi ödeyen tüccar dezavantajlıdır ✓.

10. Tabloda 19. yüzyılda Osmanlı ile Avrupa arasındaki ticaretin yönü gösterilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş bırakılan yere ne gelmelidir?

• A) İşlenmemiş maden cevheri
• B) Canlı hayvan
• C) Ham deri
• D) Kereste ve yapı taşı
• E) Fabrikada üretilmiş dokuma ve mamul eşya

Doğru cevap: E — 19. yüzyılda Osmanlı Avrupa’ya hammadde satıp Avrupa’dan fabrikada üretilmiş dokuma ve mamul eşya almıştır.

1. Tablonun dolu satırı: Osmanlı’dan Avrupa’ya pamuk, yün, tiftik, tahıl gidiyor — bunların hepsi işlenmemiş hammaddedir.
2. Avrupa fabrikaları bu hammaddeleri işler; pamuk ve yün dokumaya dönüşür.
3. İşlenen mal yeniden satılmak üzere Osmanlı pazarına döner; yani Avrupa’dan gelen, fabrikada üretilmiş dokuma ve mamul eşyadır.
4. Denetleyelim: hammadde bir yöne, mamul mal öteki yöne gidiyor ✓ — ticaretin iki ayağı birbirini tamamlıyor.

11. Bir ülkenin fabrika kurabilmesi için makine, nitelikli iş gücü ve uzun vadeli sermaye bir arada bulunmalıdır. Osmanlı’nın sanayileşmede zorlanmasının bu çerçevedeki temel nedeni nedir?

• A) Nüfusunun az olması
• B) Hammadde bulunmaması
• C) Sermaye birikimi ve teknik iş gücünün yetersiz kalması
• D) Ulaşım yollarının hiç olmaması
• E) Ticaretin yasak olması

Doğru cevap: C — Osmanlı’nın sanayileşmede zorlanmasının temel nedeni sermaye birikiminin ve teknik iş gücünün yetersiz kalmasıdır.

1. Metindeki üç koşulu yazalım: makine, nitelikli iş gücü ve uzun vadeli sermaye.
2. Osmanlı’nın hammaddesi vardı; pamuk, yün ve tiftiği Avrupa’ya satıyordu. Yani eksik olan hammadde değildi.
3. Fabrikayı kurup yıllarca ayakta tutacak büyük sermaye birikimi ve makineyi kullanıp onaracak teknik bilgiye sahip iş gücü ise yetersizdi.
4. Denetleyelim: metindeki koşullardan iş gücü ve sermaye eksik ✓ — doğru seçenek tam da bu ikisini sayıyor.

12. Osmanlı Devleti; Feshane, Hereke ve Tophane gibi işletmeleri doğrudan devlet eliyle kurmuştur. Bu tercihin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özel sermayenin bu yatırımları üstlenecek güçte olmaması
• B) Özel girişimin yasaklanmış olması
• C) Hammadde bulunmaması
• D) Ordunun ihtiyacının bulunmaması
• E) Yabancı sermayenin reddedilmesi

Doğru cevap: A — Feshane, Hereke ve Tophane’nin devlet eliyle kurulmasının nedeni, özel sermayenin bu büyük yatırımları üstlenecek güçte olmamasıdır.

1. Fabrika, makine alımı ve kuruluş için büyük ve uzun vadeli sermaye ister.
2. Osmanlı’da bu büyüklükte birikime sahip özel girişimci yok denecek kadar azdı; özel sermaye bu yatırımı yapamıyordu.
3. Boşluğu devlet doldurdu: fes, kumaş ve askerî malzeme gibi özellikle ordunun ihtiyacını karşılayacak işletmeler devlet bütçesiyle kuruldu.
4. Denetleyelim: özel sermaye yeterli olsaydı devletin öne çıkmasına gerek kalmazdı ✓ — tercih bu eksikliğin sonucudur.

13. Osmanlı’da açılan ıslahhane ve sanayi mekteplerinde gençlere dokumacılık, marangozluk ve demircilik öğretilmiştir. Bu okulların sanayileşme açısından amacı nedir?

• A) Tarımsal üretimi artırmak
• B) Fabrikaların kapatılmasını sağlamak
• C) Yabancı malların ithalini artırmak
• D) Üretimde çalışacak teknik iş gücünü yetiştirmek
• E) Loncaları kapatmak

Doğru cevap: D — Islahhane ve sanayi mekteplerinin amacı, fabrikada ve atölyede çalışacak teknik iş gücünü yetiştirmektir.

1. Fabrika kurmak için makine ve sermayenin yanında makineyi kullanacak nitelikli iş gücü de gerekir; Osmanlı’da bu kadro yetersizdi.
2. Bu okullarda gençlere dokumacılık, marangozluk, demircilik gibi üretimde doğrudan kullanılan meslekler öğretiliyor.
3. Meslek edinen gençler atölye ve fabrikalarda çalışacak kadroyu oluşturur; okullar böylece iş gücü açığını kapatmayı hedefler.
4. Denetleyelim: öğretilen dersler üretim becerisi ✓ — amaç teknik iş gücü yetiştirmek.

