Hücre

1. Şekilde bir hayvan hücresinin şeması verilmiştir. Kalıtım maddesini (DNA) taşıyan ve hücrenin yönetim merkezi olan yapı kaç numara ile gösterilmiştir?

• A) 1
• B) 2
• C) 3
• D) 4
• E) Hiçbiri

Doğru cevap: B — DNA’yı taşıyan ve hücre etkinliklerini yöneten yapı çekirdektir.

1. Sorunun iki ölçütü var: yapı hem kalıtım maddesini taşıyacak hem de hücreyi yönetecek.
2. Şemadaki numaraları okuyalım: 1 hücre zarı, 3 mitokondri, 4 koful.
3. 2 numaralı yapı içinde çekirdekçik bulunan çekirdektir. DNA çekirdekte tutulur ve hücrenin bütün etkinlikleri buradan yönetilir.
4. Denetleyelim: iki ölçüt de aynı yapıda birleşiyor ✓ — yönetim, kalıtım bilgisinin bulunduğu yerden yapılıyor.

2. Prokaryot hücreleri ökaryot hücrelerden ayıran en temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hücre zarlarının bulunmaması
• B) Kalıtım maddelerinin bulunmaması
• C) Zarla çevrili çekirdek ve organellerinin bulunmaması
• D) Ribozomlarının bulunmaması
• E) Protein sentezi yapamamaları

Doğru cevap: C — Prokaryotlarda zarla çevrili çekirdek ve zarlı organeller bulunmaz; DNA sitoplazmada serbesttir.

1. Seçenekleri tek tek sınayalım; prokaryotta neyin BULUNDUĞUNU bilmek eleme yapmayı kolaylaştırır.
2. Prokaryotta hücre zarı vardır, kalıtım maddesi (DNA) vardır ve ribozom vardır; bu yüzden protein sentezi de yaparlar.
3. Bulunmayan şey zarla çevrili çekirdek ve zarlı organellerdir. DNA, çekirdek zarı olmadığı için sitoplazmada serbest durur. Ayırt edici özellik budur.
4. Denetleyelim: bakteri prokaryottur ve çoğalıp protein üretir ✓ — DNA’sı ve ribozomu olmasaydı bunları yapamazdı.

3. Tabloda bazı organeller görevleriyle eşleştirilmiştir. Soru işareti yerine aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

• A) Fotosentezle besin üretimi
• B) Kalıtım maddesinin taşınması
• C) Salgı maddelerinin paketlenmesi
• D) Hücreye şekil verme
• E) Oksijenli solunumla ATP üretimi

Doğru cevap: E — Mitokondri oksijenli solunumun gerçekleştiği ve ATP üretilen organeldir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda organel, sağda görevi. Her organele kendi işi yazılmış.
2. Dolu satırlar: ribozom → protein sentezi, lizozom → hücre içi sindirim.
3. Mitokondrinin görevi enerjiyle ilgilidir: besindeki enerji oksijenli solunumla ATP’ye çevrilir. Hücrenin kullanabildiği enerji birimi ATP’dir.
4. Denetleyelim: fotosentez KLOROPLASTIN, salgı paketleme GOLGİNİN işi ✓ — seçeneklerdeki öteki görevler başka organellere ait.

4. Yarı geçirgen bir zarla ayrılmış kabın bölmelerindeki çözelti derişimleri şekilde verilmiştir. Buna göre su molekülleri net olarak hangi yönde hareket eder?

• A) I’den II’ye
• B) II’den I’e
• C) Net su geçişi olmaz
• D) Önce II’den I’e, sonra durur
• E) Yalnızca tuz I’den II’ye geçer

Doğru cevap: A — Osmozda su, su derişimi yüksek olan taraftan düşük olan tarafa geçer.

1. İki bölmenin tuz derişimi verilmiş: I’de %5, II’de %20. Ama osmozda hareket eden şey tuz değil, SUDUR.
2. Öyleyse su derişimini bulalım: I. bölmenin %95’i, II. bölmenin %80’i su. Su bakımından zengin taraf I.
3. Su, kendi derişiminin yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere geçer. Net su hareketi I’den II’ye doğrudur.
4. Denetleyelim: sonuçta iki bölmenin derişimi birbirine yaklaşır ✓ — osmozun yönü hep bu dengelemeye doğrudur.

