Temel Bileşenler

1. Tabloda canlıların yapısındaki bileşikler iki grupta verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan örnekler hangisidir?

• A) Yalnız oksijen
• B) Yalnız su
• C) Yalnız kalsiyum
• D) Karbonhidrat, lipit, protein, nükleik asit, vitamin
• E) Yalnız demir

Doğru cevap: D — Organik bileşikler karbon iskeletli moleküllerdir: karbonhidrat, lipit, protein, nükleik asit ve vitaminler bu gruba girer.

1. Tablonun dolu satırını okuyalım: inorganik bileşiklere su, mineraller, asitler, bazlar ve tuzlar örnek verilmiş. Bunlar canlı tarafından üretilmez, dışarıdan alınır ve enerji vermez.
2. Boş satır organik bileşiklere ait. Organik bileşiklerin ortak özelliği karbon atomlarından kurulu bir iskelet taşımaları ve canlılar tarafından sentezlenebilmeleridir.
3. Bu tanıma uyan gruplar: karbonhidratlar, lipitler, proteinler, nükleik asitler ve vitaminler.
4. Denetleyelim: sayılan beş grubun hepsi karbon içerir ✓ ve hiçbiri üst satırdaki inorganik örneklerle çakışmaz ✓.

2. İnsan vücudunun yaklaşık üçte ikisinin sudan oluştuğu bilinmektedir. Suyun canlılar için taşıdığı temel işlev sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Enerji vermek
• B) İyi bir çözücü olarak taşımayı, tepkimelerin gerçekleşmesini ve vücut sıcaklığının düzenlenmesini sağlamak
• C) Kalıtsal bilgiyi taşımak
• D) Kas oluşturmak
• E) Bağışıklık sağlamak

Doğru cevap: B — Su iyi bir çözücü olarak maddelerin taşınmasını ve tepkimelerin gerçekleşmesini sağlar; yüksek özısısıyla vücut sıcaklığını dengeler.

1. Suyun polar yapısı onu çok iyi bir çözücü yapar; hücredeki tepkimelerin neredeyse tamamı sulu ortamda gerçekleşir.
2. Maddeler suda çözünmüş hâlde taşınır: kanda besin, hormon ve atıklar suyla birlikte yol alır.
3. Suyun özısısı yüksektir; ısınması ve soğuması yavaştır. Bu yüzden vücut sıcaklığındaki ani değişimleri önler, terlemeyle de fazla ısıyı uzaklaştırır.
4. Denetleyelim: sayılan üç işlev de suyun enerji vermesine değil, çözücülüğüne ve ısı davranışına dayanıyor ✓.

3. Tabloda bazı minerallerin görevleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan görev hangisidir?

• A) Tiroit hormonlarının yapısına katılmak
• B) Kemik yapımı
• C) Kan pıhtılaşması
• D) Enerji vermek
• E) Sindirim

Doğru cevap: A — İyot, tiroit bezinin ürettiği hormonların yapısına katılır; tabloda eksik kalan görev budur.

1. Tablonun mantığını okuyalım: her mineralin yanında o mineralin katıldığı yapı ya da üstlendiği görev yazıyor.
2. Kalsiyum kemik ve dişte, demir hemoglobinde görev alıyor. Boş bırakılan satır iyoda ait.
3. İyot, tiroit bezinde üretilen tiroksin hormonunun yapısına katılır; bu hormon metabolizma hızını düzenler.
4. Denetleyelim: iyot eksikliğinde tiroit bezi büyür ve guatr görülür ✓. Sofra tuzuna iyot eklenmesinin nedeni de budur.

4. Minerallerin ve suyun enerji vermediği belirtilmektedir. Buna karşın yaşamsal sayılmalarının gerekçesi nedir?

• A) Tat vermeleri
• B) Hafif olmaları
• C) Ucuz olmaları
• D) Kolay bulunmaları
• E) Yapıya katılmaları ve tepkimelerin düzenlenmesinde görev almaları; eksikliklerinde ciddi bozukluklar ortaya çıkması

Doğru cevap: E — Su ve mineraller enerji vermese de yapıya katıldıkları ve tepkimeleri düzenledikleri için yaşamsaldır; eksikliklerinde ciddi bozukluklar görülür.

