Yaşam Bilimi: Biyoloji

1. Yukarıda tanımı verilen bilim dalının adı sorulmaktadır. Bu bilim dalı hangisidir?

• A) Biyoloji
• B) Kimya
• C) Jeoloji
• D) Astronomi
• E) Coğrafya

Doğru cevap: A — Biyoloji "yaşam bilimi" demektir. Canlıyı hem molekül düzeyinde hem ekosistem düzeyinde ele aldığı için çok sayıda alt dala ayrılır.

1. İnceleme konusu canlılar ve yaşamdır.
2. Yapı, işlev, gelişim ve çevre ilişkisi kapsanır.
3. Bu bilim dalı biyolojidir.

2. Tabloda biyolojinin bazı alt dalları ve inceleme konuları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan inceleme konusu hangisidir?

• A) Kan hastalıkları
• B) Kemik yapısı
• C) Canlı ile çevresi arasındaki ilişkiler
• D) Bitki adlandırması
• E) Virüsler

Doğru cevap: C — Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreyle olan ilişkilerini inceler. Kirlilik, iklim değişikliği ve tür kaybı gibi sorunlar bu alanın konusudur.

1. Ekoloji sözcüğü "yaşanılan yer" anlamına gelir.
2. Canlı-çevre ilişkilerini konu alır.
3. Eksik ifade bu ilişkilerdir.

3. Mikroskobun geliştirilmesinin biyoloji tarihinde bir dönüm noktası sayılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Hayvanların daha kolay avlanmasını sağlaması
• B) İlaçların ucuzlaması
• C) Bitkilerin daha hızlı büyümesi
• D) Haritaların çizilmesi
• E) Çıplak gözle görülemeyen hücrelerin ve mikroorganizmaların gözlenebilmesini sağlaması

Doğru cevap: E — Mikroskop olmadan hücre kavramı doğamazdı. Hastalıkların mikroorganizmalardan kaynaklandığının anlaşılması da bu araca dayanır; tıpta hijyen anlayışı buradan çıkmıştır.

1. Hücreler çıplak gözle görülemez.
2. Mikroskop bu düzeyi gözlemeye açtı.
3. Hücre ve mikroorganizma bilgisi bu araçla doğdu.

4. Tabloda biyolojideki dönüm noktaları ve katkıları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan katkı hangisidir?

• A) Haritacılığın gelişmesi
• B) Kalıtsal hastalıkların anlaşılması ve gen temelli tanı-tedavi yollarının açılması
• C) Madenlerin bulunması
• D) Uzay araştırmalarının başlaması
• E) Deprem tahmini

Doğru cevap: B — DNA’nın yapısının çözülmesi kalıtımın moleküler temelini açıkladı. Genetik tanı testleri, gen tedavileri ve adli bilimlerde kullanılan DNA analizleri bu bilgiye dayanır.

1. DNA kalıtsal bilgiyi taşır.
2. Yapısının bilinmesi kalıtımı açıkladı.
3. Gen temelli tanı ve tedavi yolu açıldı.

5. Bilimsel araştırmanın gözlemle başladığı belirtilmektedir. Nitel ve nicel gözlem arasındaki fark sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Nitel gözlem daha doğrudur
• B) Nicel gözlem yalnız gece yapılır
• C) İkisi de aynıdır
• D) Nitel gözlem duyu organlarına dayanır, nicel gözlem ölçme araçlarıyla sayısal veri üretir
• E) Nicel gözlem araç gerektirmez

Doğru cevap: D — "Yaprak sarardı" nitel, "yaprak uzunluğu 8 cm" niceldir. Nicel gözlem karşılaştırma ve istatistik yapmaya elverdiği için bilimsel çalışmalarda tercih edilir.

1. Nitel gözlemde duyu organları kullanılır.
2. Nicel gözlemde ölçme aracı kullanılır.
3. Nicel gözlem sayısal veri üretir.