5. Şekilde bir maddenin zardan geçiş yönü okla gösterilmiştir. Bu taşıma olayı için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

• A) Enerji harcanmadan gerçekleşir.
• B) Yalnızca su molekülleri için geçerlidir.
• C) Hücre zarı olmadan da gerçekleşir.
• D) ATP harcanarak gerçekleşir.
• E) Yalnızca prokaryot hücrelerde görülür.

Doğru cevap: D — Derişim farkına TERS yönde yapılan taşıma aktif taşımadır ve ATP harcanır.

1. Şekildeki okun yönünü okuyalım: madde az yoğun taraftan çok yoğun tarafa geçiyor.
2. Maddeler kendiliğinden çok yoğundan az yoğuna yayılır; bu pasif taşımadır ve enerji istemez.
3. Buradaki yön ise bunun tersi. Doğal eğilime karşı taşıma yapılıyorsa hücre enerji harcamak zorundadır. Bu aktif taşımadır ve ATP harcanarak gerçekleşir.
4. Denetleyelim: aktif taşımada zardaki taşıyıcı proteinler görev alır ✓ — enerji de bu proteinlerin çalışması için kullanılıyor.

6. Şekilde hücre zarının akıcı mozaik modele göre yapısı gösterilmiştir. Bu yapıyı oluşturan temel moleküller aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

• A) Nişasta ve selüloz
• B) DNA ve RNA
• C) Vitamin ve mineral
• D) Fosfolipit ve protein
• E) Glikojen ve yağ asidi

Doğru cevap: D — Akıcı mozaik modele göre zar, çift katlı fosfolipit tabaka ve içine gömülü proteinlerden oluşur.

1. Modelin adı yapıyı anlatıyor: "akıcı" tabakanın hareketli olduğunu, "mozaik" içine başka moleküllerin serpiştirildiğini söylüyor.
2. Zarın iskeleti çift katlı fosfolipit tabakadır; bu tabaka akıcılığı sağlar.
3. Mozaiği oluşturan moleküller ise proteinlerdir. Taşıma, tanıma ve enzim görevlerini bunlar üstlenir. Temel yapı fosfolipit ve proteindir.
4. Denetleyelim: yapıda ayrıca karbonhidrat ve kolesterol de bulunur ✓ — ama zarı kuran iki temel molekül fosfolipit ile proteindir.

7. Bitki hücresinde bulunup hayvan hücresinde bulunmayan yapılar aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

• A) Hücre zarı ve ribozom
• B) Mitokondri ve çekirdek
• C) Hücre duvarı ve kloroplast
• D) Lizozom ve sentrozom
• E) Golgi aygıtı ve sitoplazma

Doğru cevap: C — Hücre duvarı ve kloroplast bitki hücresine özgüdür.

1. Sorunun ölçütü çift: yapı bitkide BULUNACAK, hayvanda BULUNMAYACAK.
2. Ortak yapıları eleyelim: hücre zarı, ribozom, mitokondri, çekirdek, golgi ve sitoplazma her iki hücrede de var.
3. Geriye bitkiye özgü olanlar kalıyor: selülozdan yapılı hücre duvarı ve fotosentez yapan kloroplast.
4. Denetleyelim: lizozom ve sentrozom ise HAYVAN hücresinde belirgin ✓ — yani ölçüt ters yönde işliyor, seçenek elenir.

8. Bir öğrenci alyuvar hücrelerini saf suyun içine bıraktığında hücrelerin şişip patladığını gözlemlemiştir. Bu gözlemin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hücreden dışarı net su çıkışı olması
• B) Hücrenin aktif taşımayla tuz alması
• C) Saf suyun hücre zarını eritmesi
• D) Hücrenin bölünmeye başlaması
• E) Hücre içine net su girişi olması

Doğru cevap: E — Saf suda su derişimi hücre içinden yüksektir; su hücreye girer ve duvarı olmayan hücre patlar.

1. İki ortamın su derişimini karşılaştıralım. Saf suda çözünen madde yok, yani su derişimi en yüksek düzeyde.
2. Hücre içi ise bir çözeltidir; içinde tuzlar, proteinler ve şekerler var. Öyleyse hücre içinin su derişimi daha düşük.
3. Osmozla su, derişimin yüksek olduğu dışarıdan içeri girer. Hücre şişer.
4. Denetleyelim: alyuvar bir HAYVAN hücresi, hücre duvarı yok ✓ — şişmeyi sınırlayacak dayanak olmadığı için zar yırtılır ve hücre patlar.