1. Bir bileşiğin yaşamsal olması yalnız enerji vermesine bağlı değildir; yapı ve düzenleme de temel işlevlerdir.
2. Mineraller yapıya katılır: kalsiyum ve fosfor kemikte, demir hemoglobinde bulunur. Su ise hücrenin en büyük bölümünü oluşturur.
3. İkisi de tepkimeleri düzenler: enzimlerin çalışması, sinir iletimi ve kas kasılması uygun mineral ve su dengesi ister.
4. Denetleyelim: demir eksikliğinde kansızlık, kalsiyum eksikliğinde kas ve kemik sorunları ortaya çıkar ✓; enerji vermeyen bu maddeler olmadan yaşam sürmez.

5. Tabloda bazı karbonhidratlar ve bulundukları yerler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) Bitki hücre çeperi
• B) Böcek kabuğu
• C) Karaciğer ve kasta depo (hayvansal depo karbonhidratı)
• D) Kanda taşınan yağ
• E) Hücre zarı

Doğru cevap: C — Glikojen hayvanların depo karbonhidratıdır; karaciğerde ve kaslarda depolanır.

1. Tablonun kurgusu: her karbonhidratın yanında bulunduğu ya da depolandığı yer yazılı.
2. Glikoz kanda taşınan yakıt, nişasta bitkilerdeki depo biçimi. Boş satır glikojene ait.
3. Hayvanlar fazla glikozu glikojene çevirip karaciğerde ve kaslarda depolar; kan şekeri düştüğünde bu depo yeniden glikoza yıkılır.
4. Denetleyelim: bitkide depo nişasta, hayvanda depo glikojen ✓; tablodaki boşluk hayvansal depo yerini istiyor.

6. Hücrelerin ilk sırada karbonhidratları enerji kaynağı olarak kullanmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) En çok enerji vermesi
• B) Yıkımının hızlı ve kolay olması; hücrenin ivedi enerji gereksinimini hemen karşılaması
• C) En ucuz olması
• D) En hafif olması
• E) Depolanamaması

Doğru cevap: B — Karbonhidratlar hızlı ve kolay yıkıldığı için hücrenin ivedi enerji gereksinimini ilk karşılayan besin grubudur.

1. Hücre enerjiyi ATP olarak kullanır; ATP üretimi için yakıt molekülünün yıkılması gerekir.
2. Karbonhidratlar, özellikle glikoz, az basamakta ve hızlı yıkılır; solunum tepkimelerine doğrudan girer.
3. Bu yüzden koşarken ya da ani çaba gerektiğinde hücre önce glikozu, sonra glikojen deposunu kullanır.
4. Denetleyelim: gram başına en çok enerjiyi yağ verir, ama yağın yıkımı yavaştır ✓; “önce karbonhidrat” tercihinin nedeni miktar değil hızdır.

7. Yağların gram başına karbonhidratlardan daha çok enerji vermesine karşın hücrenin acil enerji için karbonhidrat kullanması bir çelişki gibi görünmektedir. Bu durumun açıklaması nedir?

• A) Yağların enerji vermemesi
• B) Yağların zehirli olması
• C) Yağların suda çözünmesi
• D) Karbonhidratların depolanamaması
• E) Yağların yıkımının daha yavaş olması; bu yüzden uzun süreli depo olarak kullanılmaları

Doğru cevap: E — Yağların yıkımı karbonhidratlarınkinden yavaş olduğu için yağlar acil enerji kaynağı değil, uzun süreli depo olarak kullanılır.