14. Dış borçla alınan kaynak üretime değil de cari giderlere ve borç ödemesine harcanırsa borç kendini finanse edecek gelir üretmez. Bu durumun devlet maliyesindeki sonucu nedir?

• A) Borcun kendiliğinden kapanması
• B) Borcun büyüyerek maliyeyi kalıcı bağımlılığa sürüklemesi
• C) Gelirlerin artması
• D) Vergilerin kaldırılması
• E) Yatırımların hızlanması

Doğru cevap: B — Üretime harcanmayan dış borç yeni gelir doğurmadığı için yeni borçla ödenir; borç büyür ve maliye kalıcı bağımlılığa sürüklenir.

1. Borç yatırıma harcanırsa kurulan işletme gelir üretir ve borç o gelirle ödenir.
2. Metindeki durumda borç cari giderlere ve eski borç ödemesine gidiyor; ortada gelir getiren bir yatırım yok.
3. Anapara ve faiz ödemesi gelirle karşılanamayınca yeni borç alınır; borç katlanarak büyür. Osmanlı’da 1854’te başlayan borçlanma 1875’te ödeme güçlüğüne, 1881’de Düyun-u Umumiye’nin kurulmasına varmıştır.
4. Denetleyelim: gelir doğurmayan borç ancak yeni borçla ödenir → yük büyür ✓.

15. Osmanlı topraklarında yabancı şirketlerce yapılan demir yollarının çoğu limanlara ulaşan hatlardan oluşuyordu. Bu güzergâh tercihinin gösterdiği amaç nedir?

• A) İç bölgeler arasındaki yolculuğu kolaylaştırmak
• B) Askerî sevkiyatı tümüyle engellemek
• C) Şehirleri birbirine bağlamak
• D) Hammaddenin limana, oradan da dışarıya taşınmasını kolaylaştırmak
• E) Tarımı sona erdirmek

Doğru cevap: D — Demir yollarının limanlara ulaşması, amaçlarının iç bölgelerden hammaddeyi limana, oradan dışarıya taşımak olduğunu gösterir.

1. Metindeki ipucu güzergâhtır: hatların çoğu iç bölgeleri birbirine değil, limanlara bağlıyor.
2. Limana mal taşınmasının amacı onu gemiyle dışarıya göndermektir. İzmir–Aydın hattı gibi hatlar verimli tarım bölgelerini limana bağlamıştır.
3. Hatları kuran yabancı şirketler, ülkelerinin fabrikalarına pamuk, tahıl ve maden gibi hammaddeyi ucuz ve hızlı ulaştırmak istiyordu.
4. Denetleyelim: hat iç bölgeden limana gidiyorsa taşınan yük dışa satılacak hammaddedir ✓.

16. Sanayileşmeyle büyüyen kentlerde okuryazarlık, basın ve örgütlenme hızla yaygınlaşmıştır. Bu gelişmelerin siyasi hayata etkisi nedir?

• A) Siyasi taleplerin örgütlü biçimde dile getirilmesi
• B) Siyasetin tümüyle sona ermesi
• C) Basının kapanması
• D) Kentlerin küçülmesi
• E) Okuryazarlığın azalması

Doğru cevap: A — Kentlerde yaygınlaşan okuryazarlık, basın ve örgütlenme siyasi taleplerin örgütlü biçimde dile getirilmesini sağlamıştır.

1. Metin üç gelişme sayıyor: okuryazarlık artıyor, basın yayılıyor, örgütlenme kolaylaşıyor.
2. Okuryazar kişi gazete okur, olaylardan haberdar olur; kentte kalabalık bir arada yaşadığı için ortak sorunlar hızla konuşulur.
3. Ortak sorunlar dernek, sendika ve parti gibi örgütlerle ifade edilir; seçme hakkı ve çalışma koşulları gibi talepler toplu biçimde siyasete taşınır.
4. Denetleyelim: bilgi + haberleşme + örgüt → talepler örgütlü hâle gelir ✓.

17. Yukarıdaki anlatım, sanayileşmenin ilk dönemindeki çalışma koşullarını yansıtmaktadır. Bu koşulların doğurduğu tarihsel sonuç nedir?

• A) Fabrikaların kapanması
• B) Kırsala geri dönülmesi
• C) Makinelerin terk edilmesi
• D) Üretimin durması
• E) Çalışma koşullarını düzeltmeye yönelik işçi örgütlenmesinin ve yasal düzenlemelerin doğması

Doğru cevap: E — Uzun çalışma saatleri, sağlıksız ortam ve çocuk işçiliği, işçi örgütlenmesini ve çalışma koşullarını düzelten yasaları doğurmuştur.