9. Hem prokaryot hem ökaryot hücrelerde bulunan ve zarsız yapıda olan organel aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mitokondri
• B) Golgi aygıtı
• C) Ribozom
• D) Lizozom
• E) Endoplazmik retikulum

Doğru cevap: C — Ribozom zarsızdır ve protein sentezi için hem prokaryot hem ökaryot hücrelerde bulunur.

1. Sorunun iki ölçütünü ayıralım: organel ZARSIZ olacak ve her iki hücre tipinde BULUNACAK.
2. Prokaryotta zarlı organel yoktur; bu ölçüt mitokondri, golgi, lizozom ve endoplazmik retikulumu eler, çünkü dördü de zarlıdır.
3. Ama protein sentezi bütün hücrelerde yapılır ve bu işi ribozom görür. Ribozom zarsız olduğu için prokaryotta da bulunabilir.
4. Denetleyelim: bakteri de protein üretiyor ✓ — bu, ribozomun orada bulunmasının kanıtı.

10. Aynı maddeyle farklı sıcaklıklarda yapılan difüzyon deneylerinin sonuçları tabloda verilmiştir. Bu sonuçlara göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?

• A) Difüzyon hızı sıcaklıktan bağımsızdır.
• B) Sıcaklık arttıkça difüzyon hızı artar.
• C) Sıcaklık arttıkça difüzyon hızı azalır.
• D) Difüzyon yalnızca 25 °C’ta gerçekleşir.
• E) Difüzyon hızı yalnızca derişime bağlıdır.

Doğru cevap: B — Sıcaklık arttıkça moleküllerin hareket enerjisi ve buna bağlı olarak difüzyon hızı artar.

1. Deneyin kurgusuna bakalım: madde aynı, değiştirilen tek etken sıcaklık. Öyleyse hız farkının nedeni sıcaklık olmalı.
2. Tablodaki üç değeri sırayla okuyalım: 10 °C → yavaş, 25 °C → orta, 40 °C → hızlı.
3. Sıcaklık artarken hız da düzenli olarak artmış. Çıkarım: sıcaklık arttıkça difüzyon hızlanır.
4. Denetleyelim: sıcaklık moleküllerin hareket enerjisini artırıyor ✓ — daha hızlı hareket eden molekül daha çabuk yayılır.

11. Salgı maddelerinin paketlenerek hücre dışına gönderilmek üzere hazırlandığı organel aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ribozom
• B) Mitokondri
• C) Lizozom
• D) Golgi aygıtı
• E) Sentrozom

Doğru cevap: D — Golgi aygıtı salgıları işler, keseciklerle paketler ve hücre dışına yönlendirir.

1. Salgının izlediği yolu izleyelim. Protein ribozomda sentezlenir; ama sentezlenmiş bir protein henüz gönderilmeye hazır değildir.
2. Ürün golgi aygıtına taşınır. Golgi burada onu işler, gerekli eklemeleri yapar ve zarla çevrili keseciklere paketler.
3. Kesecikler hücre zarına gönderilir ve içerik dışarı verilir. Paketleme ve gönderim golginin işidir.
4. Denetleyelim: sindirim enzimleri de golgide paketlenip lizozoma verilir ✓ — golgi hücrenin sevkiyat merkezi gibi çalışıyor.

12. Akyuvar hücreleri vücuda giren bakterileri yutarak hücre içinde parçalar. Bu parçalama işlemini gerçekleştiren sindirim enzimlerini taşıyan organel aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kloroplast
• B) Ribozom
• C) Sentrozom
• D) Koful
• E) Lizozom

Doğru cevap: E — Lizozom, hücre içi sindirimi sağlayan enzimleri taşır.

1. Akyuvarın yaptığı işi adım adım izleyelim: bakteriyi endositozla hücre içine alıyor ve zarla çevrili bir kesecik oluşuyor.
2. Bakterinin parçalanması için sindirim enzimleri gerekir. Bu enzimler serbest bırakılsa hücrenin kendi yapılarına da zarar verirdi.
3. Bu yüzden enzimler zarla çevrili bir organelde, lizozomda tutulur. Lizozom kesecikle birleşir ve bakteri içeride parçalanır.
4. Denetleyelim: enzimlerin zar içinde tutulması hücreyi koruyor ✓ — hücre içi sindirimin denetimli yapılmasının nedeni bu.