1. Çelişki gibi görünen durumu iki ölçüye ayıralım: verilen enerjinin MİKTARI ve enerjinin elde edilme HIZI.
2. Miktar ölçüsünde yağ öndedir: birim kütlede karbonhidrattan yaklaşık iki kat fazla enerji taşır ve suda çözünmediği için az yer kaplayarak depolanır.
3. Hız ölçüsünde karbonhidrat öndedir: yağın yıkımı daha çok basamak gerektirir ve yavaş ilerler.
4. Denetleyelim: kış uykusuna yatan hayvanlar ve göç eden kuşlar yağ depolar ✓ (uzun süre, çok enerji); ani çabada ise karbonhidrat kullanılır ✓.

8. Yukarıda görevleri verilen organik molekül grubu sorulmaktadır. Bu grup hangisidir?

• A) Karbonhidratlar
• B) Lipitler
• C) Proteinler
• D) Vitaminler
• E) Mineraller

Doğru cevap: C — Yapıya katılan, enzim ve hormon olarak görev yapan, antikor oluşturan ve gerektiğinde enerji veren organik moleküller proteinlerdir.

1. Sayılan görevleri tek tek eşleştirelim: kas yapısına katılma → yapısal protein; enzim olma → enzimlerin tamamına yakını protein.
2. Antikor oluşturma da protein işidir: bağışıklıkta mikroplara bağlanan antikorlar protein yapılıdır.
3. Proteinler amino asitlerden kurulur; amino asitlerin diziliş çeşitliliği bu geniş görev yelpazesini mümkün kılar. Gerektiğinde yıkılıp enerji de verirler, ama bu son seçenektir.
4. Denetleyelim: dört görevin dördünü birden üstlenen tek grup proteinler ✓.

9. Yirmi çeşit amino asitten sayısız farklı protein oluşabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Amino asit sayısının ve diziliş sırasının değişebilmesi; sıra değiştiğinde protein de değişmesi
• B) Amino asitlerin bölünmesi
• C) Amino asitlerin hepsinin aynı olması
• D) Proteinlerin rastgele oluşması
• E) Suyun etkisi

Doğru cevap: A — Yirmi çeşit amino asitten sayısız protein oluşabilmesinin nedeni, amino asit sayısının ve diziliş sırasının değişebilmesidir.

1. Proteinler amino asitlerin peptit bağlarıyla art arda dizilmesinden oluşur.
2. Kutudaki örneği okuyalım: A-B-C ile C-B-A aynı üç birimden kurulmuştur, ama sırası farklı olduğu için farklı moleküllerdir.
3. Zincirdeki amino asit sayısı da değişebilir. Sayı ve sıra birlikte değişince olası dizi sayısı hızla büyür; 20 harfle sınırsıza yakın “sözcük” yazılabilir.
4. Denetleyelim: tek bir amino asidin yer değiştirmesi bile proteinin katlanmasını ve işlevini bozabilir ✓ — orak hücreli anemi bunun bilinen örneğidir.

10. Vitaminlerin çok az miktarda gerekmesine karşın yaşamsal sayılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Bol enerji vermeleri
• B) Yapıya katılmaları
• C) Kolay depolanmaları
• D) Tepkimelerin düzenlenmesinde görev almaları ve çoğunun vücutta üretilememesi
• E) Suda çözünmeleri

Doğru cevap: D — Vitaminler çok az miktarda gerekse de tepkimeleri düzenledikleri ve çoğu vücutta üretilemediği için yaşamsaldır.

1. Vitaminlerin işlevini belirleyelim: enerji vermezler, yapı taşı da değildirler; düzenleyici olarak çalışır, birçok enzimin görevini yapabilmesi için gereklidirler.
2. Gereken miktar azdır, ama miktarın azlığı önemin azlığı demek değildir: eksikliklerinde ciddi hastalıklar ortaya çıkar.
3. Çoğu vitamin insan vücudunda sentezlenemez; besinlerle dışarıdan alınmak zorundadır.
4. Denetleyelim: C vitamini eksikliğinde görülen skorbüt ✓ ve D vitamini eksikliğinde görülen raşitizm ✓, az miktarda gereken maddelerin yaşamsallığını gösteriyor.