6. Bir hipotezin bilimsel sayılabilmesi için taşıması gereken temel özellik sorulmaktadır. Doğru özellik hangisidir?

• A) Herkesin kabul etmesi
• B) Kitapta yazması
• C) Deneyle sınanabilir ve yanlışlanabilir olması
• D) Uzun olması
• E) Doğru olduğunun baştan bilinmesi

Doğru cevap: C — Bilimsel bir önerme, yanlış olduğu gösterilebilecek biçimde kurulmalıdır. Hiçbir gözlemle çürütülemeyen bir iddia bilimin konusu değildir; doğruluğu baştan bilinen şey ise zaten hipotez sayılmaz.

1. Hipotez geçici bir açıklamadır.
2. Sınanabilmesi gerekir.
3. Yanlışlanabilir olmalıdır.

7. Tabloda deney değişkenleri açıklanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?

• A) Sabit tutulan; sonucu etkilemesi istenmeyen
• B) Ölçülemeyen
• C) Rastgele değişen
• D) Hiç kullanılmayan
• E) Sonradan eklenen

Doğru cevap: A — Kontrol değişkenleri sabit tutulmazsa sonuçtaki değişimin hangi etkenden kaynaklandığı anlaşılamaz. Bir deneyde aynı anda yalnız tek bir etken değiştirilir.

1. Deneyde tek bir etken değiştirilir.
2. Diğerleri sabit tutulmalıdır.
3. Sabit tutulanlara kontrol değişkeni denir.

8. Yeni bir gübrenin bitki boyuna etkisi araştırılmaktadır. Deneyde gübre verilmeyen bir saksı grubunun da bulundurulmasının gerekçesi nedir?

• A) Saksı sayısını artırmak
• B) Toprağı çoğaltmak
• C) Bitkileri korumak
• D) Karşılaştırma yapmak; gübresiz durumdaki boy artışının bilinmesi olmadan gübrenin etkisi ölçülemez
• E) Süre kazanmak

Doğru cevap: D — Kontrol grubu olmadan bitkinin zaten uzayacağı gerçeği gözden kaçar ve doğal büyüme gübreye bağlanır. Bilimsel karşılaştırmanın temeli, tek farkın incelenen etken olmasıdır.

1. Bitkiler gübresiz de uzar.
2. Gübrenin katkısı ancak farkla ölçülür.
3. Kontrol grubu bu farkı görünür kılar.

9. Bir deneyin tek bir denekle değil çok sayıda tekrarla yapılması gerektiği belirtilmektedir. Bu kuralın gerekçesi nedir?

• A) Deneyi uzatmak
• B) Sonucu gizlemek
• C) Malzeme tüketmek
• D) Daha çok kişi çalıştırmak
• E) Rastlantısal etkilerin ve bireysel farkların sonucu yanıltmasını önlemek

Doğru cevap: E — Tek bir ölçüm, o denekle ilgili rastlantısal bir özellikten kaynaklanıyor olabilir. Tekrar sayısı arttıkça ortalama gerçek eğilime yaklaşır ve sonucun güvenilirliği artar.

1. Bireyler arasında doğal farklar vardır.
2. Tek ölçüm rastlantıyı dışlayamaz.
3. Tekrar, sonucun güvenilirliğini artırır.

10. Günlük dilde "teori" sözcüğü çoğu kez "kanıtlanmamış tahmin" anlamında kullanılmaktadır. Bilimsel teorinin anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kanıtsız bir tahmin
• B) Çok sayıda gözlem ve deneyle desteklenmiş, geniş bir olgu kümesini açıklayan güçlü açıklama
• C) Kişisel bir görüş
• D) Kesin ve değişmez bir doğru
• E) Henüz sınanmamış bir hipotez

Doğru cevap: B — Bilimsel teori, hipotezin "ispatlanmış" hâli değildir; kapsamı çok daha geniştir. Aynı zamanda değişmez de değildir: yeni kanıt geldiğinde gözden geçirilebilir. Bilimin gücü bu açıklığından gelir.