13. Hücre zarının “seçici geçirgen” olarak nitelendirilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hiçbir maddenin geçişine izin vermemesi
• B) Bütün maddeleri serbestçe geçirmesi
• C) Bazı maddeleri geçirip bazılarını geçirmemesi
• D) Yalnızca su moleküllerini geçirmesi
• E) Yalnızca ölü hücrelerde bulunması

Doğru cevap: C — Zar, madde türüne ve büyüklüğüne göre hangi maddenin geçeceğini denetler.

1. Nitelemeyi iki parçaya ayıralım: zar "geçirgen" ama "seçici".
2. "Geçirgen" kısmı bazı maddelerin geçtiğini söylüyor: küçük ve yağda çözünen moleküller kolayca geçer.
3. "Seçici" kısmı ise geçişin denetlendiğini söylüyor: büyük ve yüklü moleküller taşıyıcı protein ister, bazı maddeler ise hiç geçemez. Yani zar bazı maddeleri geçirip bazılarını geçirmez.
4. Denetleyelim: bu denetim olmasaydı hücre iç dengesini koruyamazdı ✓ — seçiciliğin işlevi tam olarak bu.

14. Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, organellerin içinde bulunduğu yarı akışkan kısma ne ad verilir?

• A) Sitoplazma
• B) Çekirdekçik
• C) Hücre duvarı
• D) Kromozom
• E) Koful

Doğru cevap: A — Sitoplazma, organelleri barındıran ve metabolik tepkimelerin geçtiği yarı akışkan ortamdır.

1. Sorudaki konumu belirleyelim: hücre zarı ile çekirdek arasında kalan bölge.
2. Bu bölge boş değil; içinde organeller, çözünmüş tuzlar, enzimler ve su bulunur. Yarı akışkan olması organellerin yer değiştirmesine izin verir.
3. Bu kısma sitoplazma denir. Hücredeki birçok metabolik tepkime de burada gerçekleşir.
4. Denetleyelim: çekirdekçik çekirdeğin İÇİNDE, hücre duvarı zarın DIŞINDA ✓ — ikisi de sorulan konumda değil.

15. Şekilde bir hücrenin zarını çukurlaştırarak katı bir besin parçasını içine alışı gösterilmiştir. Bu olaya ne ad verilir?

• A) Ekzositoz
• B) Pinositoz
• C) Fagositoz
• D) Osmoz
• E) Basit difüzyon

Doğru cevap: C — Katı taneciklerin zarın çukurlaşmasıyla hücre içine alınmasına fagositoz denir.

1. Önce yönü belirleyelim: madde hücre İÇİNE alınıyor. Bu, endositozdur; dışarı verilseydi ekzositoz olurdu.
2. Endositoz alınan maddenin hâline göre ikiye ayrılır.
3. Şekilde alınan şey KATI bir besin parçası. Katı tanecik alımına fagositoz, sıvı alımına pinositoz denir. Öyleyse bu olay fagositozdur.
4. Denetleyelim: akyuvarın bakteri yutması da fagositoz ✓ — aynı olayın vücuttaki örneği.

16. İki farklı hücrenin mitokondri sayıları tabloda karşılaştırılmıştır. Bu farkın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kalp kası hücresinin daha büyük olması
• B) Kalp kası hücresinin enerji ihtiyacının çok yüksek olması
• C) Deri hücresinin çekirdeksiz olması
• D) Kalp kası hücresinin fotosentez yapması
• E) Deri hücresinin prokaryot olması

Doğru cevap: B — Mitokondri sayısı hücrenin ATP, yani enerji ihtiyacıyla doğru orantılıdır.

1. Mitokondrinin görevini hatırlayalım: oksijenli solunumla ATP üretmek.
2. Öyleyse bir hücrede mitokondri sayısının çok olması, o hücrenin çok ATP harcadığını gösterir.
3. Kalp kası hücresi ömür boyu kasılıp gevşer; sürekli ve yüksek enerji harcar. Deri epitel hücresinin enerji ihtiyacı ise çok daha azdır. Fark bu ihtiyaçtan doğar.
4. Denetleyelim: aynı ilke karaciğer ve sperm hücrelerinde de geçerli ✓ — enerji harcaması yüksek hücrelerde mitokondri sayısı da yüksek.

17. Çekirdek içinde bulunan ve ribozom yapımında görev alan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çekirdek zarı
• B) Kromatin iplik
• C) Çekirdek özsuyu
• D) Sentrozom
• E) Çekirdekçik

Doğru cevap: E — Çekirdekçik ribozomal RNA üretiminde ve ribozom yapımında görev alır.