11. Tabloda vitaminler çözünürlüklerine göre ayrılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan özellik hangisidir?

• A) Vücutta depolanabilir, aşırısı zararlı olabilir
• B) Hiç emilmez
• C) Yalnız bitkilerde bulunur
• D) Enerji verir
• E) Suda çözünür

Doğru cevap: A — Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminleri vücutta depolanabilir; bu yüzden aşırı alındıklarında zararlı olabilirler.

1. Tablonun karşılaştırma ölçütü çözünürlük: suda çözünenlerin fazlası idrarla atılır, depolanmaz.
2. Yağda çözünen vitaminler suda çözünmediği için idrarla kolayca atılamaz; karaciğerde ve yağ dokusunda birikir.
3. Birikim iki sonuç doğurur: bir süre dışarıdan alınmasa bile eksiklik hemen görülmez, ama aşırı alındıklarında zehirlenmeye varan etkiler ortaya çıkabilir.
4. Denetleyelim: bilinçsiz A ve D vitamini takviyesinin zararlı olabilmesi ✓, suda çözünenlerde böyle bir riskin olmaması ✓ — fark depolanabilmeleridir.

12. Tabloda besin ayıraçları ve olumlu sonuç renkleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan renk hangisidir?

• A) Yeşil
• B) Sarı
• C) Mavi-mor (lacivert)
• D) Kırmızı
• E) Renksiz

Doğru cevap: C — İyot çözeltisi nişastayla tepkidiğinde mavi-mor (lacivert) renk verir; tabloda eksik kalan renk budur.

1. Tablonun kurgusu: her ayıracın aradığı besin ve olumlu sonuçta oluşan renk yazılı.
2. Benedict glikozu kiremit kırmızısıyla, biüret proteini morla gösteriyor. Boş bırakılan, iyot–nişasta satırının rengi.
3. İyot çözeltisi nişasta ile birleşince koyu mavi-mor (lacivert) bir renk oluşur; patates ya da ekmek üzerine damlatıldığında bu renk hemen görülür.
4. Denetleyelim: nişasta yoksa iyot kendi sarı-kahve rengini korur ✓; renk değişimi nişastanın varlığını gösterir.

13. Bir öğrenci bir besinde protein aramak istemektedir. Kullanması gereken ayıraç ve beklediği sonuç hangisidir?

• A) İyot; mavi renk
• B) Benedict; kırmızı renk
• C) Sudan III; kırmızı renk
• D) Biüret; mor renk
• E) Turnusol; mavi renk

Doğru cevap: D — Proteinin varlığı biüret ayıracıyla sınanır; olumlu sonuçta mor renk oluşur.

1. Aranan besini belirleyelim: protein. Her besin grubunun kendi ayıracı vardır.
2. Biüret ayıracı proteinlerdeki peptit bağlarıyla tepkir; bu bağların varlığında çözelti mora döner.
3. Renk ne kadar koyuysa örnekteki protein miktarı o kadar fazladır.
4. Denetleyelim: örnekte protein yoksa biüret mavi kalır, mor görülmez ✓; renk değişimi doğrudan protein göstergesidir.

14. Besin ayıracı deneylerinde saf su içeren bir tüpün de hazırlanmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tüp sayısını artırmak
• B) Ayıracın besin yokken verdiği rengin görülmesi; olumlu sonucun ancak bu renkle karşılaştırılarak anlaşılması
• C) Suyu ısıtmak
• D) Ayıracı seyreltmek
• E) Süre kazanmak

Doğru cevap: B — Ayıracın kendi rengi bilinmezse ortaya çıkan renk yanlış yorumlanabilir. Kontrol tüpü, "değişiklik oldu" yargısının dayanağını verir.

1. Ayıracın kendi bir rengi vardır.
2. Değişimi görmek için karşılaştırma gerekir.
3. Saf sulu tüp bu karşılaştırmayı sağlar.