1. Teori çok sayıda kanıtla desteklenir.
2. Geniş bir olgu kümesini açıklar.
3. Yine de yeni kanıtla değişebilir.

11. Bilimsel bilginin değişebilir olmasının bilimin bir zayıflığı sayılıp sayılamayacağı tartışılmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Zayıflıktır; bilim güvenilmezdir
• B) Bilim zaten kesin sonuç vermez
• C) Bilgi hiç değişmez
• D) Değişim yalnız hatalardan doğar
• E) Zayıflık değildir; yeni kanıt karşısında kendini düzeltebilmesi bilimin en güçlü yanıdır

Doğru cevap: E — Kendini düzeltemeyen bir bilgi sistemi hatalarını sonsuza dek taşır. Bilim, kanıta açık olduğu için yanlışlarını ayıklayabilir; dünyanın merkez olmadığının anlaşılması bu düzeltme yetisinin ürünüdür.

1. Bilim kanıta dayanır.
2. Yeni kanıt geldiğinde bilgi güncellenir.
3. Bu, güvenilirliği artıran bir özelliktir.

12. İnsanlar üzerinde yapılan araştırmalarda katılımcıdan aydınlatılmış onam alınması zorunludur. Bu kuralın gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Araştırmayı hızlandırmak
• B) Katılımcı sayısını artırmak
• C) Maliyeti düşürmek
• D) Kişinin araştırmanın amacını ve olası risklerini bilerek özgürce karar verme hakkının korunması
• E) Sonuçları gizlemek

Doğru cevap: D — Bilgi üretmek, insanları bilgilendirilmeden araç olarak kullanmayı meşrulaştırmaz. Aydınlatılmış onam, katılımcının araştırmanın öznesi değil ortağı olmasını sağlar.

1. Katılımcı bir risk üstlenir.
2. Riski bilerek kabul etmesi gerekir.
3. Onam, özgür karar hakkını korur.

13. Yukarıda anlatılan davranış bilim etiği bakımından değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Uygundur; araştırmacı verisini seçebilir
• B) Etik dışıdır; veri seçmek sonucu çarpıtır ve başkalarının bu bilgiye dayanmasını tehlikeye atar
• C) Uygundur; rapor kısalır
• D) Önemsizdir
• E) Yalnız tıpta sakıncalıdır

Doğru cevap: B — Beklentiye uymayan veri çoğu kez en öğretici olandır. Verinin ayıklanması, sonraki araştırmacıların ve o bilgiye dayanan uygulamaların yanlış temele oturmasına yol açar.

1. Bilim bütün verilerin bildirilmesini gerektirir.
2. Veri seçmek sonucu çarpıtır.
3. Bu davranış etik dışıdır.

14. Bilimsel çalışmalarda başkalarının bulgularına kaynak gösterilmesi zorunludur. Bu kuralın iki yararı nedir?

• A) Emeğin sahibine hakkını vermek ve okuyucunun bilginin kaynağına ulaşıp denetleyebilmesini sağlamak
• B) Yalnız metni uzatmak
• C) Yalnız sayfa doldurmak
• D) Yalnız yazarı tanıtmak
• E) Yalnız yayını geciktirmek

Doğru cevap: A — Kaynak göstermek yalnız bir nezaket kuralı değildir. Bilginin izlenebilir olması, başkalarının aynı yoldan giderek doğrulama yapabilmesini sağlar; bilimin denetlenebilirliği buna dayanır.

1. Bulgu bir başkasının emeğidir.
2. Kaynak, hakkın teslimidir.
3. Aynı zamanda denetlenebilirliği sağlar.

15. Grafikte bir deneyde uygulanan gübre miktarına göre bitki boyundaki artış verilmiştir. Grafiğe göre bağımsız değişken hangisidir?

• A) Boy artışı
• B) Işık süresi
• C) Gübre miktarı
• D) Saksı sayısı
• E) Toprak cinsi

Doğru cevap: C — Bağımsız değişken araştırmacının bilerek değiştirdiği etkendir ve grafiklerde yatay eksene yerleştirilir. Ölçülen sonuç olan boy artışı ise bağımlı değişkendir.

1. Araştırmacı gübre miktarını değiştiriyor.
2. Boy artışı sonuç olarak ölçülüyor.
3. Bağımsız değişken gübre miktarıdır.

16. Bir grafikte gübre arttıkça boy artışının önce hızlı, sonra giderek yavaş yükseldiği görülmektedir. Bu eğilimin en olası açıklaması nedir?