1. Aranan yapının iki ölçütü var: çekirdeğin İÇİNDE bulunacak ve ribozom yapımında görev alacak.
2. Çekirdek zarı çekirdeği sınırlar, kromatin iplik kalıtım maddesini taşır, sentrozom ise çekirdeğin dışındadır.
3. Geriye çekirdekçik kalıyor. Çekirdekçik ribozomal RNA sentezler ve ribozomun alt birimleri burada hazırlanır.
4. Denetleyelim: hazırlanan alt birimler sitoplazmaya geçip ribozomu oluşturuyor ✓ — üretim çekirdekte, görev sitoplazmada.

18. Bir bilim insanı incelediği hücrede ribozom bulunduğunu, ancak zarla çevrili hiçbir organel ve çekirdek zarı bulunmadığını belirlemiştir. Buna göre bu hücre için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Bir bitki hücresidir.
• B) Bir hayvan hücresidir.
• C) Bir prokaryot hücredir.
• D) Bir mantar hücresidir.
• E) Cansız bir yapıdır.

Doğru cevap: C — Zarlı organel ve çekirdek zarının bulunmaması prokaryot hücrenin ayırt edici özelliğidir.

1. Bilim insanının bulgularını ayıralım: ribozom VAR, zarlı organel ve çekirdek zarı YOK.
2. Bitki, hayvan ve mantar hücrelerinin üçü de ökaryottur; ökaryotlarda çekirdek zarı ve zarlı organeller bulunur. Bu üç seçenek elenir.
3. Ribozomun bulunması ise hücrenin canlı olduğunu ve protein sentezlediğini gösterir. Bu özellikleri taşıyan hücre prokaryottur, örneğin bir bakteri.
4. Denetleyelim: ribozom zarsız olduğu için prokaryotta bulunabiliyor ✓ — bulgular birbiriyle çelişmiyor.

19. Solmuş bir marul yaprağı bir süre saf suda bekletildiğinde tekrar dirileşip sertleşmektedir. Bu olayın hücresel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hücrelere osmozla su girmesi ve turgor basıncının artması
• B) Hücrelerden osmozla su çıkması
• C) Hücre duvarının erimesi
• D) Hücrelerin aktif taşımayla tuz kaybetmesi
• E) Hücrelerin bölünerek çoğalması

Doğru cevap: A — Saf suda hücreye su girer; hücre duvarı patlamayı önler, turgor basıncı artar ve doku sertleşir.

1. Saf suyun su derişimi hücre içinden yüksektir; osmozla su hücre içine girer ve kofullar dolar.
2. Buraya kadar olay alyuvarın saf suya konulmasıyla aynı. Fark bundan sonra başlıyor.
3. Bitki hücresinin dışında selülozdan yapılı sert bir hücre duvarı var. Şişen hücre bu duvara dayanır ve patlayamaz; bunun yerine içeriden dışarı bir basınç oluşur. Turgor basıncı denen bu basınç dokuyu sertleştirir ve yaprak dirileşir.
4. Denetleyelim: duvarı olmayan alyuvar aynı ortamda patlıyordu ✓ — iki farklı sonucu doğuran şey hücre duvarının varlığı.

20. Hücrelerin sınırsız biçimde büyüyemeyip belirli bir boyuta ulaştıktan sonra bölünmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çekirdeğin küçülmesi
• B) Hacim yüzeyden daha hızlı arttığı için madde alışverişinin yetersiz kalması
• C) Yüzey alanının hacimden daha hızlı artması
• D) Mitokondri sayısının azalması
• E) Hücre zarının kalınlaşması

Doğru cevap: B — Hücre büyüdükçe hacim yüzeyden daha hızlı arttığı için zar madde alışverişine yetmez hâle gelir.

1. Madde alışverişinin nereden yapıldığını belirleyelim: hücre zarından, yani YÜZEYDEN. İhtiyacı belirleyen şey ise içerideki madde miktarı, yani HACİM.
2. Hücre büyürken bu ikisi aynı hızda artmaz. Hacim boyutun küpüyle, yüzey ise karesiyle artar; öyleyse yüzey/hacim oranı sürekli küçülür.
3. Bir noktadan sonra zar, artan hacmin ihtiyacını karşılayamaz. Hücre bu yüzden sınırsız büyüyemez, belirli boyuta ulaşınca bölünür.
4. Denetleyelim: bölünme sonucu iki küçük hücre oluşuyor ✓ — küçük hücrelerin yüzey/hacim oranı yeniden yüksek, alışveriş rahatlıyor.