15. Grafikte bir besinin miktarına göre verdiği enerji gösterilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?

• A) Grafik yatay bir doğrudur
• B) Enerji besin miktarından bağımsızdır
• C) Enerji azalmaktadır
• D) Besin enerji vermez
• E) Besin miktarı arttıkça açığa çıkan enerji artmaktadır

Doğru cevap: E — Grafik sürekli yükseliyor: besin miktarı arttıkça yıkımından açığa çıkan enerji de artmaktadır.

1. Eksenleri okuyalım: yatay eksende besin miktarı (g), düşey eksende açığa çıkan enerji (kJ).
2. Eğriyi izleyelim: 0 g’da enerji 0; 1 g’da yaklaşık 4 kJ; 2 g’da yaklaşık 9 kJ; 3 g’da yaklaşık 17 kJ.
3. Her adımda hem besin hem enerji artıyor; eğri hiç düşmüyor, yatay da seyretmiyor. İki büyüklük birlikte artıyor, yani doğru orantılı bir eğilim var.
4. Denetleyelim: besin miktarı üç katına çıkarken enerji de artmış ✓; enerji besinin yıkımından geldiği için bu beklenen sonuçtur.

16. Büyük besin moleküllerinin sindirimle küçük birimlerine ayrılması gerekmektedir. Bu zorunluluğun gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Büyük moleküllerin tatsız olması
• B) Küçük moleküllerin daha çok enerji vermesi
• C) Büyük moleküllerin hücre zarından geçememesi; ancak küçük birimlerin emilebilmesi
• D) Büyük moleküllerin zehirli olması
• E) Sindirimin zorunlu olmaması

Doğru cevap: C — Büyük besin molekülleri hücre zarından geçemediği için sindirimle emilebilir küçük birimlere ayrılmaları zorunludur.

1. Besinin kullanılabilmesi için önce kana, sonra hücrenin içine girmesi gerekir; geçiş hücre zarından olur.
2. Hücre zarı seçici geçirgendir: nişasta, protein ve yağ gibi büyük moleküller bu zardan geçemez.
3. Sindirimde bu moleküller yapı taşlarına ayrılır: nişasta glikoza, protein amino asitlere, yağ ise yağ asidi ve gliserole. Bu küçük birimler zardan geçebilir.
4. Denetleyelim: sindirilmeyen besin bağırsakta kalıp dışkıyla atılır ✓; yani parçalanmadan emilim gerçekleşmez.

17. Yalnız tek bir besin grubuyla beslenmenin sakıncalı olduğu belirtilmektedir. Bu değerlendirmenin gerekçesi nedir?

• A) Tek besinin pahalı olması
• B) Tek besinin hızlı bozulması
• C) Tek besinin tatsız olması
• D) Her grubun farklı bir işlevi bulunması; yapı, enerji ve düzenleme gereksinimlerinin tek grupla karşılanamaması
• E) Sakınca bulunmaması

Doğru cevap: D — Her besin grubunun farklı bir işlevi olduğu için tek besinle beslenmek yapı, enerji ve düzenleme gereksinimlerinin tamamını karşılayamaz.

1. Besin gruplarını işlevlerine göre ayıralım: karbonhidrat ve yağ enerji, protein yapı ve düzenleme, vitamin ile mineral düzenleme, su ise çözücü ve taşıyıcı görev yapar.
2. Tek bir grup alındığında diğer işlevler karşılıksız kalır: yalnız karbonhidrat yiyen biri yeterli amino asit ve vitamin alamaz.
3. Karşılıksız kalan işlev eksiklik hastalıklarıyla kendini gösterir: protein eksikliğinde büyüme geriliği, demir eksikliğinde kansızlık, C vitamini eksikliğinde skorbüt.
4. Denetleyelim: bütün gereksinimleri tek başına karşılayan bir besin yok ✓; bu yüzden dengeli ve çeşitli beslenme önerilir.

18. Bir öğrenci üç farklı besinde nişasta olup olmadığını karşılaştırmak istemektedir. Deneyi geçerli kılmak için yapması gereken hangisidir?