1. Anlatımdaki koşulları sıralayalım: günde on iki saat çalışma, havalandırmasız ortam, makinelerin yanında çocuklar ve hastalık gününün ücretten düşülmesi.
2. Bu koşullar tek bir işçinin değil fabrikadaki herkesin sorunudur; ortak sorun işçileri birlikte hareket etmeye yöneltir.
3. İşçiler sendikalarda örgütlenip hak talep etmiş; devletler de zamanla çalışma saatini sınırlayan, çocuk işçiliğini kısıtlayan yasalar çıkarmıştır.
4. Denetleyelim: ağır ve ortak koşul → örgütlü tepki → yasal düzenleme ✓.

18. Avrupa’nın artan pamuk ihtiyacı, Osmanlı’nın bazı bölgelerinde tahıl yerine pamuk ekilmesine yol açmıştır. Bu yönelimin bölge ekonomisi açısından taşıdığı risk nedir?

• A) Üretimin tümüyle durması
• B) Toprakların verimsizleşmesi
• C) Tarımın bırakılması
• D) Nüfusun azalması
• E) Üretimin tek ürüne ve dış fiyat dalgalanmalarına bağlı hâle gelmesi

Doğru cevap: E — Tahıl yerine pamuğa yönelmek bölge üretimini tek ürüne ve dış fiyat dalgalanmalarına bağlı hâle getirir.

1. Metindeki değişim: Avrupa’nın pamuk talebi yüzünden bazı bölgelerde tahıl yerine pamuk ekiliyor.
2. Bölge gelirini tek bir ürüne bağlıyor; o ürünün fiyatı ise bölgede değil Avrupa pazarında belirleniyor.
3. Dünya fiyatı düşerse ya da talep azalırsa bölgenin geliri birden çöker; üstelik tahıl ekilmediği için kendi gıdası da azalmıştır.
4. Denetleyelim: tek ürün + dış talebe bağlı fiyat = kırılganlık ✓; Amerikan İç Savaşı sonrası pamuk fiyatının düşmesi bu riskin yaşanmış örneğidir.

19. Tabloda 19. yüzyılda iki tarafın üretim ve ticaret konumu karşılaştırılmıştır. Tablodaki bilgilerden hareketle ulaşılabilecek yargı hangisidir?

• A) İki tarafın da aynı üretim düzeyinde olduğu
• B) Osmanlı’nın mamul mal ihraç ettiği
• C) Avrupa’nın hammadde sattığı
• D) Osmanlı’nın uluslararası iş bölümünde hammadde sağlayıcı konuma yerleştiği
• E) İki taraf arasında ticaret bulunmadığı

Doğru cevap: D — Tablo, 19. yüzyılda Osmanlı’nın uluslararası iş bölümünde hammadde sağlayıcı konuma yerleştiğini gösterir.

1. Üretim biçimi satırı: Avrupa fabrikada, Osmanlı ağırlıklı olarak el tezgâhında üretiyor.
2. Dış ticaret satırı: Avrupa mamul mal, Osmanlı hammadde satıyor.
3. İki satır birlikte bir iş bölümü anlatıyor: Avrupa hammaddeyi işleyip mamul mal satan, Osmanlı ise hammadde sağlayan taraftır.
4. Denetleyelim: seçenekteki "hammadde sağlayıcı konum" tablonun dış ticaret satırıyla birebir örtüşüyor ✓.

20. Sanayi Devrimi üretimi artırırken kentleşmeyi hızlandırmış, yeni toplumsal kesimler doğurmuş ve devletler arası rekabeti sertleştirmiştir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Üretim biçimi değişmiştir.
• B) Toplumsal yapı yeni kesimler kazanmıştır.
• C) Kentleşme hızlanmıştır.
• D) Devletler arası rekabet artmıştır.
• E) Değişim yalnız ekonomik alanla sınırlı kalmıştır.

Doğru cevap: E — Bilgi, Sanayi Devrimi’nin kentleşme, toplumsal yapı ve devletler arası rekabet üzerindeki etkisini de saydığı için "yalnız ekonomik alanla sınırlı" denemez.

1. Soru "söylenemez" diye soruyor; bilgiyle çelişen seçeneği arıyoruz.
2. Bilgideki sonuçları alanlarına ayıralım: üretimin artması ekonomik; kentleşme ve yeni toplumsal kesimler sosyal; devletler arası rekabet siyasi.
3. Üretim biçimi, toplumsal yapı, kentleşme ve rekabetle ilgili dört yargı bilgiden doğrudan çıkıyor. "Yalnız ekonomik alan" ise sosyal ve siyasi sonuçları yok sayıyor.
4. Denetleyelim: üç ayrı alanda sonuç sayılan bir değişim tek alanla sınırlı olamaz ✓.