• A) Ölçüm hatası
• B) Bitkinin gereksinimi karşılandıktan sonra ek gübrenin katkısının azalması
• C) Gübrenin bozulması
• D) Toprağın değişmesi
• E) Işığın azalması

Doğru cevap: B — Sınırlayıcı etken karşılandıktan sonra o etkeni artırmanın katkısı azalır. Aşırı gübre bir noktadan sonra zarara bile yol açabilir; bu yüzden "çok verirsem çok büyür" beklentisi yanlıştır.

1. Başlangıçta gübre sınırlayıcı etkendir.
2. Gereksinim karşılanınca sınırlayıcı olmaktan çıkar.
3. Ek gübrenin katkısı azalır.

17. Bir araştırmada dondurma satışı ile boğulma vakalarının birlikte arttığı bulunmuştur. Bu bulgudan çıkarılacak doğru sonuç nedir?

• A) Dondurma boğulmaya yol açar
• B) Boğulma dondurma satışını artırır
• C) Veriler yanlıştır
• D) İki olay arasında hiçbir ilişki yoktur
• E) İki olay birlikte değişir; ikisini de artıran ortak bir etken (sıcak hava) olabilir, birlikte değişim neden-sonuç demek değildir

Doğru cevap: E — Birlikte değişim ilişkiyi gösterir ama yönünü ve nedenini göstermez. Burada sıcak hava hem dondurma satışını hem suya girme sıklığını artırmaktadır.

1. İki değişken birlikte artıyor.
2. Ortak bir etken ikisini birden etkiliyor olabilir.
3. Birlikte değişim nedensellik kanıtı değildir.

18. Hayvanlar üzerinde yapılan deneylerde etik kurul izni aranmaktadır. Bu uygulamanın amacı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Deneyleri tümüyle yasaklamak
• B) Maliyeti artırmak
• C) Gereksiz hayvan kullanımını önlemek, acıyı en aza indirmek ve araştırmanın gerçekten gerekli olduğunu denetlemek
• D) Sonuçları gizlemek
• E) Araştırmayı hızlandırmak

Doğru cevap: C — Etik kurullar araştırmayı engellemez, gerekçesini ve yöntemini denetler. Aynı bilgiye hayvan kullanmadan ulaşılabiliyorsa o yol tercih edilir.

1. Deney hayvanı acı çekebilir.
2. Zorunluluk ve yöntem denetlenmelidir.
3. Etik kurul bu denetimi yapar.

19. Bir öğrenci ışığın fasulye çimlenmesine etkisini araştırmak istemektedir. Deneyi geçerli kılmak için yapması gereken hangisidir?

• A) Yalnız bir tohum kullanmak
• B) Grupları farklı odalarda tutmak
• C) Her gruba farklı miktarda su vermek
• D) Iki grup kurup birini karanlıkta tutmak; sıcaklık, su, toprak ve tohum cinsini eşitleyip yalnız ışığı değiştirmek
• E) Sonucu tahmine göre yazmak

Doğru cevap: D — İki grup arasındaki tek fark incelenen etken olmalıdır. Su miktarı ya da sıcaklık da farklıysa çıkan farkın ışıktan mı yoksa o etkenden mi kaynaklandığı ayırt edilemez.

1. İncelenen değişken ışıktır.
2. Diğer bütün koşullar eşitlenmelidir.
3. Karşılaştırma için kontrol grubu kurulur.

20. Bilimsel bilgi kanıta dayanır, yeni kanıtla değişebilir; hipotezler sınanabilir olmalı ve araştırmalar etik kurallara uymalıdır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Bilimsel bilgi bir kez kanıtlandıktan sonra asla değişmez.
• B) Deney tekrarları güvenilirliği artırır.
• C) Kaynak göstermek denetlenebilirliği sağlar.
• D) Bilimsel teori geniş bir olgu kümesini açıklar.
• E) Kontrol grubu karşılaştırma için gereklidir.

Doğru cevap: A — Bilimin ayırt edici özelliği, yeni kanıt karşısında kendini düzeltebilmesidir. Değişmezlik iddiası bilimsel bilginin doğasına aykırıdır.

1. Bilim kanıta dayanır.
2. Yeni kanıt bilgiyi güncelleyebilir.
3. Değişmezlik iddiası doğru değildir.