• A) Her besine farklı ayıraç damlatmak
• B) Sonucu tahmin etmek
• C) Yalnız bir besini denemek
• D) Ayıraçları karıştırmak
• E) Üç besine de eşit miktarda aynı ayıracı damlatıp aynı koşullarda gözlemek ve bir kontrol tüpü bulundurmak

Doğru cevap: E — Deneyin geçerli olması için üç besine de eşit miktarda aynı ayıraç damlatılmalı, koşullar eşitlenmeli ve bir kontrol tüpü bulundurulmalıdır.

1. Karşılaştırmalı bir deneyde değişmesi gereken tek şey, etkisi araştırılan değişkendir. Burada o değişken besin türüdür.
2. Öyleyse ayıracın türü, damlatılan miktar, bekleme süresi ve sıcaklık üç tüpte de aynı olmalıdır; yoksa renk farkının besinden mi koşuldan mı geldiği bilinemez.
3. Kontrol tüpü de gereklidir: içinde besin bulunmayan tüpte ayıracın kendi rengi görülür ve diğer tüplerdeki değişim buna göre değerlendirilir.
4. Denetleyelim: tek değişken besin ✓, diğer her şey sabit ✓, karşılaştırma ölçütü kontrol tüpü ✓ — bu üçü sağlandığında sonuç güvenilirdir.

19. Bir besine Benedict ayıracı damlatılıp ısıtıldığında kiremit kırmızısı renk oluşmuştur. Bu gözlemin anlamı nedir?

• A) Besinde indirgen şeker (glikoz) vardır
• B) Besinde nişasta vardır
• C) Besinde protein vardır
• D) Besinde yağ vardır
• E) Besin bozulmuştur

Doğru cevap: A — Benedict ayıracı ısıtıldığında kiremit kırmızısına döndüyse besinde indirgen şeker, yani glikoz vardır.

1. Benedict ayıracının aradığını belirleyelim: glikoz gibi indirgen şekerler.
2. Ayıraç kendi hâlinde mavidir; indirgen şeker varsa ve ısıtılırsa yeşilden turuncuya geçerek kiremit kırmızısına döner.
3. Gözlenen renk kiremit kırmızısı olduğuna göre olumlu sonuç alınmıştır: örnekte indirgen şeker bulunmaktadır.
4. Denetleyelim: rengin koyuluğu şeker miktarıyla artar ✓; şeker olmasaydı çözelti mavi kalırdı.

20. Su ve mineraller enerji vermez ama yaşamsaldır; karbonhidratlar hızlı enerji, yağlar uzun süreli depo sağlar ve proteinler yapı ile düzenlemede görev alır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Glikojen hayvansal depo karbonhidratıdır.
• B) Enerji vermeyen bileşikler canlı için gereksizdir.
• C) Yağda çözünen vitaminler depolanabilir.
• D) Vitaminler düzenleyici görev yapar.
• E) Biüret ayıracı proteini gösterir.

Doğru cevap: B — “Enerji vermeyen bileşikler canlı için gereksizdir.” yargısı söylenemez; su, mineraller ve vitaminler enerji vermediği hâlde yaşamsaldır.

1. Soru “söylenemez” diyor: seçeneklerden dördü verilen bilgiyle ya da konunun bilgisiyle uyumlu, biri çelişik olacak.
2. Metin, su ve minerallerin enerji vermediğini ama yaşamsal olduğunu açıkça söylüyor: yapıya katılır ve tepkimeleri düzenlerler.
3. “Enerji vermeyen bileşikler gereksizdir” yargısı bu cümleyle doğrudan çelişir; demir eksikliğinde kansızlık, su kaybında dolaşımın bozulması bunun kanıtıdır.
4. Denetleyelim: diğer seçenekler doğru bilgiler — glikojen hayvansal depo ✓, yağda çözünen vitaminler depolanır ✓, vitaminler düzenleyicidir ✓, biüret proteini gösterir ✓.